حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعى جۇمىسىنىڭ جەڭىل ەمەس ەكەنى انىق. سەبەبى ورتالىق نەگىزىنەن جەر قويناۋىن پايدالانۋ, ساۋدا, مۇناي-گاز سەكتورى, قۇرىلىس, ەنەرگەتيكا, يسلام قارجىسى, بانكينگ, زياتكەرلىك قۇقىق پەن كوممەرتسيالىق جانە ازاماتتىق قۇقىقتىڭ باسقا دا سالالارىندا تورەلىك قىزمەت كورسەتەدى. ال مۇنداي جاۋاپتى ءىستىڭ باسىندا اتالعان ورتالىقتىڭ كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار جەتەكشى حالىقارالىق تورەشىلەرى جۇرەدى. سوڭعى جىلدارى وسى اربيتراج سالاسىندا دا ايەل تورەشىلەردىڭ قاتارى ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بۇل ۇردىستەن قازاقستان دا قالىس قالىپ وتىرعان جوق. بۇعان حالىقارالىق تورەلىك ورتالىعى (حتو) مەن Arbitral Women ۇيىمىمەن بىرلەسە ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت وتكىزگەن «حتو: اربيتراج سالاسىنداعى ايەلدەر كۇنى» ءىس-شاراسىندا كوز جەتكىزدىك.
قارجى ورتالىعىنداعى ايرىقشا كۇن
ءىس-شارا باستالماس بۇرىن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) سوتى مەن حتو تىركەۋشىسى ءارى اپپارات باسشىسى كريستوفەر كەمپبەلل-حولتپەن سۇحبات قۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ونىڭ ايتۋىنشا, اربيتراجدى شەشىم شىعارۋدا ايەلدەر قاۋىمىنىڭ دا وزىندىك ارتىقشىلىعى بار ەكەن.
– قازاقستانداعى حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ءۇشىن بۇگىن اسا ماڭىزدى كۇن. ويتكەنى مۇندا الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن ينۆەستورلار, ساياسي دەلەگاتتار, زاڭگەرلەر جينالىپ وتىر. تالقىلاۋلاردىڭ باستى ماقساتى – داۋ-دامايلار مەن قايشىلىقتار كەزىندەگى كەلىسىم ماسەلەسىندەگى ايەلدەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ. ايەلدەر سوت, تورەشى, مەدياتور دا بولا الادى. ەندەشە ايەل, نە ەر ازامات دەمەي بۇل ىسكە دە ولاردى ارالاستىرۋ ادىلەتتى بولار ەدى. ياعني ءبىز بارىنشا سەنىم ارتاتىن حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا ايەلدەر دە, ەرلەر دە ءادىل شەشىم شىعارۋ كەرەك. اربيتراجدى شەشىم شىعارۋدا بۇگىندە ايەلدەر اسا ماڭىزدى ورىن الادى. سول ءۇشىن دە وسى ءىس-شارانى قولعا الىپ وتىرمىز. بۇل تەك قانا قازاقستاندا عانا ەمەس, ەۋرازيا ايماعىندا ءبىرىنشى مارتە ۇيىمداستىرىلدى, – دەيدى كريستوفەر كەمپبەلل-حولت.
ول سونداي-اق قازاقستاننىڭ بۇل سالاداعى ەلەۋلى جەتىستىگىمەن بارىنشا ماقتانا الاتىنىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, ورتالىق اربيترلارىنىڭ 75 پايىزىن ايەل تورەشىلەر قۇرايدى ەكەن.
– ارينە, بۇل ينۆەستورلاردىڭ دا تاڭداۋىنا قاراي بولاتىن ءۇردىس. قايتكەن كۇندە دە ءبىز وزىمىزگە سەنىم ارتقان ينۆەستورلاردىڭ ۇدەسىنەن شىعا الۋىمىز كەرەك. ال سول سەنىمدى نىعايتۋ ءۇشىن ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدا بارلىق تەڭ مۇمكىندىكتى قاراستىرامىز, – دەيدى كەمپبەلل-حولت مىرزا.
ەلورداداعى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا وتكەن القالى جيىنعا الەمنىڭ بىرقاتار ەلىنەن كەلگەن جەتەكشى تورەشى-ايەلدەر, عالىمدار مەن زاڭگەرلەر قاتىستى. سپيكەرلەر حالىقارالىق اربيتراج سالاسىنداعى ايەلدەردىڭ جۇمىس ۇدەرىسىندە تۋىندايتىن قيىندىقتار مەن مۇمكىندىكتەر تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالىپ, ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىستى.
ءىس-شارانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) سوتىنىڭ توراعاسى لورد يان بەرنەتت, حتو توراعاسى توماس كريۋممەل, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ سۋدياسى ايگۇل قىدىرباەۆا, سونداي-اق «Signum» زاڭگەرلىك فيرماسىنىڭ باسقارۋشى سەرىكتەسى سوفيا جىلقايداروۆا قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, سوت تورەلىگى سالاسىنداعى ايەلدەردىڭ ورنى تۋرالى ءسوز قوعادى.
سوناۋ 1980 جىلدان زاڭگەرلىك ەڭبەك جولىن باستاعان لورد يان بەرنەتت ۇلىبريتانيادا كەزىندە ايەل سوتتاردىڭ از بولعانىن ايتا كەلە, بۇگىندە احقو سوتىنا زاڭگەر ايەلدەردى قۋانا قابىلدايتىندارىن جەتكىزدى. ال سوفيا جىلقايداروۆا بۇل سالادا سوڭعى جىلدارى ايەلدەر ۇلەسىنىڭ كۇرت وسكەنىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– بىزگە دە حالىقارلىق اربيتراج سالاسىندا باق سىناۋعا مۇمكىندىك بەرىلىپ كەلەدى. وسى ورتاعا كىرىپ, وزىندىك ۇستانىمدارىمىزدى, ومىرلىك, كاسىبي تاجىريبەلەرىمىزدى كورسەتۋگە جول اشىلىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, گەندەرلىك تەڭدىك قالىپتاستى, – دەيدى س.جىلقايداروۆا.
تانىمال تورەشىلەر تاجىريبەسى
ەكى پانەلدىك سەسسياعا ۇلاسقان پىكىر الماسۋ بارىسىندا حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىن نىعايتۋداعى ارالۋاندىلىقتىڭ ءرولى جايىندا اڭگىمە ءوربىدى. سپيكەرلەر اربيتراجداعى گەندەرلىك ارالۋاندىلىق تورەلىك ۇدەرىسىندەگى سەنىم مەن ادىلەتتىلىكتىڭ ارتۋىنا ەلەۋلى تۇردە اسەر ەتەتىنىن دە جوققا شىعارمادى. گەرمانيالىق Hogan Lovells حالىقارالىق اربيتراج توبىنىڭ كەڭەسشىسى ناتا گيبرادزە مودەراتورلىق ەتكەن «وزگەرىس مۇمكىندىكتەرىن كۇشەيتە وتىرىپ: ەنەرگەتيكا جانە قۇرىلىس سالالارىنداعى قايشىلىقتاردى باسقارۋ» دەپ اتالعان پانەلدىك سەسسيادا ءبىراز دۇنيە ايتىلدى.
ەلىمىزدەگى كورپوراتيۆتىك قۇقىق باعىتىنداعى جەتەكشى زاڭگەردىڭ ءبىرى, احقو اربيترلار القاسىنىڭ مۇشەسى, Dentons كەڭسەسىنىڭ سەرىكتەسى ايگۇل كەنجەباەۆا ەنەرگەتيكا جانە قۇرىلىس سالاسىنداعى داۋلاردى شەشۋ الدەقايدا قيىن ەكەنىن اشىق ايتتى.
– كەلىسىمشارتتا مۇقيات كورسەتىلگەن قۇقىقتار مەن مىندەتتەردىڭ بارلىعىن تالداۋ ءۇشىن وتە جوعارى داعدىلار قاجەت. ادەتتە ول تالداۋ بارىسى وتە كوپ ۋاقىتتى الادى. وعان قوسا نورماتيۆتىك قۇجاتتاردىڭ دا ءوز قيىندىقتارى, قاراما-قايشى تۇستارى بار. سونىمەن قاتار زاڭگەرلىك بىلىمىڭنەن بولەك, تەحنيكالىق ماماندىقتاردان دا حابارىڭ بولماسا, سالا تەرميندەرىن جاقسى بىلمەسەڭ, قيىندىقتارعا تاپ بولاسىڭ. بۇل رەتتە بىزگە قاراعاندا ەرلەردىڭ بۇل باعىتتاعى تاجىريبەسى مولىراق ەكەنى راس. سوندىقتان ايەل تورەشىلەرگە جان-جاقتى داعدىلانۋعا تۋرا كەلەدى. ءتىپتى كەيدە داۋلارعا ساياسي ماسەلەلەر دە ارالاسۋى عاجاپ ەمەس, – دەيدى ا.كەنجەبەكوۆا.
سەسسيادا ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسكەن وزبەكستاندىق فەرۋزا بوبوكۋلوۆا 1980 جىلعا دەيىن اربيتراجدا ەر ادامداردىڭ كوپ بولعانىن, تەك سودان جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عانا بۇل ماسەلە تالقىلانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
– حالىقارالىق اربيتراجدىڭ قۇرىلىس, ەنەرگەتيكا باعىتىنا ايەل زاڭگەرلەردىڭ اياق باسا بەرمەيتىنىنىڭ وزىندىك فاكتورلارى كوپ. كوبىنە وسى كەزگە دەيىنگى تاريحي جاعدايلار اسەر ەتسە, ادەتتە ايەل ازاماتتاردىڭ ءاۋ باستا تاڭدايتىن ماماندىعى, كاسىبى قۇرىلىس, ەنەرگەتيكامەن ەش بايلانىسى جوق. سوندىقتان ايەلدەردىڭ بۇل باعىتقا قاراي بەيىمدەلۋ, داعدىلانۋ ۇدەرىسىنىڭ ۇزاعىراق جۇرەتىنىن ۇمىتپاعان ءجون. قۇرىلىس بۇل كەڭسەدە وتىرىپ عانا يگەرە بەرەتىن سالا ەمەس, سوندىقتان قۇرىلىس باسىندا كوبىرەك ءجۇرۋ كەرەك, – دەگەن ف.بوبوكۋلوۆا قۇرىلىس سالاسىنداعى داۋلارعا تورەلىك ەتۋ ەرلەرمەن سالىستىرعاندا ايەلدەر ءۇشىن قيىنعا سوعاتىنىن اشىپ ايتتى.
رەسەيلىك زاڭگەر, كوپتەگەن حالىقارالىق قۇقىقتىق فيرمالاردا جەتەكشى قىزمەتتەر اتقارعان, حالىقارالىق ساۋدا پالاتاسىنىڭ رەگلامەنتىنە ساي قۇرىلىس, باسقارۋ جانە كەلىسىم داۋلارىن شەشۋدە تاجىريبەسى مول تاتيانا پولەۆششيكوۆا بىزدەگى اربيتراج سالاسىنداعى ايەلدەردىڭ كوڭىلدەن شىعار ۇلەسىنە كوز جەتكىزىپ, قازاقستانعا كەلگەنگە دەيىنگى پىكىرىن كۇرت وزگەرتكەنىن ءمالىم ەتتى.
– قازاقستاندىق زاڭگەرلىك ورتاداعى گەندەرلىك تەڭدىك ماسەلەسىندە اناۋ ايتقانداي كۇردەلى ماسەلە جوق ەكەنىن اڭعاردىم. ياعني بۇل باعىتتا ەندىگى جەردە قانداي دا ءبىر شارالاردى قولعا الۋدىڭ قاجەتى جوق سياقتى. جالپى, زاڭگەرلىك سالادا ۋاقىت وتكەن سايىن كاسىبي ءوسۋ تۇرعىسىنان دا قۇلشىنىس پايدا بولىپ, ءتىپتى جاڭا ۇسىنىستار شىعىپ, مانساپتىق باسقا دا مىندەتتەمەلەر ارتىلىپ جاتادى. سول سياقتى ايەلدەرگە دە وزدەرىنىڭ كليەنتۋراسىن ۇلعايتۋ باعىتىندا نەبىر ۇسىنىستار ءتۇسىپ, اربيتراجدى تاجىريبەنىڭ ءارتۇرلى بالانستارى كەزدەسىپ وتىرادى. بۇل جەردە ايەلدەر جوعارى بالانستى ۇستاپ كەلە جاتقانىن ايتۋعا بولادى, – دەيدى رەسەيلىك زاڭگەر ت.پولەۆششيكوۆا.
ستراتەگيالىق تاڭداۋ ماڭىزدى
قىسقاسى, سەسسيادا سپيكەرلەر ەنەرگەتيكا مەن قۇرىلىس سالاسىنا ماماندانعان ايەل-زاڭگەرلەردىڭ تاجىريبەسىنە ايرىقشا كوڭىل بولە وتىرىپ اتالعان سەكتورلارداعى داۋلاردى شەشۋگە, سونداي-اق جالپى ينكليۋزيۆتىلىك ىسىنە بايلانىستى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
سونىمەن بىرگە تالقىلاۋ كەزىندە اربيتراج ءۇشىن ستراتەگيالىق تۇرعىدان ورىن تاڭداۋ ماسەلەسى قوزعالدى. بۇل رەتتە تورەلىك ۇدەرىسىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋداعى پىكىر الۋاندىعىنىڭ ءمان-ماڭىزى مەن حتو-نىڭ حالىقارالىق ينۆەستورلار ءۇشىن سەنىمدى الاڭ رەتىندەگى تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلدى.
ءىس-شارانىڭ باستى وقيعاسى رەتىندە الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان ساراپشى كەرولين لەممەن كەزدەسۋدى ايتساق ارتىق بولماس. ول – «White&Case» زاڭگەرلىك فيرماسىنىڭ ۆاشينگتونداعى كەڭەسىندەگى سەرىكتەستەرىمەن حالىقارالىق تورەلىك سالاسىندا ءوزىنىڭ وجەتتىگى مەن بىلىكتىلىگىن دالەلدەگەن ساراپشى. ەمەن-جارقىن اڭگىمە ۇستىندە ول حالىقارالىق تورەلىكتەگى زاڭگەر جانە اربيتر رەتىندەگى ءوزىنىڭ عالامات جۇمىس تاجىريبەسى جايىندا اڭگىمەلەپ بەردى. بىلگىر مامان حالىقارالىق تورەلىكتىڭ تاريحى مەن ماڭىزىنا قاتىستى ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ, ونىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ايەلدەردىڭ اسەرى جايىنداعى وي-پىكىرىن ورتاعا سالدى.
وسىلايشا, «حتو: اربيتراجداعى ايەلدەر كۇنى» ءىس-شاراسى جاس زاڭگەرلەر ءۇشىن اربيتراج سالاسىنداعى اسا بىلىكتى مامانداردىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنىپ, كاسىبي بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزدى. سەسسيالار سوڭىندا ميكروفون الىپ, ۇيىمداستىرۋشىلار مەن سپيكەر رەتىندە كەلگەن وتاندىق جانە شەتەلدىك تاجىريبەلى زاڭگەرلەرگە العىسى مەن تىلەگىن جاۋدىرعان جاس زاڭگەرلەردىڭ سوزىنەن وسىنى اڭعاردىق. ولارعا سونداي-اق ۇلىبريتانيانىڭ «DLA Piper» زاڭگەرلىك فيرماسىنىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندەگى ديرەكتورى تسزيۋە تسزيۋن ءلۋدىڭ جەتەكشىلىگىمەن ترەنينگ ۇيىمداستىرىلدى.
ءىس-شاراعا اقش, ۇلىبريتانيا, ەۋروپا جانە ازيادان 150-دەن استام اربيتر, كەڭەسشى, سوت پەن ديپلومات قاتىستى. جالپى, احقو سوتى مەن حتو ءوز قىزمەتىن باستاعان 2018 جىلدان بەرى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتىپ, اربيتراجدا تاراپتاردىڭ تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەر اياسىندا, ءارى وقىتۋ باعدارلامالارىن ۇيىمداستىرا وتىرىپ, زاڭگەرلەر قوعامداستىعىندا ينكليۋزيۆتىلىكتى بەلسەندى تۇردە العا جىلجىتىپ كەلەدى. اپپارات باسشىسى كريستوفەر كەمپبەلل-ءحولتتىڭ سوزىنەن احقو سوتى مەن حتو گەندەرلىك ارالۋاندىقتى بارىنشا قولداپ, قازاقستاندى اربيتراجدا بىردەي مۇمكىندىكتەردى قامتاماسىز ەتۋدە, داۋلاردى شەشۋدە ايماقتىق كوشباسشى رەتىندە باعالايتىنىن بايقادىق.