قاراشۇڭگىلدەن باستالعان مۇناي قاينارى

كەن ورىندارىندا قانشا مۇناي بار؟

مىنە, سودان بەرى قازاقتىڭ كەڭ جازيرالى دالاسىنداعى تابيعي بايلىقتى ءوندىرۋ استە توقتاعان ەمەس. قازىر ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە مۇناي ءوندىرىپ جاتقان 289 كەن ورنى بار. بۇل كەن ورىندارىنان الىناتىن مۇنايدىڭ قورى 4,38 ملرد تونناعا باعالانىپ وتىر. مۇناي قورىنىڭ باسىم بولىگى باتىس وڭىرلەردەگى كەن ورىن­دارىنىڭ قويناۋىندا جاتىر.

الەمدىك نارىقتا باررەلمەن باعا­لانعان قۇنى سان قۇبىلاتىن «قارا التىننىڭ» باسىم بولىگى اتىراۋ وبلىسى­نىڭ اۋماعىنداعى كەن ورىندارىنان ءوندىرىلىپ كەلە­دى. قازىر بۇل وڭىردەگى «تەڭىز», «قا­شاعان» سەكىلدى ءىرى كەن ورىندا­رى شەتەل ينۆەستورلارىمەن بىر­گە يگەرى­لىپ جاتىر. اتىراۋ وبلىسىن­داعى وسىن­داي جانە وزگە دە كەن ورىندارىنان وندىرىلەتىن 3,2 ملرد توننا «قارا التىن» قورى بار. بۇل ەلىمىزدە وندىرىلۋگە ءتيىس مۇناي قورىنىڭ 73 پايىزىن قۇرايدى.

بۇدان كەيىنگى كومىرسۋتەكتى شيكى­زاتتىڭ مول قورى مۇنايلى تۇبەك اتانعان ماڭعىستاۋ وبلى­سىن­داعى كەن ورىندارىندا بار­لان­عان. مۇنداعى مۇنايدىڭ قورى – 0,56 ملرد توننا. اقتوبە وبلى­سىندا 0,36 ملرد, قىزىلوردا وڭى­رىندە 0,12 ملرد توننا «قارا ال­تىن» بار دەپ ەسەپتەلەدى. با­تىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ كەن ورىن­دا­رىنان الىناتىن «قارا التىننىڭ» قورى 0,09 ملرد توننانى قۇراپ وتىر. ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى تابيعي بايلىقتىڭ ۇلەسى – 0,05 ملرد توننا.

«قازمۇنايگاز» اق ءباسپاسوز قىزمە­تىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل 6 ايدا مۇناي جانە گاز كوندەنساتىن ءوندىرۋ كولەمى 1,1 پايىزعا ارتىپ, 11 ملن 989 مىڭ تونناعا جەتتى. الايدا «تەڭىز» كەن ورنىندا مۇناي ءوندىرۋ 3,7 پايىزعا ازايىپ, 2 ملن 872 مىڭ توننامەن شەكتەلگەن. بۇل – تاۋلىگىنە 126 مىڭ باررەل. اتالعان كە­نىشتە ىلەسپە گاز ءوندىرۋ كولە­مى 4,2 پايىزعا تو­مەن­دەپ, 1 ملرد 587 ملن تەكشە مەتر­دى قۇرادى. كەن ورنىنداعى كورسەت­كىشتەردىڭ تومەندەۋى وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا شيكى گاز ايداۋ نىساندارىنداعى كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزۋگە بايلانىستى بولدى.

«تەڭىز» كەن ورنىندا بيىلعى ساۋىردە ۇڭعى ەرنەۋىندەگى قىسىم­دى باسقارۋ جوباسىنىڭ نىساندارىن پايدالانۋعا بەرۋ بويىن­شا جۇمىستار باستالعان. جاڭارتىل­عان كەستەگە سايكەس كەلەشەك كەڭەي­تۋ جوباسىن ىسكە قوسۋ 2025 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىنا جوسپارلانىپ وتىر. «تەڭىزشەۆرويل» كومپانيا­سى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, سەرىكتەستەر بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ جونىندە شەشىمدى 2016 جىلى قابىلداعان.

«كەلەشەك كەڭەيۋ جانە ۇڭعى ەرنەۋىن­دەگى قىسىمدى باسقارۋ جوباسى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن جىلىنا شامامەن 12 ملن تونناعا ارتتىرادى. سول كەزدە تاۋلى­گىنە 260 مىڭ باررەلگە دەيىن مۇناي وندىرىلەدى. مۇناي ءوندىرۋدىڭ جالپى كولەمى جىلىنا شامامەن 39 ملن تونناعا جەتەدى. بۇل تاۋلى­گىنە 850 مىڭ باررەلدى قۇراي­دى», دەپ ءمالىم ەتتى كومپانيا­نىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

 

وڭتۇستىك اقساي, شىعىس ورىكتاۋ مەن روجكوۆ

ەلىمىزدە مۇنايمەن بىرگە وندى­رىلەتىن ىلەسپە گازدىڭ قورى دا بارشىلىق. گازدىڭ 85 پايىزدان استامى باتىس وڭىردەگى ءۇش كەن ور­نىندا وندىرىلەدى. كەن ور­نى­­نىڭ ەكەۋى اتىراۋ, بىرەۋى باتىس قازاقستان وبلىسىندا ورنا­لاسقان.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىن­شە, «گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس «QazaqGaz» ۇك اق-مەن بىرگە 2030 جىلعا دەيىن گازدىڭ بولجامدى بالانسى قالىپتاستىرىلعان. گاز ءوندىرۋدىڭ 85 پايىزدان استامىن «تەڭىز» (27%), «قاراشىعاناق» (38%) جانە «قاشاعان» (20%) جوبالارى قامتاماسىز ەتەدى. ماسەلەن, بىلتىر گاز ءوندىرىسى 59,063 ملرد تەك­شە مەتردى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە «تەڭىز» كەن ورنىنان – 16,009 ملرد تەكشە مەتر, «قاراشىعاناقتان» – 22,385 ملرد تەك­شە مەتر, «قاشاعاننان» – 11,856 ملرد تەك­شە مەتر, باسقا كەن ورىندارىنان 8,813 ملرد تەكشە مەتر گاز وندىرىلگەن.

بيىل گاز ءوندىرۋ 60,456 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن وسەدى دەپ جوسپارلانعان. بيىلعا ارنالعان تاۋارلى گاز ءوندىرۋ جوس­پارى – 28,054 ملرد تەكشە مەتر. گازدىڭ بولجامدى بالانسىنا سايكەس اعىمداعى ىشكى تۇتىنۋ 20,9 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايدى.

وتاندىق كەن ورىندارىنداعى تابيعي گاز ءوندىرۋ كولەمى 2030 جىلعا قاراي كۇرت ارتادى. وسىعان وراي «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى گاز ستراتەگياسىن ازىر­­لەپ جاتىر. جاڭا ستراتەگيادا «تەڭىز», «قاراشىعاناق» جانە «قاشاعان» كەن ورىن­­­دارىن يگەرۋدى ەسەپكە الماعاندا, 2030 جىلعا قاراي تابيعي گاز ءوندىرىسىن جى­­لىنا 6,7 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ارتتى­­رۋ قاراستىرىلىپ وتىر.

«بىلتىر جاڭادان ءۇش كەن ورنى ونەر­كاسىپتىك پايدالانۋعا بەرىلدى. ولار – وڭتۇستىك اقساي, شىعىس ورىكتاۋ, روج­كوۆ كەن ورىندارى. «قازمۇنايگاز» كومپانيا­سى الداعى 3-4 جىلدا ورتالىق ورىك­تاۋ كەن ورنىندا ءوندىرۋ جۇ­مىس­تارىن باستاۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز – جىلىنا شا­مامەن 1 ملرد تەكشە مەتر گاز. ال 2027 جىلى باتىس پرورۆا جانە قالامقاس كەن ورىندارى پاي­­دالانۋعا بەرىلەدى. بولجام بو­يىن­شا گاز ءوندىرۋ كولەمى جى­­لى­نا 1,1 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن جەتەدى. حالىقارا­لىق كومپانيالارمەن بىرگە پەرسپەكتيۆالى 12 گەولوگيالىق بارلاۋ جوباسى, سونداي-اق قولدا­نىستاعى كەن ورىندارىن جەتە بارلاۋ جۇمىستارى پىسىقتالىپ جاتىر», دەپ حابارلادى كومپانيانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

وتكەن جىلى بىرنەشە گاز كەن ورنى ىسكە قوسىلدى. ماسەلەن, وڭتۇستىك اقساي كەن ورنىندا يگەرۋگە بولاتىن گاز قورى 1,7 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايدى. مۇندا جىلىنا 100 ملن تەكشە مەتر گاز وندىرىلەدى. بىلتىرعى ساۋىردەن بەرى بۇل كەن ورنىندا ونەركاسىپتىك گاز ءوندىرۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ءساۋىر-جەلتوقسان ايلارىندا 36,512 ملن تەكشە مەتر, بيىلعى قاڭتار-مامىر ارالىعىندا 33,674 ملن تەكشە مەتر گاز ءوندىرىلدى.

اقتوبە وبلىسىنىڭ مۇعالجار اۋدا­نىنداعى شىعىس ورىكتاۋ كەن ورنى 2015 جىلى اشىلعان. مۇندا وندىرىلەتىن مۇناي قورى – 4,7 ملن توننا. ال مۇنايدا ەرى­گەن گاز قورى – 2,5 ملرد تەكشە مەتر. كەن ورنى بىلتىرعى جەلتوق­سان­دا ونەركاسىپتىك پايدا­لا­نۋعا بەرىلدى. بيىل كەن ورنىنان گاز ءوندىرۋ كولەمى 46 ملن تەك­شە مەتردى قۇرايدى. الايدا مامان­دار بۇل كەن ورنىنداعى شيكى­زاتتىڭ قۇرامىندا كۇكىرتسۋ­تەكتىڭ كوپ مولشەردە ەكەنىن العا تارتادى. شامامەن 3,5 پايىز جانە ودان دا كوپ. سوعان بايلا­نىستى اتالعان كەنىش كومىرسۋ­تەكتەردى ءوندىرۋ بويىنشا كۇردەلى جوبالاردىڭ ساناتىنا كىرەدى.

تاعى ءبىر گاز قورى مول كەن ورنىنا روجكوۆ اتاۋى بەرىلگەن. ونداعى يگە­رىلەتىن بولجامدى گاز قورى – 26,9 ملرد تەكشە مەتر. كەن ورنىنان جىلىنا 1 ملرد تەكشە مەتر گاز ءوندىرۋ جوسپار­لانعان. بيىل 346 ملن تەكشە مەتر گاز وندى­رىلمەك. سونداي-اق اناباي كەن ورنىنان بىلتىر 6,847 ملن تەكشە مەتر گاز الىنعان. جىل سوڭىنا دەيىن 28,5 ملن تەكشە مەتر كوگىلدىر وتىن ءوندىرۋ كوزدەلگەن.

 

قارا تەڭىز جانە باسقا باعىتتار

«قارا التىن» ءوندىرىسىنىڭ ءبىر بۋىنى – قۇبىرمەن تاسىمالداۋ. بۇرىن ەل مۇنايى اتىراۋ – سامارا باعىتىمەن عانا تا­سى­مالدانعان ەدى. قازىر قازاق جەرى­نەن وندىرىلگەن «قارا التىندى» تۇتىنۋشىعا جەتكىزەتىن بىرنەشە باعىت بار. سونىڭ ءبىرى – «تەڭىز» كەن ورنىنىڭ كومىرسۋتەكتى شي­كىزاتىن قارا تەڭىز جاعالاۋىنا دەيىن تاسىمالدايتىن «تەڭىز-نوۆوروسسيسك» قۇبىرى. وعان جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان «كاس­پي قۇبىر كونسورتسيۋمى» اق باس ديرەكتورى نيكولاي گورباننىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر قازاقستاننىڭ اۋماعىنان 56 ملن 51 مىڭ 967 توننا مۇناي تاسىمالدانعان.

«كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋ­مىنىڭ قۇبىر جەلىسىمەن مۇناي­دىڭ ەڭ ۇلكەن كولەمى قازاق­ستان اۋما­عىنان تاسىمالداندى. ماسە­لەن, اتىراۋ وبلىسىنداعى «تەڭىز» كەن ورنىنان 27 ملن 463 مىڭ 81 توننا, «قاشاعان» كەن ورنى­نان 17 ملن 897 مىڭ 972 تون­نا مۇ­ناي جەتكىزىلدى. ال باتىس قا­زاق­ستان وبلىسىندا ورنا­لاس­قان «قاراشىعاناقتان» تاسىمال­دانعان مۇناي كولەمى – 9 ملن 619 مىڭ 452 توننا», دەيدى ن.گوربان.

ونىڭ دەرەگىنشە, «تەڭىز-نوۆوروس­سيسك» مۇناي قۇبى­رىمەن 2001 جىلدان 2024 جىل­عى 1 قاڭتارعا دەيىن الەمدىك نارىققا 888 ملن 76 مىڭ 899 توننا مۇناي جەتكىزىلىپتى. ەندى اتالعان قۇبىرمەن قازاقستاننىڭ كەن ورىندارىنان جىلىنا 72,5 ملن توننا مۇناي تاسىمالداۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ وتىر. رەسەي اۋماعى ارقىلى وتەتىن قۇبىرمەن جىلىنا 83 ملن توننا قازاقستاندىق كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتى تاسىمالداۋعا دايىن­دىق جاسالعان. كونسور­تسيۋمنىڭ قۇبىرىمەن بيىلعى قاڭتار-شىلدە ارالىعىندا «تەڭىز» كەن ورنىنان شامامەن 16 ملن توننا مۇناي تاسىمالداندى. كومىرسۋتەكتى شيكىزات تانكەرلەرگە تيەلىپ, تۇتىنۋشىعا جونەلتىلدى.

قازىر «تەڭىز كەن ورنىندا وندىرىلەتىن مۇناي كولەمىن ارتتىراتىن ەكى جوبانى ىسكە اسىرۋ اياقتالۋعا تايادى. ونىڭ ءبىرى – كەلەشەك كەڭەيۋ, ەكىنشىسى – ۇڭعىما ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باسقارۋ جوباسى. بۇل جوبالار ىس­كە قو­سىلعان كەزدە كەن ورنىنان قارا تەڭىز جاعالاۋىنداعى نو­ۆو­­روس­سيسك ايلاعىنا دەيىن تاسى­­مال­­داناتىن مۇناي كولەمى ۇلعايادى.

«وسىعان وراي كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى اكتسيونەرلەردىڭ شەشىمىنە سايكەس تەڭىز تەرمينالىندا, ونىڭ ىشىندە «تەڭىز» كەن ورنىنان مۇنايدىڭ ۇلعايتىلعان كولەمىن قابىلداۋدى, تاسىمال­داۋدى جانە جونەلتۋدى قامتا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا ارنايى باع­دارلاما قابىلداندى. كونسو­ر­تسيۋمنىڭ مۇناي قۇبىرى «تەڭىز» مۇنايىن تۇراقتى قابىل­داپ, قاۋىپسىز تاسىمالداۋدى جالعاس­تىرۋعا تولىق دا­يىن», دەپ مالىم­دەدى ن.گوربان.

1997 جىلى قۇرىلعان «قازترانس­ويل» اق-نىڭ قۇبىر­مەن تاسىمالداعان «قارا التىنى» 1 ملرد 128 ملن توننانى قۇراپ وتىر. بۇل – 27 جىلداعى كورسەتكىش. وسى كەزەڭدە كومپانيا جۇك اينالىمىنىڭ جالپى كولەمى 825 ملرد توننادان استام شاقىرىمدى قۇرا­دى. ەل اۋماعىندا 2 347 كم ۋچاسكەلەر مەن ماگيسترال­دىق مۇناي قۇبىرلارى سالىندى جانە اۋىستىرىلدى. سونىمەن قاتار وسى جىلدارى كومپانيانىڭ سالىق تولەمىنىڭ سوماسى 500 ملرد تەڭگەدەن استى.

قازىر «قازترانسويل» اق ۇزىندىعى 5,4 مىڭ شاقىرىم ماگيسترالدىق مۇناي قۇبىرىنىڭ ارتاراپتاندىرىلعان جەلىسىنە يە بولىپ وتىر. كومپانيا شيكىزاتتى قازاقستاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا جانە ەكسپورتقا 5 باعىت بويىنشا تاسىمالدايدى:

اتىراۋ – سامارا; قازاقستان – قىتاي; اقتاۋ پورتى ارقىلى تانكەرلەرگە مۇناي قۇيۋ; «كاسپي قۇبىر كونسور­تسيۋمى» اق جۇيەسىنە اۋىستىرىپ تيەۋ; تەمىرجول تسيستەرنالارىنا قۇيۋ.

«كەيىنگى 27 جىلدا ماگيسترال­دىق مۇناي قۇبىرىنىڭ ۇلتتىق وپەراتورى ەلىمىزدە وندىرىلگەن ءونىمنىڭ شامامەن 40, وتاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا جەت­كىزىلەتىن شيكىزاتتىڭ 90 پايى­زىن تاسىمالدادى. قۇرىلعان كۇننەن بەرى قۇبىر جۇيەلەرى ارقىلى شيكىزات تاسىمالداۋ كولەمى ەكى ەسە ءوستى. 1997 جىلى شامامەن 23 ملن توننا مۇناي تاسى­مالداعان بولسا, قازىر بۇل كور­سەتكىش 44 ملن توننادان اسىپ ءتۇستى. بيىلعى 6 ايدا «قارا التىن» تاسىمالداۋ مەن مۇناي ونىمدەرىن اۋىس­تىرىپ تيەۋدىڭ شوعىرلاندىرىلعان كولەمى 23 ملن 218 مىڭ توننانى قۇرادى. بۇل بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 1 ملن 86 مىڭ تونناعا نەمەسە 5 پايىز­عا ارتىق», دەپ حابارلادى كومپا­نيانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

كەيىنگى جىلدارى قازاق مۇ­نايىن تاسىمالدايتىن بالاما باعىتتار تاڭدالدى. سونىڭ ءبىرى – «درۋجبا» قۇبىرىمەن گەرمانياداعى «شۆەدت» مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا مۇناي ەكسپورتتاۋ جوباسى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ۇسىنعان اقپاراتقا سۇيەنسەك, بۇرناعى جىلى گەرمانيا ۇكىمەتى قا­زاقستانعا «رسك Raffinerie» مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا «درۋجبا» مۇناي قۇبىرىمەن قازاقستاندىق مۇنايدى جەتكىزۋ تۋرالى وتىنىش­پەن جۇگىنگەن. وسىعان بايلانىستى قازاقستاندىق, گەرماندىق جانە رەسەي­لىك تاراپتار اراسىنداعى «ترانسنەفت» جۇيەسى ارقىلى قازاقستاندىق مۇنايدى تاسىمالداۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىق جا­سالعان. تاراپتار ۋاعدالاستىقتىڭ شەڭ­بەرىندە گەرمانيانىڭ شۆەدت قالا­سىنداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جىلىنا 102 ملن توننا­عا دەيىن مۇناي ەكسپورتتاۋدى ۇيعاردى.

«بىلتىر اقپاندا شۆەدت قالاسىنداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا قازاقستاندىق مۇنايدى جەتكىزۋ باستالدى. جىل اياعىندا گەرمانيا باعىتىنا 993 مىڭ توننا مۇناي تاسىمالداندى. بيىل اتالعان باعىتپەن جىلىنا 1,2 ملن توننا مۇناي تاسىمالداۋ ءۇشىن «قازترانسويل» مەن «ترانسنەفت» اراسىندا شارت جاسالدى. سونىڭ اياسىندا قاڭتار-مامىر ايلارىندا 520 مىڭ توننا شيكىزات جەتكىزىلدى», دەپ اقپارات بەردى مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

قازاق مۇنايىن الەم نارى­عىنا ەكس­پورتتايتىن تاعى ءبىر ءتيىمدى باعىت بار. بۇل – باكۋ – تبيليسي – دجەيحان باعىتى. ءدال وسى باعىتپەن مۇناي جەت­كىزۋدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «قازمۇنايگاز «ۇك» اق مەن «SOCAR» كومپانياسى اراسىندا كەلىسىمگە قول قويىلعان. كەلىسىمگە سايكەس ازەربايجان ارقىلى ءترانزيتتىڭ قوسىمشا مارشرۋتتارىن دامىتۋ شەڭبەرىندە باكۋ – تبيليسي – دجەيحان ارقىلى جىلىنا 1,5 ملن توننا كولەمىندە مۇناي تاسىمالداۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىق قامتاماسىز ەتىلدى. سونىڭ قو­رىتىندىسىمەن مۇناي ايداۋ كولەمى شامامەن 1 ملن توننانى قۇرادى. ال ازەربايجان ەلى قازاقستاندىق مۇنايدى قابىل­داۋ كولەمىن جىلىنا 2,2 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. ورتاق مەموراندۋمدى ورىنداۋ شەڭبەرىندە «قازمۇنايگاز» بەن «SOCAR» كومپانياسىنىڭ جول كارتاسى ازىرلەندى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋما­عىمەن قازاقستاندىق مۇناي ءترانزي­تىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ.

 

اتىراۋ وبلىسى