«كوپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى», «كوپتىڭ قولى كوككە جەتەر», «كوپ تۇكىرسە, كول» دەيدى حالقىمىز. كوپ بولعاندى جاقسى كورەمىز. بىراق كوپتى كىم جەك كورسىن. ازدىڭ كۇنى ءماز بولعان با؟ ەندەشە, حالقىمىزدىڭ كوبەيىپ, كوسەگەسىنىڭ كوگەرۋىنە ۇلەس قوسىپ وتىرعان بالالى ۇيلەر ەكەنى ءمالىم.
«جالعىز بالاسى باردىڭ شىعار-شىقپاس جانى بار. ەكى بالاسى باردىڭ قۇيرىعى بار, جالى بار. ءۇش بالاسى باردىڭ بۇقارادا مالى بار» دەگەن ءتامسىل قالعان. ەل ىشىندە بۇل ءسوزدىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارى كەزدەسەدى. ايتايىن دەگەن ويى ءبىر, بالالى ءۇيدىڭ بازارلى ەكەنىن, بالاسىز ءۇيدىڭ قۋارعان مازار ەكەنىن ايتادى. ايتكەنمەن قازاق قوعامى نارىققا كىرگەلى, بۇل تۇسىنىك تە قالىپقا ءتۇستى. بۇرىنعىداي ءبىر ۇيدەگى ويناقتاعان ون بالانى كورۋ قيىن. اۋپىرىمدەپ تورتتەن اسىرساق, توبەمىز كوككە جەتەدى. ويتكەنى ءتورت بالالى ءۇي كوپبالالى وتباسى دەگەن مارتەبەگە يە بولادى دا, سودان مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن الەۋمەتتىك يگىلىكتەرگە قول جەتكىزەدى.
ال قازىر ەلىمىزدە ونداي قانشا وتباسى بار دەگەندى ايتپاس بۇرىن, مىنا ءبىر دەرەككە كوز جۇگىرتەيىك. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, ەلىمىزدە نەكەدە تۇرعان ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ سانى 2009 جىلى 6,6 ميلليون بولعان, ال 2021 جىلى 8,2 ميلليونعا دەيىن ءوسىپتى. ۇلتتىق ساناقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا حالىقتىڭ 60,9% نەكەدە بولعان. ءدال قازىر ەلىمىزدە قانشا وتباسى بارى تۋرالى دەرەكتەر ءالى جاڭارعان جوق. وسى 8 ميلليوننان اسپاسا, كەمىگەن جوق دەۋگە نەگىز بار. ويتكەنى بيىل مامىر ايىندا «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» ارنايى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر جاريالاعانى ەسىمىزدە. وندا: «10 ايدا 103 مىڭنان اسا نەكە تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 2024 جىلدىڭ باسىنان بەرى 40 مىڭ جاڭا وتباسى قوسىلدى. 2023 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ ەلىمىزدە 328 مىڭ جاڭا ازاماتتىڭ تۋى تىركەلدى» دەلىنگەن. دەمەك ەلىمىزدەگى وتباسى سانى ءوسىپ كەلەدى. دەيتۇرعانمەن اجىراسۋ دەگەن دە ازايماي تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. سونىمەن, 9 ميلليونعا جۋىق وتباسىنىڭ قازىر 583,4 مىڭى كوپبالالى ۇيگە جاتادى. رەسمي دەرەك بويىنشا, اتالعان 583,4 مىڭ كوپبالالى وتباسى مەملەكەت تاراپىنان جىل باسىنان بەرى جيىنى 274,8 ملرد تەڭگە مولشەرىندە الەۋمەتتىك تۇرعىدا قامتىلىپتى. بىلتىر تامىز ايىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى: «2019 جىلى 250 مىڭ وتباسى كوپبالالى رەتىندە جاردەماقى السا, قازىر ولاردىڭ سانى 545 مىڭ وتباسىعا جەتتى» دەپ مالىمدەپتى. ال قازىرگى دەرەكپەن سالىستىرعاندا بۇل دەڭگەي ەداۋىر وسكەنىن بايقايمىز.
بيىل قاڭتاردان باستاپ كوپبالالى وتباسىلارعا تاعايىندالاتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى 7%-عا ارتتى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇل مەملەكەتتىك جاردەماقىعا ءتورت جانە ودان دا كوپ بىرگە تۇراتىن كامەلەتكە تولماعان نەمەسە 23 جاسقا دەيىنگى كۇندىزگى بولىمدە وقيتىن ستۋدەنت بالالارى بار وتباسىلار تابىسىنا قاراماستان ۇمىتكەر بولا الادى.
الەۋمەتتىك كومەك دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى گۇلميرا جاكەنقىزىنىڭ ايتۋىنشا, بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋ – مەملەكەت ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى.
«جاردەماقى مولشەرى 4 بالاسى بار وتباسى ءۇشىن 59 183 تەڭگەدەن باستاپ, 8 بالاسى بار وتباسىلار ءۇشىن 118 144 تەڭگەگە دەيىن بالالار سانى بويىنشا سارالانادى. ال ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىلار ءۇشىن بۇل سوما ءار بالا ءۇشىن 14 768 تەڭگەگە ارتىپ وتىرادى. بيىل بۇل جاردەماقى 600 مىڭنان اسا وتباسىنا تولەنەدى, بۇل ماقساتتارعا 474,8 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان», دەدى گ.جاكەنقىزى.
تولەم مولشەرى بالا سانىنا قاراي ەسەپتەلىپ تولەنەدى جانە 2024 جىلى: 4 بالاسى بار وتباسىلارعا – 16,03 اەك (59 183 تەڭگە), 5 بالاعا – 20,04 اەك (73 988 تەڭگە), 6 بالاعا – 24,05 اەك (88 793 تەڭگە), 7 بالاعا – 28,06 اەك (103 598 تەڭگە), 8 جانە ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسىلارعا – ءار بالاعا 4 اەك نەمەسە 14 768 تەڭگە مولشەرىندە تولەنەدى.
قورىتا ايتقاندا, كوپبالالى وتباسى – وتانىمىزدىڭ تىرەگى. ونىڭ ىرگەسى بەرىك, الەۋەتى مىعىم بولماي, مەملەكەت تاسى ورگە باسۋى نەعايبىل. سوندىقتان وتباسىنداعى بالا سانىن ارتتىرۋعا ارنالعان جان-جاقتى ىنتالاندىرۋ جۇمىسىنىڭ قارقىنى باسەڭدەمەۋگە ءتيىس.