«ەل ەكەن!»

اسىرەسە ايگىلى تۇلعالارىن اسپەت­تەۋى, اتادان ميراس اسىل قازىنالارىن ارداقتاۋى وزگەلەرگە ونەگە بولارلىقتاي. ماسەلەن, ءميلاتتىڭ ماڭگىلىك ماقتانىشى – «ماناس» جىرى مەملەكەتتىك يدەو­لوگيانىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان. الەمدەگى ەڭ تانىمال ەپوس سانالاتىن وسىناۋ وراسان زور سانعاسىرلىق ءساراسوزدىڭ كەيىنگى زاماندار دا سالتانات قۇرۋىنا قازاقتىڭ شوقان ءۋاليحانوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ سەكىلدى پاراساتتى پەرزەنتتەرى قوماقتى ۇلەس قوسقانى قانداي عانيبەت.

* * *

بىردە توقماقتاعى قۇدالاردىڭ تو­يىنا باردىق. ءبارى وزىمىزدەگىدەي, بالەن­دەي ەرەكشەلىگى جوق. كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيدەگى كوپشىلىك. اعىل-تەگىل اقتا­رىلعان اق تىلەكتەر. ءتوزىم تاۋىسقان توست­تار. سىڭعىرلاي سوعىسقان ستاقان­دار. جاتتاندى كورىنىستەر جالىقتىرا باستاعان شارشاۋلى شاقتا ءبىزدى ەرىك­سىز ەلەڭ ەتكىزگەن ءبىر جاعداي بولدى. تاڭدايى تاقىلداعان تامادا «ماناستان» ەكىلەنە ءۇزىندى وقىپ, ەكپىنىن باستى دا القالاعان الەۋمەتتىڭ اراسىنان بىرەۋ-مىرەۋلەردىڭ ورتاعا شىعىپ ۇزىلگەن جىردى جالعاستىرۋىن سۇرادى. سوندا بار عوي, سىزگە وتىرىك, ماعان شىن: تويداعىلار­دىڭ بىرنەشەۋى تالاسا-تارماسا ميكرو­فون­عا قول سوزدى. ەڭ باستىسى, ەشقاي­سىسى ادەبيەت, مادەنيەت سالاسىنىڭ وكىل­دەرى ەمەس, قاراپايىم ادامدار ەكەن. باعزى­دان جەتكەن بابا جىردىڭ ۇلت سانا­سىنا قانشالىقتى ۇيالاعانىنا سول جولى كوزى­مىز ابدەن جەتىپ, كوڭىلىمىز كونشىدى.

* * *

بۇدان بىرازىراق بۇرىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا كىرەتىن ەلدەردىڭ جۋرناليستەرى قىتايدا باس قوستىق. تالاي تاريحي ورىندارمەن تانىسىپ, تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتتىك. بەيجىڭگە كەلىپ تۇرىپ «قىتاي قورعانىنا» قالاي سوقپاي كەتەمىز. باردىق. تاڭعاجايىپ نىساندى تاماشالاپ, تاڭداي قاقتىق. قىتايلىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ تىل­شىلەرى جاپا-تارماعاي جارىسا جان-جاق­تان جينالعان مەديا-مەيمانداردان سۇحبات الىپ الەك. ارقايسىمىز العاشقى اسەرىمىزدى ادەمىلەپ جەتكىزۋگە تىرىستىق.

الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ ءبىرىن كورىپ اسەرلەنىپ تۇرعانىمىزدا قىرعىزستان­دىق جاس ارىپتەسىم قۇلاعىما سىبىر ەتە قالدى. «بۇل باياعىدا ءبىزدىڭ ماناس باتىر اتويلاپ شاپقان جەر عوي. تۇلا بو­يىمدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەپ بارادى. قىتايلار دالا شاپقىنشىلارىنان قورقىپ وسىنداي قورعاندار سالعان عوي!»

انە, كوردىڭىز بە, ماسەلە قايدا؟

* * *

اتتوبەلىندەي از عانا قىرعىزدى كوپ كورسەتىپ, باسقالارعا باس يگىزبەيتىن قۇدىرەتتى كۇش – ماناس رۋحى. ويتكەنى باتىرلىقتى باياندايتىن باعا جەتپەس داستاندى قىرعىزدار بالا جاستان باستارىنا جاستاپ وسەدى. مەكتەپتە دە, ۋنيۆەرسيتەتتە دە ەلدىكتى اسقاقتاتقان ەرلىك ەپوسىنا بايلانىستى ارنايى دارىستەر وقىلادى. سول ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءون بويىنا ۇلتجاندىلىق, وتانشىلدىق سياقتى ادامي اسىل قاسيەتتەر سىڭىرىلەدى.

ەر ماناستىڭ اتىمەن اتالاتىن حالىق­ارالىق اۋەجاي, جوعارى وقۋ ورداسى, تاۋ شىڭى, تاعىسىن تاعىلار قانشاما. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاي-ءتاي باسقان كەزىندە-اق بىشكەكتە ءزاۋلىم ەسكەرتكىش اشىلعانى ەستە. تۇلپار ۇستىندەگى الىپ تۇلعاعا قا­دا­لىپ ۇزاق قاراعان شەرحان مۇرتازا جۇرەكجاردى ءسۇيىنىسىن جاسىرا الماي «ەل ەكەن!» دەگەن كورىنەدى. وسى ورايدا ايكول ماناستىڭ ەسكەرتكىشى استانا تورىندە دە ورناتىلعانىن ايتقانىمىز ابزال.

* * *

ال ەندى انتيكالىق ادەبيەتتىڭ «اۋليەسى» ەسەپتى «وديسسەيدى» ون ورايتىن «ماناستى» جاتقا ايتۋشىلاردىڭ ەل اراسىنداعى ابىروي-بەدەلىنىڭ قان­داي ەكەنىن ايتىپ جەتكىزە المايسىڭ. سولار­دىڭ ارقاسىندا سوم التىنداي تۋىندى تورتكۇل دۇنيەگە تارادى. ماناس­شىلاردىڭ ءداستۇرلى مەكتەبى قالىپتاستى. ونىڭ كورنەكتى وكىلدەرى قاتارىندا بالىق, نايمانباي, تىنىبەك, اقىلبەك, ديقانباي, ساعىنباي جانە باسقالاردىڭ اياۋلى ەسىمدەرى اتالادى.

اۋزىمەن قۇس تىستەگەن ايتۋلى جىرشى­لاردىڭ ىشىندە بەرتىنگە دەيىن ءومىر سۇرگەن ساياقباي قارالاەۆتىڭ ءجونى بولەك, ارينە. ۇلى مۇحاڭ جادىنا جاعى ساي زاڭعار زامانداسىن جانىنا جاقىن تارتىپتى. الماتىدان ارنايى ىزدەپ كەلىپ, ميىندا ميلليون جولدىق ەپوستى ساقتاعان مايتالمان ماناسشىنىڭ مانەرلى جىرىن تىڭدايدى ەكەن. اڭىزعا اينالعان ەپيكتى «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ اۆتورى «قازىرگى زاماننىڭ گومەرى» اتاعانى دا امبەگە ايان. ءتىپتى بىردە وعان ء«اي, ساياقباي, سەن ولسەڭ, ادامزات بالاسى باعا جەتپەس رۋحاني بايلىعىنان ايىرىلادى-اۋ» دەپ قامىعا قاراعانىن دا ەسكى كوزدەردىڭ ەستە­لىگىنەن بىلەمىز.

شەكەردەي شاعىن عانا ايىلدا تۋىپ, الەمدىك ادەبيەتتىڭ تورىنە شىق­­­قان شىڭعىس ايتماتوۆ تا كەزىندە «سو­ۆەتسكي سويۋز» جۋرنالىندا قاسيەت قون­عان قارالاەۆ جايىندا جان دۇنيەسى تەبىرەنە جازعان. «ەگەر بىرەۋ مەنەن قىرعىز حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى كىمدەر دەپ سۇراسا, ءبىرىنشى كەزەكتە ساياقباي قارالاەۆتى ايتار ەدىم» دەپ اعىنان جارىلۋى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.

* * *

كسرو-نىڭ حالىق سۋرەتشىسى سو­تسيا­ليس­تىك ەڭبەك ەرى تۇرعىنباي سادىقوۆ ساڭ­لاق ساياقبايدىڭ ءمۇسىنىن جاساۋعا نيەت قىلىپ, ءوزىنىڭ شەبەرحاناسىنا شاقىرا­دى. جاسىراتىنى جوق, ول باسىندا بولا­شاق كەيىپكەرىن ونشا ۇناتا قويماپتى. قاراپايىم عانا قاريادان قايتىپ بەي­نەلەۋ ونەرىنىڭ بەدەرلى تۋىندىسىن دۇ­نيە­گە اكەلەمىن, دەپ قاتتى قينالىپتى. كەسەك وبراز تۋدىرۋعا كەلىڭكىرەمەيدى. كۇن سايىن كە­­لىپ ورىندىقتا تاپجىلماي وتىرادى. كو­ڭى­لى سوقسا, سويلەيدى. كوبىنەسە ۇندەمەيدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ ءمۇسىنشىنىڭ باسىنا توسىن وي كەلىپ, ساياقبايدىڭ ءوزىنىڭ ماگ­نيتوفونعا جازىلىپ الىنعان داۋسىن قوسادى ەمەس پە؟ ەلەڭ ەتەر ەمەس. ءمىز باقپاي وتىرا بەرىپتى. سودان كۇندەردىڭ كۇنىندە ساياقباي كۇتپەگەن جەردەن كۇركىرەپ «ماناستى» اڭىراتا جونەلگەن عوي. توقتاماستان ۇزاق تولعاپتى. سول ساتتە شارشاڭقى ءجۇزدى شاۋ تارتقان شالدىڭ ءوڭى مىڭ قۇبىلا وزگەرىپ سالا بەرگەن. قارسى الدىندا قاس باتىر وتىرعانداي سەزىنگەن سكۋلپتوردىڭ دا شابىتى قوزىپ, ىرگەلى ىسكە كىرىسەدى. ءسىرا, سوندا عانا تەلەگەي تەڭىز «ماناستا» تىڭداۋشىسىنىڭ رۋحىن كوتەرەر كيە بارىن تاسقا جان بىتىرەر تالانت يەسى تۇسىنگەن ءتارىزدى.

* * *

اۋزىن اشسا ار جاعىنان الاپات جىر اقتارىلاتىن ساياقباي 1971 جىلدىڭ مامىرىندا اياقاستى دەرتتەنىپ اۋرۋحاناعا ءتۇسىپتى. ەڭ عاجابى, ەسى اۋىپ, ادام تانۋدان قالسا دا «ماناستى» ايتىپ جاتىپتى, جارىقتىق. كوزى تىرىسىندە كوكىرەگى كومبە اقساقالدىڭ ءوزى ارتىستىكتىڭ ءار الۋان ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ جىرلاپ بىتكەن سوڭ «ماناستى» ۇشىنتۇپ ايتىش كەرەك» دەيدى ەكەن. ءتىپتى ءولىم قۇرىعىنا ءىلىنىپ, دۇنيەدەن ءوتىپ بارا جاتقاندا دا كەيىنگىلەرگە «ماناستى» قالاي ىرلاۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ كەتكەن قارالاەۆ ­شىنىندا دا ەندى قايتا تۋى ەكىتالاي, قايتالانباس تۇلعا!

* * *

سۇيسىنەرلىگى سول, قىرعىزدار ساياق­بايداي سالقار ونەرپازىنىڭ سوم بەي­نەسىن باياعىدا-اق تاسپالاپ تاستاعان. كينورەجيسسەر مەلس ۋبۋكەەۆ سوناۋ 1962 جىلى ءۇش ءبولىمدى دەرەكتى فيلم ءتۇسى­رىپتى. كەيىن كەم-كەتىگىن تولتىرىپ, سەگىز سەريالى « ۇلى ماناسشى» كارتيناسىن كورەرمەنگە ۇسىندى.

ءبارىمىز بىلەتىن بولات شامشيەۆ تە ساياقباي قارالاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن كينو جاساپ كەتتى. قازىر سولاردىڭ ءبارى قاپتاپ «YouTube» الەۋمەتتىك جەلىسىندە تۇر. كورسەڭ, كوڭىلىڭ تاسيدى.

كەۋدەسى كەڭ سارايداي كەمەڭگەر جۇ­مىق­شىنىڭ كوركەم وبرازىن كورسەت­كەن كەيىنگى كينورەجيسسەرلەرگە دە ەل-جۇرت ەرەكشە ريزا.

* * *

قالىڭ قازاق قادىر تۇتقان تاعى ءبىر قىرعىز – ارينە, سۇيمەنقۇل چوقموروۆ. سۇلەي سۋرەتشى, اتاقتى اكتەر. كينوداعى العاشقى قادامىن «قازاقفيلمنىڭ» «قاراش-قاراش وقيعاسىنان» باستاعان ول تۇڭعىش ۇلىنا «باقتىعۇل» دەپ ءوزى ويناعان باستى ءرولدىڭ ەسىمىن بەرگەنى بەلگىلى. ايگىلى تۋىندىلار قالدىرعان قىلقالام شەبەرىنىڭ قىرعىزستانداعى العاشقى كورمەسىن قازاقتىڭ قايراتكەر اقىنى مۇحتار شاحانوۆ ۇيىمداستىرعانىن دا ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز.

سۇيمەنقۇلداي سۇيىكتى ۇلىنا قىر­عىزدار جۋىردا بىشكەكتىڭ تورىندە ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويدى. ونىڭ اشىلۋىنا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەدىل بايسالوۆ باستاعان ءبىراز اتقامىنەر ازاماتتار قاتىستى. وي, سونداعى جينالعان قاۋىمنىڭ ارقا-جارقا قۋانعانى-اي. بۇرىنىراقتا ورناتىلعان ءمۇسىنى ءسال سولعىنداۋ شىعىپ, رەنجىڭكىرەپ جۇرگەن كوپشىلىك بۇل جولى ويداعىلارى بولعانداي كول-كوسىر كۇيگە بولەندى. ايتپاقشى, سۇيمەنقۇل دا كەزىندە ساياقبايدىڭ سۋرەتىن سالعان.

* * *

قىرعىزدار – شىنىمەن دە كىسى قىزىعارلىقتاي حالىق. ۇلگى الارلىقتاي ۇزدىك داستۇرلەرى جەتەرلىك. ءبىز سولاردىڭ كەيبىرىن عانا كەلتىردىك. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا الماتىدا وتكەن قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ ءبىر كەزدەسۋىندە مارقۇم سابەتقازى اقاتاەۆ اعامىزدىڭ «بيەنىڭ ەكى ەمشەگى بار. ءبىرى – سەن, ءبىرى مەن, قىرعىز باۋىرىم! اقاەۆ دەگەن پرەزيدەنتىڭ بار. اكەسى – سەن, شەشەسى – مەن!» دەگەنى بار ەدى. ەندەشە, ەگىزدىڭ سىڭارىنداي تۋىسقان ەلدىڭ جان جادىراتار جاقسىسىن ۇيرەنگەننىڭ ەش ايىپ-شامى جوق سياقتى.

باعالاي بىلسەك, الاتاۋداي التىنعا ايىرباستاماس اسىل-اقىقتار مەن تورت­كۇل جاھاننىڭ تورىنە شىعۋعا لايىق جاقسى-جايساڭدار بىزدە دە بارشىلىق-اۋ...