بۇگىندە وتاندىق ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ جەتىستىگى ەلىمىزگە عانا ەمەس شەتەلگە جاقسى ءمالىم. اسىرەسە مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردىڭ, عالىمداردىڭ حالىقارالىق دارەجەدە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ەلىمىزدەگى ماتەماتيكا عىلىمىن ودان ءارى دامىتۋعا كەڭ جول اشىپ وتىر. ءبىز وسى ماقساتتا ماتەماتيكا جانە مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ماحمۇد سادىبەكوۆپەن وتاندىق ماتەماتيكا عىلىمىن دامىتۋعا بايلانىستى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ماحمۇد ابدىسامەت ۇلى, كوپتەگەن جاس عالىم شەتەلدەگى تانىمال جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, ماتەماتيكامەن تىعىز بايلانىستى سالالاردا تابىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ينستيتۋتتا جۇمىس ىستەپ جاتقان عالىمداردىڭ دا دەنىن جاستار قۇراپ وتىر. قازىرگى كەزدە ولار قانداي باعىتتاعى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جاتىر؟
– بۇگىندە عالىمدار ەسكى ۇستەلدە, قاعاز-قالاممەن وتىرادى دەگەن تۇسىنىكتەن الدەقايدا العا وزىپ كەتكەن. عىلىمنىڭ بارلىق سالاسى تولىق تسيفرلاندى. بۇل عالىمدار ءۇشىن جۇمىس ءۇردىسىن بارىنشا جىلدامداتۋعا ىقپال ەتىپ وتىر. باسقا سالامەن سالىستىرعاندا, ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا جۇمىس ىستەيتىن عالىمداردىڭ دەنىن جاستار قۇرايدى. قازىر ولاردىڭ سانى 250-دەن استى. ونىڭ 53 پايىزى 40 جاسقا دەيىنگى جاس ماماندار. ولاردىڭ اراسىندا 2 عىلىم كانديداتى, 33 PhD, 16 ماگيستر دارەجەسىندەگى جانە باكالاۆرياتتى بىتىرگەندەر بار. ينستيتۋت باسشىلىعى وسى عالىمداردىڭ ەش الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە قولايلى جاعداي جاساپ, عىلىمنىڭ يگىلىگىن كورۋگە جۇمىلدىرۋدا. ماتەماتيكا عىلىمىندا ماقالالار جاريالانىمى بويىنشا PhD دارەجەسىندەگى عالىمدار كوش باستاپ تۇر. بۇگىندە ەلىمىزدە, سونداي-اق شەتەلدەردە ەڭبەك ەتىپ, تانىمال بولعان ماتەماتيكتەردىڭ دەنى وسى ينستيتۋتتان شىققانى بەلگىلى. قازىر 40-قا جۋىق ينستيتۋت عالىمى عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا ءتۇرى – ىرگەلى زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىراتىن مەكەمەلەردى قارجىلاندىرۋ اياسىندا زەرتتەۋمەن اينالىسادى.
– وزىڭىزگە بەلگىلى كەيىنگى جىلداردا كوپتەگەن تالانتتى جاستار شەتەلگە ءبىلىم قۋىپ كەتىپ جاتىر. بىرقاتار ساراپشى مۇنى جاعىمدى ءۇردىس رەتىندە قابىلداسا, ەندى ءبىرى مۇنىڭ كەرى سەبەپ-سالدارى بار ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان وتاندىق عىلىمنىڭ الەۋەتىن دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– شەتەلدەرگە بارىپ ءبىلىم الىپ, جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن جاستارعا جاڭا الەمدى, وزىق ءبىلىمدى تانۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ابزال. ولار وزىق ەلدەردەن ۇيرەنگەنىن كەيىنگى تولقىنعا ۇيرەتەدى دەگەن ءۇمىت زور. ال ەلگە قايتقىسى كەلمەگەنى ءۇشىن ولارعا كىنا تاعا المايمىز. ويتكەنى شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندەگى عىلىمعا, ءبىلىم الۋعا جاسالعان قولايلى ورتا الەمدى تانىعىسى كەلەتىن جاستاردى قىزىقتىرا تۇسەتىنى زاڭدىلىق. ءبىلىمدى, بىلىكتى جاستاردىڭ ەلگە ورالىپ, ءونىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن عىلىمي ەكوجۇيەمەن قاتار الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تولىققاندى شەشىلۋى قاجەت. سالىستىرمالى تۇردە الاتىن بولساق, ەلىمىزدە عىلىممەن اينالىسقىسى كەلەتىن جاستاردىڭ سانى ءالى دە ازدىق ەتەدى. سوندىقتان جاستاردى عىلىمعا مەكتەپ جاسىنان, تىپتەن بالاباقشادان باستاپ باۋلۋدى دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىنەن ۇيرەنۋ كەرەك. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ عىلىمداعى الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن الدىڭعى بۋىن عالىمدار جول كورسەتىپ, بەلسەندىلىك تانىتىپ جاتسا, بۇل جاعىمدى ءۇردىس جاستاردى عىلىمدى العا وزدىرۋعا يتەرمەلەيتىنى انىق.
– كەيىنگى ۋاقىتتا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءبولىنىپ جاتقان گرانت سانىن ازايتۋعا قاتىستى پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. گرانت سانىنىڭ كوبەيگەنى جالپى ورتا ءبىلىم كورسەتكىشتەرىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى دەگەن دە تۇسىنىك بار. الايدا گرانت سانىنىڭ كوبەيگەنى ەلىمىزدەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ كورسەتكىشى بولا الا ما؟
– كەيىنگى جىلدارداعى احۋالدى ساراپتاپ قارايتىن بولساق, ءبىلىم جۇيەسى بيزنەسكە اينالىپ بارادى. بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن گرانت سانىنىڭ ارتقانى, ستۋدەنتتەردىڭ كوبەيگەنى ءتيىمدى. سول قاراجاتتان جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارعا ايلىق تولەيدى, ينفراقۇرىلىمىنا جۇمسايدى. اقشاسىن تولەپ وقي السا, اقىلى فاكۋلتەتتەر دە بار. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوپشىلىگى ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم ساپاسىنا كوڭىل بولە بەرمەيدى. بىرقاتار ۋنيۆەرسيتەت قوسىمشا فاكۋلتەتتەر اشىپ, ستۋدەنتتەردى كوبىرەك جيناعاندى ىڭعايلى كورەدى. ەگەر دە وقىتۋشىلار بازاسى مىقتى جاساقتالاتىن بولسا, ستۋدەنتتەرگە قولايلى ورتا قالىپتاسسا, ونداي وقۋ ورىندارىنا ستۋدەنتتەر وزدىگىنەن-اق كەلەدى. بىراق مۇنداي ۋنيۆەرسيتەتتەر ەلىمىزدە وتە سيرەك. ستۋدەنتتەر سانىنىڭ كوپ بولعانى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ساياساتىنا دا قاراما-قايشى. كوبىنە شەتەلگە بارىپ وقىپ كەلگەن جاستار ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ دەڭگەيىن سالىستىرىپ قاراستىرادى. شەتەلدەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماتەماتيكتەر ءۇشىن جاسالعان جىلجىمالى تاقتالار ءبىر قابىرعانى تۇتاستاي الىپ تۇرعانىن ءبىر عانا مىسال رەتىندە كەلتىرسەك تە جەتكىلىكتى بولار. سوندىقتان ءاربىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جاعدايىن زەردەلەي قاراستىرىپ, ستۋدەنتتەر سانىن 5 مىڭنان اسىرماعان ءجون. ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە تىپتەن, كابينەتسىز جۇرگەن وقىتۋشىلار بار. ولار وقۋ قۇرالدارىن قوياتىن تارتپاعا قولى جەتسە قۋانادى. ال شەتەلدىڭ وقۋ ورىندارىندا پوستدوكتورلار وتىراتىن ارنايى كابينەتتەر, زەرتحانالار بار. وسى ورايدا «ۋنيۆەرسيتەتتەر ينفراقۇرىلىمدىق مۇمكىنشىلىگى بولماسا, ستۋدەنت سانىن كوبەيتىپ قايتەدى؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. سوندىقتان گرانت سانىن دا, وقىتۋشىلارعا تۇسەتىن سالماقتى ازايتۋ كەرەك. ونداي جاعدايدا گرانتتىڭ دا قۇندىلىعى ارتادى, پەداگوگتەرگە تۇسەتىن جۇكتەمە دە ازايادى, ال تالاپكەرلەر اراسىندا باسەكە كۇشەيەدى. وسى تۇستا «قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزگىمىز كەلەدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. ەلدىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق احۋالىن جاقسارتاتىن – ءبىلىمدى, بىلىكتى كادرلار. وسى ورايدا ينتەللەكتۋالدار لەگىن قالىپتاستىرامىز دەسەك, بىلىمگە قاتاڭ باقىلاۋ كەرەك. وقىتۋ باعدارلامالارى, وقۋلىقتار ازىرلەنىپ جاتقانىمەن, كەيىنگى جىلداردا ستۋدەنتتەردىڭ العان ءبىلىمى كوڭىل كونشىتپەيدى. ونىڭ باستى سەبەبى, ءبىر كۋرستان ەكىنشى كۋرسقا كوشكەندە ءبىلىم دەڭگەيىنە ساراپتاما جاسالمايتىندىعى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ىشكى باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ السىزدىگىنەن. ۋنيۆەرسيتەتتەر ستۋدەنتتى ناشار وقىعانى ءۇشىن وقۋدان شىعارىپ تاستاي المايدى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ, گرانت سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. سايكەسىنشە, مەكتەپتى جوعارى كورسەتكىشتەرمەن ءبىتىرىپ جاتقان وقۋشىلار قاتارى كوبەيۋدە. بىراق وسى جاقسى وقىپ كەلگەن ستۋدەنتتەردەن ساپالى ماماننىڭ شىعىپ جاتقانى كۇمان تۋعىزادى. ونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە ينستيتۋتىمىزدا ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ كەلگەن جاس مامانداردى قايتا دايارلاپ جاتقاندىعىمىزدى ايتا كەتەيىن. دارىندى, تالانتتى تۇلەكتەردەن 4-5 جىل ىشىندە ساپاسىز ماماندار دايارلانىپ جاتقاندىعىنا جۇمىسسىز جاستاردىڭ ستاتيستيكاسى, ءوز ماماندىعىمەن جۇمىس ىستەمەيتىندىگى دالەل بولا الادى. ال وقۋ بىتىرگەن ستۋدەنتتەردىڭ 90 پايىزى جۇمىسقا ورنالاسادى دەگەنىمىز دە جالعان اقپارات. ويتكەنى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتكە جۇمىسقا ورنالاسقانى تۋرالى انىقتاما اكەلمەيىنشە ديپلومىن الا المايدى. ال تۇلەك جۇمىسقا ورنالاسقانى جونىندە انىقتاما الۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن قاراستىرۋعا ءماجبۇر.
– جاقىندا سامارقاندا وتكەن تۇركى الەمى ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلىمي فورۋمىندا قازاقستان ماتەماتيكتەرىنىڭ جاريالانىمدىق بەلسەندىلىگى جانە ەلىمىزدەگى ىرگەلى ماتەماتيكانىڭ مىندەتتەرىنە قاتىستى TWMS ۆيتسە-پرەزيدەنتى رەتىندە بايانداما جاسادىڭىز. عىلىمي كورسەتكىش بويىنشا ءبىر عالىم جىلىنا قانشا ماقالا جاريالاۋى كەرەك جانە عالىمدارىمىزدىڭ جاريالانىمدىق كورسەتكىشى قانداي ەكەنىن ايتىپ بەرسەڭىز؟
– «Web of Science» دەرەكقور بازاسىندا يندەكستەلگەن عىلىمي جاريالانىمدار سانى بويىنشا ۇزدىك 10-دىقتاعى ۋنيۆەرسيتەتتەردى اتاپ وتەتىن بولساق, بارلىق رەيتينگتە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى كوش باستاپ تۇر. ماتەماتيكا جانە مودەلدەۋ ينستيتۋتى 6-ورىنعا يە. بەس جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ عالىمدارى 21 508 پۋبليكاتسيا جاريالاعان. نەگىزىندە الەمدىك كورسەتكىش بويىنشا ءبىر پروفەسسور جىلىنا ءبىر ماقالا شىعارۋى كەرەك. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا شامامەن 38 مىڭ وقىتۋشى ساباق بەرىپ جۇرگەن بولسا, «Web of Science» بازاسىنا, يمپاكت-فاكتورلى جۋرنالدارعا جىلىنا شامامەن 2,5 مىڭ رەيتينگتىك ماقالا بەرىپ وتىرمىز. ەگەر وقىتۋشىلاردىڭ ارقايسىسى ورتا ەسەپپەن بەس جىلدا ءبىر رەت ماقالا جاريالاسا, جاريالانىمداردىڭ قازىرگى كەزدەگى سانى 8 مىڭ بولاتىن ەدى. عىلىمي ماقالالار جاريالانىمىنىڭ كوپ بولۋى شتاتتاعى قىزمەتكەرلەردىڭ سانىنا دا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. وسى كورسەتكىشكە قاراپ, ەلدە شىنايى عىلىممەن اينالىسىپ جاتقان مامانداردىڭ سيرەك ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. وقىتۋشىلاردىڭ ۋاقىتى قوسىمشا جۇمىس ىستەۋگە, ساباق بەرۋگە كەتەتىندىكتەن, عىلىممەن اينالىسۋعا ۋاقىتى جەتپەيدى. ال كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەر ءۇشىن وقىتۋشىنىڭ عىلىمي ماقالا جازعانى كەرەك ەمەس. شەتەلدەردە اككرەديتاتسيادان وتكەندە عانا پۋبليكاتسيا تالاپ ەتىلەدى. سوندىقتان وقىتۋشىلارعا تۇسەتىن سالماقتى ازايتىپ, جالاقىنى كوبەيتە وتىرىپ, عىلىممەن اينالىسۋعا جاعداي جاساۋ كەرەك. بۇل جەردە ەڭ باستىسى, عىلىمي زەرتتەۋلەر ەكەنىن قايتالاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ال عىلىمي ماقالانى جاريالاۋ – عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ءونىمدى ناتيجەسىن كورسەتۋ. ەڭ باستىسى – ماقالا ەمەس, عىلىم. ال عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ اۋقىمى مەن دەڭگەيىن جاريالانعان ماقالا كورسەتەدى.
– وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن عالىمداردىڭ «جالعان» جۋرنالدارداعى جاريالانىم كورسەتكىشىنە قاتىستى كوپ سىن ايتىلعان بولاتىن. قازىرگى كەزدە بۇل جۋرنالداردى انىقتاۋدىڭ قانداي دا ءبىر جۇيەسى جاسالعان با؟
– 2016–2019 جىلداردا ەلىمىز «Scopus-قا» تىركەلگەن «جالعان» جۋرنالدارعا ماتەريال جاريالاۋ بويىنشا الەمنىڭ الدىنا ءتۇستى. بىرنەشە عالىم جينالىپ, ءبىر ماتەريال جاريالاۋ بەلەڭ الدى. «جالعان» جۋرنال ءبىر جىل ىشىندە بازادان ءوشىپ كەتپەسە, جاريالانعان ماتەريال قابىلدانا بەرەتىن. ال يمپاكت-فاكتور بويىنشا ءبىرىنشى كۆارتيلدە تۇرعان ساپالى جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋ وتە قيىن. بۇل عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى جاريالاناتىن جۋرنالداردىڭ دەڭگەيىنە قويىلاتىن جوعارى تالاپپەن بايلانىستى. وسى سەبەپتى دە زەرتتەۋلەرىنىڭ دەڭگەيى تومەن بولۋىنان عىلىمي جۋرنالداردا جاريالانباي, دوكتورانتۋرا تۇلەكتەرىنىڭ كوپشىلىگى ديسسەرتاتسياسىن قورعاي المادى. وسىنداي كەلەڭسىز جايتقا قاراپ, بىرقاتار عالىمنىڭ عىلىممەن ەمەس, عىلىمي دارەجە الۋ ماقساتىندا ماقالا جاريالاۋمەن اۋرە بولعانىن اڭعارامىز. ال شىندىعىندا ناعىز عالىم تەك زەرتتەۋلەرمەن عانا اينالىسادى. ونى جاريالانىمدارىنىڭ ازدىعىمەن بايلانىستىرامىز. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىن عىلىمي ماقالادا كورسەتۋ ءۇشىن بارلىق وقىتۋشىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. الەمدە «Web of Science-تى» يمپاكت-فاكتورعا قارامايتىن ەلدەر بار. بىزدە دە وسىنداي ۇسىنىستار ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. دەسەك تە, جاريالانىمداردىڭ ءجيى شىعۋى عالىمداردىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن بىلدىرمەيدى.
– ينستيتۋتتىڭ وزگە عىلىم سالالارىمەن بايلانىسى قانداي؟
– ماتەماتيكتەر مەديتسينا, ەكونوميكا, سونداي-اق ونەركاسىپتىڭ باسقا سالالارىمەن دە بىرگە جۇمىس ىستەۋگە دايىن. بىراق عىلىمنىڭ باسقا سالاسىندا جۇرگەن ماماندار كوبىنە وزىنە ماتەماتيكادان نە كەرەك ەكەنىن ناقتىلاي المايدى. ەگەر ولار ناقتى جوباسىن ازىرلەپ, ۇسىنسا, ماتەماتيكتەر كومەكتەسۋگە اركەز ءازىر. تۇپتەپ كەلگەندە, ماتەماتيكتەر بەلگىلى ءبىر ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ەمەس, ەلىمىزدەگى ماتەماتيكا عىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. سوندىقتان دا, ماتەماتيكادان ناتيجە ەمەس, دەڭگەي, دارەجە سۇرالۋى كەرەك. مىسالى, مەن 120 فورمۋلا جازاتىن بولسام, كەلەسى ءبىر عالىم تاعى دا 120 فورمۋلا جازىپ, جۋرنالدارعا ۇسىنادى. قاي جۇمىس قابىلدانىپ, جاريالاناتىن بولسا, سول جۇمىستىڭ دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن كورەمىز. ال وعان عىلىمدا سۇرانىستىڭ بار نەمەسە جوق ەكەنى دە ەسكەرىلۋى كەرەك. عىلىم دەڭگەيى كوتەرىلىپ, ونىڭ اۋماعى كەڭەيگەن سايىن وزىنەن-ءوزى-اق جوعارى ناتيجەگە الىپ كەلەدى. سوندىقتان عىلىم ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن تەرەڭ ءبىلىم كەرەك. ال ماتەماتيكانى جاقسى بىلەتىن تۇلەكتەر بارلىق سالادا سۇرانىسقا يە ەكەنى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»