رۋحاني مايەككە نەگىزدەلگەن جاڭا ەكونوميكالىق باعدار

مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا 2023 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە جاريالانعان جولداۋدىڭ الدا تۇرعان ورتا مەرزىمدەگى جۇمىستاردىڭ باسىمدىقتارى مەن باعىت-باعدارىن ايقىنداپ, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ۇيلەسىمدى ءارى ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى­نە تۇرتكى بولعانى انىق. ونىڭ باس­تى سەبەبى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ وسىعان دەيىنگى حالىققا جولداۋ­لارىنا قاراعاندا, اتالعان قۇ­جات­تا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ەرەك­شە­لىگىندە جاتسا كەرەك. ول – ادىلەتتى قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى.

جولداۋدى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى 101 ءىس-شارادان تۇراتىن جالپىۇلتتىق جوس­پاردا ەلدىڭ مىقتى ونەركاسىپتىك نەگى­زىن قالىپتاستىراتىن جانە ءوزىن-ءوزى تولىقتاي قامتاماسىز ەتە الاتىن ەكو­نو­ميكاعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىن باستى مىندەتتەر قويىلدى. ونداعى ماقسات ەكونوميكانىڭ تۇراق­تىلىعى مەن باسەكەلەستىگىن نىعايتۋ, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ساپالى ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى مىندەتتەردى شەشۋ ەدى. سونىمەن بىرگە مۇندا ەرەكشە توقتالاتىن تاعى ءبىر جاعداي بار. مۇقيات ءۇڭىلىپ قارار بولساق, بۇل جولداۋدا تازا وندىرىستىك جانە شارۋاشىلىق ماسەلەلەرگە ادامي ولشەم تۇرعىسىنان قاراۋ بار. حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋ, تاۋار وندىرۋدەگى ساپاعا ەرەكشە ءمان بەرۋ, ەكو­لوگيالىق مادەنيەت, ادىلدىك پەن ادام­گەرشىلىك پرينتسيپتەرىنە جۇگىنۋ, مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعى تازا ەكونوميكالىق تاقىرىپقا ارنالعان قۇجاتتىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, وعان رۋحاني رەڭك بەردى. ول, تىپتەن, پرەزيدەنت ۇسىنىپ وتىرعان جاڭا ەكونوميكالىق باعداردىڭ رۋحاني مايەگىنە اينالعان­عا ۇقسايدى. ال بۇل, تۇپتەپ كەلگەندە, قازىرگى زاماندا مەملەكەتتىك ساياساتتاعى تەڭگەرمەلىككە قول جەتكىزۋدىڭ توتە جولدارىنىڭ ءبىرى بولۋى ابدەن ىقتيمال.

مەملەكەت باسشىسى 2023 جىلعى جولداۋىندا ۇكىمەت پەن قوعام الدىنا اۋقىمدى مىندەتتەر قويدى. بيىل سەگىز ايدا ىستەلگەن جۇمىستاردى تىرنەكتەپ جيناعاننىڭ وزىندە جولداۋدى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى قارقىن الىپ, ەلىمىزدىڭ قۋاتتى يندۋستريالىق نەگىزىن قالىپتاس­تىرۋعا ناقتى قادامدار جاسالىپ جاتقاندىعىنا كوزىمىز جەتىپ وتىر. ارينە, ونىڭ تولىق ناتيجەسى 2025 جىلدىڭ قاڭتارىندا شىعارىلادى. دەسەك تە, ءارتۇرلى سالاداعى كەيبىر ايقىن جەتىستىكتەر قازىردىڭ وزىندە بايقالادى.

ماسەلەن, قازاقستان ونەركاسىبى 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ءوسۋ قارقىنىن كورسەتتى. رەسپۋب­ليكا بويىنشا جالپى قۇنى 570 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 40 جاڭا جوبا ىسكە قوسىلىپ, 6,9 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن 17,4 مىڭعا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋ جانە شامامەن 1,4 ترلن تەڭ­گەنى قۇرايتىن 180-گە جۋىق جوبانى ىسكە قوسۋ جوس­پارلانىپ وتىر. «باي­تەرەك» ۇبح جانە ونىڭ ەنشىلەس ۇيىم­دارى 2023 جىلدىڭ اياعىندا جانە 2024 جىل­دىڭ 1-توقسانىندا 1,6 ترلن تەڭگەگە وڭدەۋ ونەر­كاسىبىنىڭ 4,6 مىڭ جوباسىن قارجىلاندىردى.

اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى قايتا وڭدەۋ ونىمدەرىنىڭ ۇلەسىن ۇلعايتىپ, 70 پايىزعا جەتكىزۋ باعىتىندا اۋقىم­دى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جار­تى­جىل­دىعىن­دا 1,6 ترلن تەڭگەگە جەتتى. وڭىر­لەردە ەڭ جوعارى ءوسۋ قار­قىنى تۇركىستان, قوستاناي, الماتى, پاۆلودار, جامبىل, قىزىلوردا جانە اتىراۋ وبلىستارىندا بايقالادى. اگرارلىق سەكتوردا بۇگىنگى تاڭدا 130 ملرد تەڭگەنىڭ 115 جوباسى ىسكە قوسىلدى, 1,7 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. وتاندىق تىڭايتقىشتاردى الدىن الا سۋبسيديالاۋ تەتىگى ەنگىزىلىپ, شارۋالار ارزانىراق وتاندىق تىڭايتقىشتارمەن دەر كەزىندە قامتاماسىز ەتىلدى. 2024 جىلى ساپالى ەليتالىق تۇقىمدى پايدالانۋ پايىزى 9%-عا دەيىن ءوستى.

وتكەن جىلى «اۋىل اماناتى» باع­دار­­لا­ماسىنا بولىنگەن 8,3 ميلليارد تەڭ­گە تو­لىعىمەن يگەرىلىپ, نەسيە الۋ­شىلار­دىڭ باسىم بولىگى مال شارۋاشى­لىعىن تاڭ­داعان. وسى باعدارلاما اياسىندا 400-دەن استام اۋىل شارۋاشىلىعى كووپە­را­تيۆى قۇرىلدى. ونىڭ 319-ى 6,7 ملرد تەڭگەگە قارجىلاندىرىلدى. بۇ­گىنگى تاڭدا «اۋىل اماناتىنا» قا­تى­سۋ­­­شى­­­لارىنا 90,7 ملرد تەڭگەگە 14,4 مىڭ شا­­عىن نەسيە بەرىلدى. بيىل باعدار­لا­­­ما­­نى جۇ­زەگە اسىرۋعا 80 ملرد تەڭگە قا­­راس­­تى­­رى­لىپ, 10,8 مىڭ شاعىن نەسيە بەرى­لىپ, 18 مىڭ­نان استام جۇمىس ورنى اشىلادى.

ۇكىمەت «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارىن بىرىك­تىرەتىن شاعىن جانە ورتا بيز­نەس­تى قولداۋ مەن دامىتۋدىڭ كەشەن­دى باعدارلاماسىن ازىرلەپ, قابىلدا­دى. بيىلعى 6 ايدا عانا سۋب­سيديالار مەن كەپىل­دىكتەر تۇرىن­دەگى قولداۋدىڭ جاڭارتىل­عان باع­دارلا­مالىق شارالارى 14 مىڭعا جۋىق بيزنەس-جوبانى قامتىدى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ۇكىمەت ادام فاكتورىنسىز, كاسىپكەرلىكتى تەكسەرۋدى اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل تەكسەرۋدىڭ سانىن ازايتادى.

حالىق ءومىرىنىڭ ءارتۇرلى سالاسىن تسيفرلاندىرۋ جۇمىسى جالعاسىپ كەلە­دى. نەگىزگى جەتىستىكتەردىڭ قاتارىندا 1,2 مىڭنان استام اۋىلدىق ەلدى مەكەن­دە ينتەرنەت قىزمەتىنە قولجەتىمدىلىك پەن 3,7 مىڭ مەملەكەتتىك جانە بيۋدجەت­تىك مەكەمەنىڭ كەڭجولاق­تى ين­تەرنەتكە قوسىلۋى بار. تەحنو­لو­گيا­لىق جەتىستىكتەرگە 20 قالادا 918 بازا­لىق ستانساسى بار 5G جە­لىسىن ىسكە قوسۋ جانە 4,8 مىڭ اۋىلدىق ەلدى مەكەندى كەڭجولاقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ جاتادى. ەلەكتروندىق ۇكىمەتتى دامىتۋدا بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ 93,3 پايىزى ەلەكتروندى تۇردە كورسەتىلەدى, ونىڭ 86 پايىزى سمارتفوندار ارقىلى قولجەتىمدى. جاساندى ينتەللەكت جانە يننوۆاتسيالىق دامۋ كوميتەتى قۇرىلدى. ۇكىمەت جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋدىڭ 2024–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن قابىلدادى. مەديتسينادا, ءبىلىم, تۋريزمدە جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىندە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.

جولداۋدا ادام الەۋەتىن جانە الەۋ­مەت­تىك سالانى دامىتۋعا ۇلكەن كوڭىل بولىنگەن. 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىعىندا جاڭا الەۋمەتتىك جەڭىلدىك­تەر ەنگىزىلىپ, جۇمىسپەن قامتۋ بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ, جۇمىسشىلاردىڭ قۇ­قىق­تارى نىعايتىلدى. بازالىق زەي­نەت­اقى مەن بارلىق مەملەكەتتىك جار­­دەماقى ينفلياتسيا دەڭگەيىنە ين­دەكستەلدى, ال ىنتىماقتى زەينەتاقى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن 2 پايىزعا جوعارى بولدى. زياندى ەڭبەك جاعدايلارىندا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەيتىن ادامداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ ارنايى الەۋمەتتىك تولەم ەنگىزىلدى. جولداۋدا كورسەتىلگەن تاپسىرماعا سايكەس 2024 جىلعا ارنالعان ەڭ تومەنگى جالاقى 85 مىڭ تەڭگە بولىپ بەلگىلەندى.

«باستاۋ بيزنەس» جوباسى اياسىندا 38 مىڭنان اسا ادام كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى­نە وقىتىلىپ, 24 مىڭنان اسا ادام سەرتيفيكات الدى. 1 قىركۇيەكتەن باس­تاپ قازاق­ستاننىڭ بارلىق ايماعىندا «الەۋمەتتىك ءاميان» اياسىندا مەكتەپ وقۋشىلارىن تەگىن جانە جەڭىلدەتىلگەن تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ جوباسىن كەڭەيتۋ باستالادى. بۇل جوبا بويىنشا مەملەكەتتىڭ ازاماتقا ۇسىناتىن بارلىق قۇرالى مەن قولداۋ شاراسى eGov قوسىمشاسىندا جيناقتال­عان. «مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردى ۆاۋچەرلىك قارجىلاندىرۋ» جوباسىنا سايكەس «اقشا بالانىڭ سوڭىنان ەرەدى» دەگەن ۇعىم ەنگىزىلىپ, اتا-انالاردىڭ تاڭداۋىنان كەيىن عانا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا مەملەكەت قارجىسىنىڭ اۋدارىلاتىندىعى تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ونى ايماقتارعا تاراتۋ 2025 جىلدىڭ باسىندا جۇرگىزىلمەك.

وڭىرلەردىڭ ەكولوگيالىق ماسەلە­لەرىن كەشەندى شەشۋ 232 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 94 جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ناۋرىز ايىنان باستالعان «تازا قازاقستان» اكتسياسىنا 2,4 ميلليوننان استام ادام قاتىستى. جۇزدەگەن مىڭ اۋلا مەن اۋماق تازارتىلدى, 900 مىڭ توننادان استام قوقىس جينالدى, 2,5 ميلليونعا جۋىق جاسىل جەلەك وتىرعىزىلدى. ۇكىمەتتە حالىق اراسىندا ەكولوگيالىق مادەنيەتتى دامىتۋ­دىڭ 2024–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇ­جىرىمداماسى ازىرلەنىپ جاتىر. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اكىمدىكتەر تاراپىنان الداعى 5 جىلعا ارنالعان ءتيىستى وڭىرلىك جوسپارلاردى قابىلدايدى.

كولىك-لوگيستيكا سالاسىن ەل ەكونو­ميكاسىن دامىتۋدىڭ قوزعالتقىش­تارىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋ باعىتىندا ليانيۋنگانداعى «قازاقستان – قىتاي» لوگيستيكالىق ورتالىعى, قورعاس قۇرعاق پورتى, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك تاسجولى, قىتاي­دان يرانعا دەيىنگى تەمىرجول ءدالىزى سياقتى ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ىسكە قوسىلدى. جول-قۇرىلىس جۇمىستارى 12 مىڭ شاقىرىم جولدى قامتيدى. جىل سوڭىنا دەيىن 7 مىڭ شاقىرىمدىق جولداردىڭ جۇمىستارى اياقتالماق. جالپى ۇزىندىعى شامامەن 2 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايتىن «قاراعاندى – الماتى», «تالدىقورعان – وسكەمەن», «اتىراۋ – استراحان» جانە «اقتوبە – قاندىاعاش» سياقتى ءتورت ءىرى جول جوباسى ورىندالۋدا. بيىل ەلىمىزدىڭ تەمىرجول جەلىسىندە 1,4 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايتىن اۋقىمدى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, ونىڭ 570 شاقىرىمىندا رەلستەر تولىق اۋىستىرىلماق. قازىردىڭ وزىندە جۇمىستىڭ جارتىسى اياقتالدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا «قازگيدرو­گەولوگيا» ۇلتتىق گيدروگەولوگيالىق قىزمەتى قۇرىلدى. سۋ شارۋاشىلىعىندا «قازۆودحوز» جۇيەسى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن جابدىقتالادى. سالادا تۋىنداپ وتىرعان كادر ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا ۇكىمەت «م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامىن قايتا قۇرۋ جانە ونىڭ نەگىزىندە ەكى جوعارى وقۋ ورنىن – «م.ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز ۋنيۆەرسيتەتى» («تارۋ» كەاق) جانە «قازاق ۇلتتىق سۋ شا­رۋاشىلىعى جانە يرريگاتسيا ۋني­ۆەر­سيتەتى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيو­­نەرلىك قوعامدارىن («قازۇۋمي» كەاق) قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل جوو جارعىلىق كاپيتالىنا مەم­لەكەتتىڭ 100% قاتىسۋىمەن قۇرىلدى.

«اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىر­تۋ» ۇلتتىق جوباسىندا 655 العاش­قى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك نى­سانىنىڭ قۇرىلىسى قاراستى­رىلعان. بىلتىردان بەرى 95 نىسان پاي­دا­­لانۋعا بەرىلدى. 483 نىساننىڭ جو­با­لىق-سمەتالىق قۇجاتى دايىن, 355-ىنە قاراجات ءبولىندى. قازىر وڭىر­لەردە قۇ­رىلىس-مونتاج جۇمىستارى جۇرگى­زىلىپ جاتىر. دارىلىك زاتتارعا باعا بەلگى­لەۋ مەحانيزمى قايتا قارالۋدا. فار­­ما­تسەۆتيكا جانە مەديتسينا سالا­سىن دامى­تۋ جونىندەگى ۆەدومستۆو­ارا­­لىق كوميس­سيا قۇرىل­دى, ونىڭ قۇ­را­مى­نا مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ, «اتامە­كەن» ۇكپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­­دار مەن بيز­نەس-قوعامداستىقتار وكىلدەرى كىرەدى.

سونىمەن, مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ وتكەن جىلعى جولداۋىندا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسىمىن ارتتىرىپ, ونىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ جوس­پارى وتە اۋقىمدى ءəرى كۇردەلى مىندەت­تەردى قامتىدى. ول وسى ستراتەگيالىق مىن­دەتتى قالايدا ورىنداۋ ءۇشىن بولا­شاقتا قوعام مۇشەلەرىنىڭ بəرىنە بىردەي مۇم­كىندىك بەرەتىن, ۇلتتىق رۋحاني قۇن­دىلىقتارعا ارقا سۇيەگەن, وركەنيەتتى ەل – Əدىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋدى كوزدەيدى. ونىڭ ۇستىنە ەشكىم دە سىرتتان كەلىپ, قازاقستاننىڭ كوسەگەسىن كوگەرتپەيتىندىگى اقيقات. ەندەشە, ءبارى ءوز قولىمىزدا. تەك وسى تۇسىنىك پەن ۇستانىمدى قابىلداپ, ولاردى ەلدىڭ ءومىر ءسۇرۋى مەن وركەندەپ دامۋىنىڭ ارقاۋىنا اينالدىرۋ عانا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ العا قويىپ وتىرعان جوسپارلارىن بولاشاقتا دا تابىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اي­نالاتىنى انىق. وسىنداي وتانشىل جانە ءادىل ساياساتتىڭ ءوز جالعاسىن بيىل­عى جولداۋدا دا تاباتىندىعى كۇمانسىز.

جاپسارباي قۋانىشەۆ,

قوعام قايراتكەرى