اۋىلدا وستىك, اكە تاربيەسى مەن وسيەتىنەن تۋعان جەر مەن بابالار ونەگەسىن بويىمىزعا سىڭىردىك. اۋىلدا ۇلكەننىڭ ورنى ەرەكشە ەدى. ول – كوپتى كورگەن, ومىرلىك تاجىريبەسى مول, ويلى, ورنى ەرەك كىسى. ءسوزى ءماندى, ءومىر بۇلتارىستارىندا ورىندى باعىت بەرۋشى, ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە لايىقتى جول كورسەتۋشى. ءار وتباسىندا بولاتىن قيىندىقتار اۋىل اقساقالىنىڭ نازارىنان تىس قالمايتىن. قاجەت بولسا, بارشانى سول تۇيتكىلدىڭ شەشىمىن تابۋعا ۇتىمدى جۇمىلدىرادى. ەكەۋارا بولىپ جاتاتىن كەيبىر رەنجىسۋلەردى دە اۋىل اعاسى دەر كەزىندە شەشىپ, تىيىپ, توقتاتىپ جاتادى.
ورىس ءتىلىن كەي ورىس ازاماتىنان ارتىق بىلمەسەك, كەم بىلگەن جوقپىز. كەزىندە مۇنىڭ پايداسىن دا كورگەنىمىز راس. بىراق وسىنىڭ ءبارى ۇلتتىق رۋحىمىزعا كەسىرىن تيگىزە المادى, ويتكەنى اتا-انامىز قازاقتىڭ اسىل مۇراسى مەن قازىناسىن سانامىزعا بالا كەزدەن قۇيدى. ۇيدە انا تىلىمىزدە سويلەستىك. سوندىقتان بولار ورىس تىلدىلىك ءوز باسىما ۇلتىمنىڭ اسىل دا ارداقتى قاسيەتتەرىن تەرەڭ ءسىڭىرىپ, ومىرلىك نەگىز بولۋىنا كەدەرگى بولا العان جوق.
انا ءتىلىن تەرەڭ يگەرىپ, قازاق ادەبيەتى جاۋھارلارىن وقىپ, زەردەلەپ وسكەن ءبىزدىڭ قاتارىمىز ايتارلىقتاي قيىندىققا كەزىگە قويعان ەمەس. سەبەبى بالالىق شاعىمىزدا قاناتىن كەڭ جايىپ وركەندەگەن اۋىلدار ناعىز قازاقىلىقتىڭ قايناپ تۇرعان ورداسى مەن ورتاسى بولدى. بۇل – ارنايى ناقتىلاۋدى, دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات. كەشكە جاستىعىمىزدى جاستانىپ, كورپەشەنىڭ ۇستىنە جاتا قالىپ, تاپجىلماي كىتاپ وقيمىز. ول ۋاقتا ءبىز ءۇشىن بىلتەلى شامنىڭ جارىعى بۇگىنگى ەلەكتر شامىنان كەم ەمەس ەدى. اپتا سايىن كەم دەگەندە ءبىر كىتاپ تاۋىسامىز. ءسويتىپ, ورىسشا وقىعانداعى ءتول ادەبيەتتى ۇعىنىپ تۇسىنۋدە جىبەرگەن كەمشىلىگىمىزدى مىقتاپ جوندەپ, ابدەن تولىقتىردىق.
ماقتانعانىم ەمەس, بالالىق شاعىمىزدا بابالار ونەگەسىن اتا-انالارىمىزدىڭ, قالا بەردى اۋىل ازاماتتارىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسى, جاناشىرلىق قارىم-قاتىناسى مەن كوزقاراستارىنان-اق بايقاپ, سەزىپ, بويىمىزعا, سانامىزعا بارىنشا مول جيناپ ۇققانبىز, تۇيگەنبىز, بويىمىزعا سىڭىرگەنبىز. مۇعالىمدەرىمىز دە سونداي ەدى. بابالار قۇندىلىعىن ايتىپ تۇسىندىرگەندە ۇستازدارىمىزدىڭ كوزدەرىنەن وت ۇشقىنداپ تۇراتىن. سول اسا بيىك شابىت ولارعا «قۇلىنىم, ەلدىڭ بالاسى بول» دەگەن اكەلەر وسيەتىنەن, «بالەدەن جانە قاتە ءىس پەن كۇماندى تىرلىكتەن قاشىق ءجۇر» دەگەن اسىل انالارىنىڭ ماڭدايىن سيپاعان ىستىق الاقانىنان جۇققان-اۋ شاماسى.
ال بۇگىنگى زامان بولەكتەۋ. نەمەرە-شوبەرەلەرىمىزدىڭ جاعدايى وزگەشە. ولار, ارينە, اقىلدى, ءبىلىمدى. ايتكەنمەن, بۇلارعا ءدارىس بەرەتىن وقىتۋشىلاردىڭ رۋحاني ۇستانىمى بىزگە ساباق بەرگەن ۇستازدار دەڭگەيىندەي مە؟
كازىرگى جاس ورەندەر اۋىل تاربيەسىن كورىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا ءتىل بارمايدى. ويتكەنى بۇگىنگى جاھاندانۋ دۇبىرىنە ىلىنگەن اۋىلدىڭ جاي-كۇيى اناۋ ايتقانداي ەمەس. سول اۋىلدا قازىر ءبىز كورگەن وراق ءتىلدى, عاسىرلار جاۋھارلارىن جان-جاعىنا شاشقان, بويىنان قاسيەتتى بابالار ونەگەسى تاراپ جاتاتىن اقساقالدار از قالدى. كەم دەگەندە ايىنا اۋىلعا ءبىر سوعىپ, ادالدىقتى, ىرىلىكتى, مىقتىلىقتى, ازاماتتىقتى دارىپتەيتىن قيسسالار توگەتىن جىراۋلار ءتىپتى جوقتىڭ قاسى. وكىنىشكە قاراي, جاستار تاربيەسىندە ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاپ قالاتىن تۇپكىلىكتى, اسا ماڭىزدى, قاسيەتتى قاعيدالارى مەن ۇستانىمدارىنان گورى جاساندىلىق پەن جاھاندانۋعا ىلەسۋگە بايلانىستى پراگماتيزم باسىم.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە بەرىلۋى كەرەك, تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەپتى. وسى قاعيدانىڭ راستىعىن بۇكىل الەم تاريحى دالەلدەپ كەلەدى. ەندەشە, قوعامداعى كوپ كەلەڭسىزدىكتىڭ ءتۇبى جاستار تاربيەسىندەگى كەمشىلىكتەرمەن بايلانىستى ەمەس دەپ ايتا الامىز با؟ سىلتاۋ بولار دالەلىمىز از. قايتا, سونى راستايتىن جاعداي مول.
قازىر باق-تان كۇندە دەرلىك ءبىر باسشىنىڭ حالىق نەسىبەسىن جىمقىرىپ ۇستالعانىن كورىپ, ەستىپ جاتامىز. سوندا سول ازاماتتار جاس شاعىندا «وزگەنىڭ الا ءجىبىن اتتاما» دەگەندى ەستىپ وسپەگەن بە؟ ەستىگەندەرى قازاق ءتىلىن دۇرىس بىلمەگەندىكتەن, بۇل نە قىلعان «الا ءجىپ» دەپ جۇرە بەرگەن شىعار. ەگەر سولار وسى «الا ءجىپ» الداعى ومىرىندە ونىڭ بولاشاعىن بىت-شىت قىلاتىن, جاي ءجىپ ەمەس ەكەنىن ەرتەدە تۇسىنسە, وسىنداي جاعدايعا تاپ بولار ما ەدى؟
امەريكالىق «Petrelli Previtera LLC» كومپانياسىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىز قازىر اجىراسۋ جونىندە الەمدە الدىڭعى وندىقتا ەكەن. العاشقى وندىققا رەسەي, بەلارۋس جانە مولدوۆا دا كىرەدى. ويلانارلىق جاعداي. بابالارىمىز وتباسىلىق ماسەلەگە اسا ءمان بەرگەن. كازىرگى كۇيىمىز ماقتانارلىق ەمەس. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك, ەلىمىزدە اجىراسۋ سانى جىل سايىن تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. 2000 جىلى ەلىمىزدە 27 مىڭنان اسا وتباسى بۇزىلسا, بۇل كورسەتكىش 2017 جىلى 55 مىڭعا جاقىنداعان, ياعني ەكى ەسە وسكەن. سول ارالىقتا اجىراسۋ سانى بويىنشا الماتى قالاسى ۇنەمى كوش باستاپ كەلىپتى. 2017 جىلى شاھاردا 6 740 شاڭىراق شايقالعان ەكەن. 2000 جىلى بۇل سان ەكى ەسە از بولعان. بۇل ۇلتىمىزدىڭ باستى قۇندى قاعيدالارىنىڭ ويسىراپ, قيسايعانى ەمەس پە؟ قازىرگى تاربيەمىزدە جۇزدەگەن جىل بويى قالىپتاسقان قاسيەتتى ءۇردىسىمىز بەن ونەگەمىزدى ەڭكەيتكەنىمىز عوي. الدە, بۇل بولاشاق جارىمەن قول ۇستاسىپ, ومىرلىك مەكەنىنە اياق باسايىن دەپ تۇرعان قىزىنا «بارعان جەرىڭە تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭ» دەپ باتا بەرۋشى انالاردىڭ ازايعانى ما؟
ورتا مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ باستى مىندەتى – جاسوسپىرىمنەن ناعىز ۇلتجاندى ازاماتتى تاربيەلەپ شىعارۋ. جاقسى, ساپالى, بىلىكتى مامان دايارلاۋ ءىسى وسىدان كەيىن تۇرۋعا ءتيىس. وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل ماسەلەگە ءجوندى ءمان بەرىلمەي كەلگەنى راس. ال ءجاسوسپىرىمنىڭ ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ مىزعىماستاي قالىپتاسۋى ءۇش جاعدايمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى انىق. ءبىرىنشى – اتا-انا تاربيەسى. ەكىنشى – ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنان الار ونەگەسى مەن ءۇردىسى. ءۇشىنشى – مەكتەپ قابىرعاسىنان ۇعىنار ۇلگى مەن زەردەسى.
ال قازىرگى اتا-انالاردىڭ جاعدايى قانداي؟ ولاردىڭ ءبىرازى قازاق بولا تۇرا وزگە تىلدىلەر. سول اتا-انانىڭ وزىندە دە قازاقى ونەگە مەن قاسيەتتى ءۇردىستىڭ قورى كەمشىن. قازاق تىلىندە سويلەي المايتىن, شالا سويلەيتىن اتا-انا ۇرپاعىنا قايبىر جەتىسىپ بابالار تاربيەسىن جەتكىزەر دەيسىز؟ سول ايماقتاعى, سول قىستاقتاعى رۋحاني احۋالعا كەلەر بولساق, جاھاندانۋعا ۇشىراعان اۋىلدا قازىر قاسيەتتى بابالار ءۇردىسى مەن ونەگەسىن دارىپتەيتىن اقساقالدار ءتىپتى ازايعان, جوق دەسە دە بولادى. مەكتەپ قابىرعاسىندا دا ءجاسوسپىرىم ءتيىستى تاربيە الىپ جاتقانى شامالى. بۇعان قوعامدا بولىپ جاتقان كولەڭكەلى جاعدايلار دالەل. سوندا وسى تىعىرىقتان شىعاتىن جول قايدا؟
ءبىز كورگەن تاربيەنىڭ ءتۇرى دە, جولى دا كوپ. دەگەنمەن قازاق جاستارىن ءومىر بويى اداستىرمايتىن, شاتاستىرمايتىن, ەلىنىڭ ناعىز ازاماتى ەتەتىن ول – بابالار ايتىپ, كورسەتىپ كەتكەن سارا جول. «جاڭانىڭ ءبارى ۇمىتىلعان تاماشا ەسكىلەر» دەگەن ءسوز بار. ەندەشە, سول ەسكىنى جاڭارتايىق.
«اتاڭا نە ىستەسەڭ, الدىڭا سول كەلەدى», «وزگەنىڭ الا ءجىبىن اتتاما», « ۇلىڭ وسسە, ۇلىقتىمەن, قىزىڭ وسسە قىلىقتىمەن», «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ», «ەردى نامىس, قوياندى قامىس ولتىرەدى», «كوپ بىلەم دەپ شالقايما, بىلگەنىڭنەن بىلمەيتىنىڭ كوپ», «قيانات جاساما, اللا كارىنە ۇشىرايسىڭ», «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى», «بىرەۋگە ور قازبا», «اتقارعان ءىسىڭنىڭ قايىرىن تىلە», «شەشەسىن كورىپ, قىزىن ال», «ۇيگە كىرگەن جىلاندى اق قۇيىپ شىعارىپ سال», «بۇل ومىردە بىرىڭە ءبىرىڭ قوناقسىڭ...». بۇل – بابالاردان قالعان اسىل قازىنانىڭ ازعانتاي عانا ءتۇيىرى. ەندەشە, وسى ۇلاعاتتىڭ ارقايسىسى ءوز الدىنا ءبىر-ءبىر كىتاپ ەمەس پە؟ جىلدار بويى مىڭ سىنالعان, دۇرىستىعى مەن ادىلدىگى ماڭگىلىك دالەلدەنگەن, قازاقتىڭ قازاق بولۋىنا عاسىرلار بويى جاراپ كەلگەن ادام مەن قوعام اراسىنداعى قاعيدالاردى باس كىتاپ ەتىپ, ونىڭ اتاۋىن «ۇلتتىق تاربيە نەگىزدەرى» دەپ نەگە اتاماسقا؟
ورتا مەكتەپ باعدارلاماسىن تالدادىق. پاندەر سانى جەتەرلىك. قاي كەزدە دە, قاي وقۋ ورىندارىندا دا قوسالقى پاندەر بولعان. سولاردىڭ كەيبىرەۋىنىڭ شىنداپ كەلگەندە وقىعان جاستىڭ جادىندا زاتى تۇگىلى, اتىنىڭ ءوزى دە قالمايتىنى انىق. سونداي ءمان-ماعىناسى تومەن پاندەر ەسەبىنەن جاڭادان «ۇلتتىق تاربيە نەگىزدەرى» ءپانىن وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋگە بولادى. بۇل پاندە بابالار قاعيدالارىن ويى مەن بويىنا ءسىڭىرىپ ساقتاماعاندار قانداي قيىندىققا, نەندەي كەمشىلىككە ۇرىنىپ, سوڭىندا ءومىر جولى بۇزىلىپ, ەل مەن قوعامنىڭ دامۋىنا قانداي زيان كەلتىرەتىنىن تالداپ, تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپ, ۇعىندىرىپ دايىنداپ بەرمەسكە؟ وسى ءپان جاستىڭ ءومىر بويعى باعىت-باعدارىن انىقتاپ, ونىڭ مىزعىماس ۇلتتىق رۋحاني بولمىسىن قالىپتاستىرادى. جاھاندانۋ اسا جوعارى قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتقان بۇگىنگى كۇنى جاستاردا بوتەن رۋحاني ىقپالعا قارسى تۇرىپ, توتەپ بەرە الاتىن يممۋنيتەتتى وسى ءپان ورناتادى. بۇل ءپان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن كەيىنگى ورىندا جايعاسىپ, ورتا مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا بيىك تۇعىردان كورىنۋگە ءتيىس. جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋشى ازامات پەن بيىك لاۋازىمدى قىزمەتتەن دامەلى ۇمىتكەردەن الدىمەن «ۇلتتىق تاربيە نەگىزدەرىنەن» سالماقتى سىناق الىنۋى قاجەت بولار. ەكىنشى كەزەكتە عانا ولار كاسىبي پاندەردەن ەمتيحان تاپسىرعانى ابزال. وسىلاي بولىپ جاتسا, بارشامىز قاسيەتتى بابالار اماناتىن ورىنداۋعا ءبىر تابان جاقىندار ەدىك.
سەرىكباي قوشقاروۆ,
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى