بيىلعى ەگىن بىتىك شىقتى. جەر ەمگەن ديقانداردىڭ باعامداۋىنشا, كەيبىر بەرەكەلى القاپتاردان بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ءونىم الىنۋى ابدەن مۇمكىن. ايتسە دە كوكتەن بەرىپ, جەردەن يگەن بيىلعى جىلى جاۋىن-شاشىن كوپ بولىپ تۇر.
اۋا رايىن بولجايتىن بيۋرونىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وڭىردە كوكتەم مەن جازدا ىلعال قالىپتى مولشەردەن ەكى ەسە كوپ ءتۇسىپ, شارۋانىڭ قولىن بايلاعان. اسىرەسە كوكتەمگى ەگىس مول جاۋىننىڭ سالدارىنان كەشەۋىلدەتىپ اياقتالدى. كەش ەگىلگەن داقىل كەش پىسەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كوكتەمگى ەگىس شامامەن جيىرما كۇن كەشىككەندىكتەن, قىركۇيەك ايىنىڭ جيىرماسىنا قاراي قاۋىزداعى ءدان پىسپەك. ءدال قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى تاس-ءتۇيىن ءازىر. اتتەڭ, تىنىمسىز جاۋعان جاۋىن قول بايلاپ تۇر. دەمەك قوڭىر كۇزدىڭ ءاربىر اشىق ءساتىن قالت جىبەرمەي, از عانا كۇندە ەل ىرىزدىعىن ىسىراپسىز جيناپ الۋ كەرەك.
«بۇل ورايدا مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق تۋرالى ايتپاۋعا بولمايدى, – دەيدى «قاراوزەك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى نارتاي ىسقاقوۆ. – ديقاندار قۋاتتى تەحنيكاعا يە بولىپ جاتىر. بۇل ەگىن وراعىن ۋاقىتىندا اياقتاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. بيىلعى ەگىن وراعىنداعى ماڭىزدى ماسەلە – ىلعالدى استىقتى كەپتىرۋ. ۇيىمداسقان ۇلكەن شارۋاشىلىقتاردا كەپتىرۋ قۇرالدارى بار. ولارعا جەڭىلدەتىلگەن جانار-جاعارماي دا ءبولىندى. كومەك استىق قابىلداۋ ورىندارى قىزمەت اقىسىن كوتەرمەۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر. ايتسە دە قازىرگى باعا شارۋالاردى الاڭداتىپ وتىر. ماسەلەن, ءبىر توننا بيدايدى كەپتىرۋ شامامەن 600–700 تەڭگە تۇرادى ەكەن دەيىك, وسى باعا قايدان قۇرالىپ وتىر. جاعاتىن جانار-جاعارمايى, جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى, تولەيتىن سالىعى, قوسالقى بولشەكتەرى ءتارىزدى شىعىن شىعاتىنى بەلگىلى. بىراق وبلىستىڭ استىق قابىلداۋ نۇكتەلەرىندەگى باعا بىردەي ەمەس. قازىر ديقاندار قالاي بولعان كۇندە دە, جەرگە ونگەندى جەردە قالدىرماي, ىلعالدى بولسا دا باستىرىپ, قامباعا وتكىزگەندى دۇرىس سانايدى. تەككە ءشىرىپ كەتكەننەن سىڭىرگەن ەڭبەگىنە وراي تابىس تاپقاندى قولايلى كورەدى ەمەس پە؟ سۇرانىس بولعاننان كەيىن باعانىڭ دا وسەتىنى بەلگىلى. بۇرناعى جىلدارداعى تاجىريبەگە سۇيەنىپ تالداۋ جاسايتىن بولساق, ءبىر «كاماز» قورابىنداعى بيدايدى ىلعالدىلىعىن ءبىر-ەكى پايىزعا وسىرسە, شارۋا كەم دەگەندە 30–40 مىڭ تەڭگەسىن جوعالتادى ەكەن. بۇل ادىلدىك ەمەس قوي. دەمەك وسى ماسەلەنى جان-جاقتى تالداپ, استىق قابىلداۋ ورىندارىنا تالاپ قويۋ كەرەك».
الدىن الا جاسالعان تالداۋعا قاراعاندا بيىل 5,4 ملن گەكتار القاپقا ءداندى داقىل سىڭىرگەن اقمولالىق ديقانداردىڭ القابىنداعى قارا جەردىڭ بەتىنە كوكتەپ شىققان داقىلدىڭ 3 ملن گەكتارى ماۋسىم ايىنىڭ 4-ءى مەن 20-سى ارالىعىندا سەبىلگەن. ال 1,7 ملن گەكتارى ءتىپتى ۋاقىتتى وتكىزىپ بارىپ ەگىلگەن. ەسىل, اتباسار, اقكول اۋداندارى ماۋسىم ايىنىڭ ورتا شەنىنە دەيىن كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. مىنە, وسىدان بارىپ ءداندى داقىلداردىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋى كەشەۋىلدەپ جاتىر. بۇل ءۇشىن ارينە, ەشكىمدى كىنالاۋعا بولمايدى, تابيعاتتىڭ سىناعى.
ەگىننىڭ بىتىك وسۋىنە ەگىنشىلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرۋمەن قاتار, مينەرالدى تىڭايتقىش ارقىلى توپىراق قۇرامىن جاقسارتۋ دا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. ىلعال جەتكىلىكتى. ەگىستىك القاپتاردىڭ 2,4 ملن گەكتارىنا 203 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىش سىڭىرىلگەن. وسى جاي گەكتار بەرەكەسىن ارتتىرۋعا اسەر ەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وتاندىق تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋدىڭ جاڭا تەتىگىن قولدانۋعا كىرىستى. تىڭايتقىش قۇنىنىڭ 60 پايىزى سۋبسيديا ارقىلى وتەلەدى دە, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى باعانىڭ بار بولعانى 40 پايىزىن وتەيدى. ديقانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل وتە قولايلى ءارى اۋقىمدى كومەك.
«بۇگىنگى كۇنى وڭىردەگى ەگىستىك القاپتاردىڭ 4 ملن گەكتارى نەمەسە 85 پايىزى وتە جاقسى دەڭگەيدە, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەركەش الەنوۆ. – قالعان 0,7 ملن گەكتارى نەمەسە 15 پايىزى قاناعاتتانارلىق. بار مۇمكىندىكتى ەگىن وراعىنا جۇمىلدىرىپ, ىرىزدىقتى ىسىراپ ەتپەي جيناپ الاتىن بولساق, گەكتار بەرەكەسى 11–12 تسەنتنەردەن اينالۋى ابدەن مۇمكىن. 2023 جىلى ديقاندار كۇزدىڭ جاۋىندى بولۋى سەبەپتى ساپاسىز استىق جيناپ, ايتا قالارلىقتاي شىعىنعا ۇشىراعان بولاتىن. بيىل سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدىڭ مۇمكىندىگى تۋىپ تۇر».
ەگىن وراعىنا قاپىسىز قامدانعان اقمولالىق ديقاندار 8,9 مىڭ استىق جينايتىن كومباينداردى ىسكە قوسپاق. وسىنشاما تەحنيكانىڭ 4,8 مىڭ داناسى – جوعارى ءونىمدى استىق كومبايندارى. استىق تاسىمالداۋعا 4,8 مىڭ جۇك كولىگى قاتىستىرىلادى. كەي جىلدارى جان الىپ, جان بەرىسكەن كۇزگى ناۋقان كەزىندە جانار-جاعارمايدىڭ تاپشىلىعىنان اراگىدىك كەمشىلىك ورىن الاتىن. قازىر مۇنداي ولقىلىق بولىپ وتىرعان جوق. ديزەل وتىنى جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندە ءليترى 290 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتسا, ديقاندارعا ءار ءليترى 250 تەڭگەدەن بوساتىلعان. كوپ-كورىم كومەك.
«مەملەكەت كومەگى تۋرالى تاراتا ايتقاندا وڭىردەگى ديقاندار ءۇشىن «كەڭ دالا» باعدارلاماسى وتە ءتيىمدى بولىپ تۇرعان جايى بار, – دەيدى نارتاي جۇماتاي ۇلى. – كەشتەۋ بەرىلسە دە سەپتىگى ايتا قالارلىق. نەسيەنىڭ العاشقى جارتىسىن قاراشا ايىندا, قالعانىن اقپان باسىندا جابۋىمىز كەرەك. بۇرىن 17 پايىز جىلدىق وسىممەن بەرىلەتىن. ونىڭ 10 پايىزىن مەملەكەت جاباتىن. كەي جىلدارى قاراجات جەتپەي, شىرعالاڭعا تۇسەتىنبىز. ءتيىستى قۇجاتتى جيناۋ قانشا ۋاقىتىمىزدى الاتىن. قازىر 6 پايىزىن شارۋا جابادى دا, قالعانىن مەملەكەت ءوزى رەتتەيدى. مۇنداي تەتىك رەسەيدە ەرتەدەن بار. وسىنداي تيىمدىلىكتىڭ ارقاسىندا ولار اۋىل شارۋاشىلىعىن ءتاپ-ءتاۋىر كوتەرىپ الدى. ەگەر وسى مەحانيزم بىزگە 10–15 جىل بۇرىن ەنگىزىلگەندە, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ءبىرشاما جەتىستىككە جەتىپ قالار ەدى. تالداپ ايتايىق, ماسەلەن, بيىل مەن قوسالقى بولشەك, وزگە دە كەرەگىمدى الۋ ءۇشىن 130 ملن تەڭگە نەسيە راسىمدەدىم. وعان كەپىل رەتىندە ءبىر-اق پاتەرىمدى قويدىم. نەگە ولاي؟ ويتكەنى كەپىلدى «دامۋ» قورى بەرىپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن شارۋالار كەپىلگە قويار جىلجىمايتىن م ۇلىك تابا الماي قولدارى بايلانىپ كەلسە, ەندى الدارىنان وتە ءتيىمدى سارا جول اشىلىپ وتىر.
كۇزگى وراق ناۋقانىن ءتيىمدى ءارى ساپالى وتكىزۋ ءۇشىن ءوڭىردىڭ ءار اۋدانىندا وبلىستىق باسقارمالار مەن مەكەمەلەردىڭ, وزگە دە جاۋاپتى ناۋقانعا قاتىستى قىزمەت سالاسى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن شتاب قۇرىلعان. قازىرگى كۇنى وراق جۇمىسىن مۇلتىكسىز اتقارۋ ءۇشىن بار كۇش-قۋات جۇمىلدىرىلىپ جاتىر.
اقمولا وبلىسى