كەيىنگى جىلدارى جاستار اراسىندا زياندى ادەتتەردىڭ بەلەڭ الۋى, ونىڭ ىشىندە ناشاقورلىق, ۆەيپ, ناسىباي, لۋدومانيا, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بۋللينگ جانە اگرەسسيا سەكىلدى پروبلەمالار قوعامعا, وتباسى قۇندىلىعىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتىراۋدا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىسىندا باسا ايتتى.
«ناشاقورلىق, اسىرەسە بالالار اراسىندا تەز تارالىپ, جاستارىمىز ۋلانىپ جاتىر. ەسىرتكىمەن كۇرەس بەلسەندى جۇرگىزىلمەسە, ەرتەڭ ءبارى كەش بولۋى مۇمكىن. مەن بىلتىرعى قۇرىلتايدا بالالار مەن جاستاردىڭ دەنساۋلىعىنا, ياعني تۇتاس ۇلتتىڭ بولاشاعىنا وراسان زور زيان كەلتىرىپ جاتقان ۆەيپتەردىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتىم.
سول سياقتى تاعى ءبىر قاۋىپتى كەسەل – لۋدومانيا, ياعني قۇمارپازدىق. كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراساق, 400 مىڭعا جۋىق ازامات – بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن كازينولاردىڭ تۇراقتى كليەنتى. بۇل – تۇتاس ءبىر قالانىڭ حالىق سانىنا پارا-پار كورسەتكىش. شىن مانىندە, لۋدومانيا – بەيبىت كۇندە ەلدىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتقان قاتەر.
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, بۋللينگ پەن اگرەسسيا دا – قازىرگى ۋاقىتتاعى قاتەرلى ءۇردىس. اشىعىن ايتساق, قوعامدا قاتىگەزدىك كۇشەيىپ بارادى. بىرەۋگە ءتىل تيگىزىپ, ار-نامىسىن تاپتاپ, ءتىپتى ۇرىپ-سوعۋعا دايىن تۇراتىندار از ەمەس», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇگىندە «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار زاڭسىز ويىن بيزنەسى مەن لۋدومانياعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپاردى بەكىتۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى قابىلداندى. بۇل – ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام. الايدا وسى قابىلدانعان ءىس-شارالاردىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قوسىمشا عىلىمي جانە پراكتيكالىق قولداۋ قاجەت.
سەبەپ پەن سالداردى ساراپقا سالساق, بۇل ماسەلەنىڭ بارلىعى پسيحولوگيالىق اسپەكتىلەرمەن تىعىز بايلانىستى. بىرىنشىدەن, وتباسى – ادام قالىپتاساتىن, بوي تۇزەيتىن, ەڭ العاشقى الەۋمەتتىك ينستيتۋت. دەمەك بالاعا مورالدىق باعدار بەرەدى, الەۋمەتتىك داعدىلاردى ۇيرەتەدى جانە ەموتسيونالدى قولداۋ كورسەتەدى. اشىپ ايتساق, مورالدىق نەگىزدەر بالانىڭ جەكە تۇلعالىق جانە الەۋمەتتىك مىنەز-قۇلقىنا اسەر ەتەدى. وتباسىنداعى تاربيە ارقىلى بالا جاقسى مىنەز-ق ۇلىقتى ۇيرەنەدى, ادىلدىك, جاۋاپكەرشىلىك جانە جاناشىرلىق سياقتى مورالدىق نورمالاردى مەڭگەرەدى. بۇل قاسيەتتەر ادامنىڭ قوعامدا دۇرىس بەيىمدەلۋىنە, الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناستاردا جەتىستىكتەرگە جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
ال وتباسىنداعى ەموتسيونالدىق قولداۋ مەن سۇيىسپەنشىلىك بالالاردىڭ ءوزىن-ءوزى باعالاۋىن ارتتىرادى, ەموتسيونالدىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى. قولداۋشى جانە سۇيىسپەنشىلىككە تولى وتباسى, ورتاسى جاسوسپىرىمدەردىڭ كۇيزەلىستە ءتوزىمدى بولۋىنا كومەكتەسەدى. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان العاندا, وتباسىنداعى ەموتسيونالدىق كليمات بالانىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنا جانە جالپى ءال-اۋقاتىنا وڭ اسەر ەتەدى.
ءوز كەزەگىندە الەۋمەتتىك داعدىلار قوعامدا ءساتتى بەيىمدەلۋ ءۇشىن ماڭىزدى. بالالار وتباسىندا الەۋمەتتىك ءوزارا ارەكەتتەسۋ, كوممۋنيكاتسيا, پروبلەمالاردى شەشۋ سياقتى داعدىلاردى ۇيرەنەدى. بۇل بالانىڭ قوعامدىق ومىردە وزدەرىن جاقسى سەزىنۋىنە جانە ءتيىمدى قارىم-قاتىناستا بولۋىنا سەپ بولادى.
جاستار اراسىنداعى بەلەڭ العان زياندى ادەتتەر وسىنداي پسيحولوگيالىق اسپەكتىلەردىڭ ءبىرىنىڭ اقساۋىنان تۋىندايدى. ماسەلەن, ناشاقورلىق – وتباسىلىق پروبلەمالار, الەۋمەتتىك قىسىم, جانە پسيحولوگيالىق بۇزىلۋلار سەبەبىمەن بايلانىستى. ال ونىڭ پسيحولوگيالىق اسەرىنە دەپرەسسيا, الاڭداۋشىلىق جانە پسيحيكالىق بۇزىلۋلار جاتادى. ۆەيپ قولدانۋ دا كۇيزەلىستى ارتتىرادى. ناسىباي اتۋ تاۋەلدىلىك, الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋعا يتەرمەلەيدى.
لۋدومانيا نەمەسە قۇمار ويىندارعا تاۋەلدىلىك تە – جاستار اراسىندا كەڭ تارالعان پروبلەما. ەگەر وتباسىندا قۇمار ويىنشى بولسا, بالا ونىڭ مىنەز-قۇلقىن بويىنا سىڭىرە باستايدى. كەيدە بالا تاۋەلدىلىك اسەرىنەن قايتالاناتىن قوزعالىستاردى ورىنداۋعا بەيىم بولادى. ءتىپتى كەي ازاماتتار ءوزىنىڭ جالعىزدىعىن, الەۋمەتتىك ورتادان وقشاۋلانىپ قالعان سەزىمىن قۇمار ويىندارمەن تولتىرادى. ياعني ويىن ارقىلى ولار پسيحيكالىق بوس ورىندى تولتىرۋعا, ساعىنىشتان ارىلۋعا جانە زەرىكتىرۋدى جويۋعا تىرىسادى. بۇل تاۋەلدىلىك قارجىلىق قيىندىقتاردان بولەك, كۇيزەلىس, دەپرەسسيا, ءتىپتى سۋيتسيد تۋرالى ويلاردى تۋدىرۋى ىقتيمال.
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پسيحولوگيالىق, فيزيكالىق جانە ەموتسيونالدىق جاراقاتتاردى قامتيدى. نەگىزى بۇل ماسەلە وتباسىنداعى پروبلەمانىڭ جىلدار بويى باسىلىپ, ۋشىعا بەرۋىنەن تۋىنداۋى مۇمكىن. ءبىر-بىرىمەن اشىق سويلەسپەي, ەموتسياسىن جەتكىزە الماعاندىقتان, كۇيزەلىس, اگرەسسيا, قورقىنىش سەكىلدى نەشە ءتۇرلى سەزىمدى باسقارا الماۋى سالدارىنان بولۋى ىقتيمال. ادام ەموتسياسىن ىشتەي باسىپ, سىرتقا دۇرىس كۇيدە شىعارا الماعاندىقتان تۋىندايدى. سوندىقتان پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەلەرىن دامىتۋ ماڭىزدى.
بۋللينگ پەن اگرەسسيا دا – جاستار اراسىنداعى پسيحولوگيالىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ كورىنىسى. بۇل قۇبىلىستار دەپرەسسيا, ءوزىن-ءوزى باعالاماۋ جانە الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋدان تۋىندايدى.
قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىندا وتباسى قۇندىلىقتارى اسا ماڭىزدى ورىن الادى. وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن جاستار اراسىنداعى زياندى ادەتتەردىڭ پسيحولوگيالىق اسپەكتىلەرى ەلىمىزدە پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «بىرلىك. جاسامپازدىق. ورلەۋ» اتتى ءحححىىى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە «ناشاقورلىق, قۇمارپازدىق (لۋدومانيا), تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, ۆانداليزم جانە ىسىراپشىلدىق سياقتى الەۋمەتتىك كەسەلدەرمەن كۇرەسۋ ىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قاۋىپسىز ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وسىنداي قاتەرلى قۇبىلىستاردان ءبىرجولا ارىلۋىمىز كەرەك. بۇل – اسىرەسە ۇرپاقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى. ءبىز بالالار مەن جاستاردى بارىنشا قورعاپ, دۇرىس تاربيەلەۋىمىز قاجەت. قوعامدىق كەسەلدەردى تۇبىرىمەن جويامىز دەسەك, ورتاق ىسكە بۇكىل ەل بولىپ جۇمىلعان ءجون», دەگەن ەدى. وسى ورايدا جوعارىدا اتاپ وتكەن ماسەلەلەردىڭ وزەگى مەن وتكىرلىگىن ەسكەرە وتىرا, كەسەلمەن كۇرەستە, الدىن الۋدا پسيحولوگيالىق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشۋ قاجەت. ينستيتۋت تۇيتكىلدى تارقاتۋدا نەگىزگى ءرول اتقارادى. ويتكەنى جاستار پسيحولوگياسىن, قوعامنىڭ الەۋمەتتىك مىنەز-قۇلقىن زەرتتەۋ ارقىلى سەبەپتەرى انىقتالىپ, وڭتايلى شەشىمدەر مەن ينتەرۆەنتسيالار ۇسىنىلادى.
ودان قالدى عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇيەلەۋدە, پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتۋدە, كاسىبي ءبىلىم بەرۋدە, الەۋمەتتىك جوبالاردى قولداۋدا, قوعامدىق سانانى وياتۋدا جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا جاستار مەن جالپى قوعامنىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جانە جاقسارتۋدا ۇلكەن ۇلەس قوسادى. الەمدىك تاجىريبە زەرتتەلىپ, ماماندار ءبىلىم-بىلىگىن جەتىلدىرەدى. زاماناۋي پسيحولوگيالىق قۇرالدار مەن جابدىقتاردى پايدالانۋ زەرتتەۋلەردىڭ دالدىگىن ارتتىرادى. ماسەلەن, نەيروپسيحولوگيالىق تەستتەر, بيووبرات بايلانىس قۇرالدارى جانە باسقا دا يننوۆاتسيالىق جابدىقتار پسيحيكالىق دەنساۋلىقتى زەرتتەۋدە قولدانىلۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا الەمدىك پسيحولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن ينتەگراتسيالاۋ جاڭا عىلىمي تۇسىنىكتەر مەن تەوريالاردى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل – قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام.
بالابەك ساقتاعانوۆ,
PhD, پسيحولوگ