عيبادات (ون ەكىنشى ءسوز)
يمان ۇعىمى قازاق ساناسىنا يسلام ءدىنى ارقىلى ەنگەنمەن, كەلە-كەلە ار, ءبىلىمنىڭ باستى ۇعىمىنا اينالعان. حالقىمىزدىڭ جاقسى جاندى ءيمانجۇزدى دەيتىنى دە سودان. مۇسىلماندىق تۇسىنىكتە يماندى ادام عيباداتسىز بولمايدى.
عيبادات دەگەنىمىز – مۇسىلماننىڭ وتكەرەتىن پارىزدارى. ابايدىڭ ايتۋىنشا, كىمدە-كىم يمان كەلتىرىپ, قادىر-حالىنشە عيبادات جاساپ جۇرسە, ونى قۇپ الۋ كەرەك. سەبەبى ادام بىلگەنىن ىستەيدى, بىلمەگەنىن ودان تالاپ ەتۋگە بولمايدى. – بىراق, – دەيدى اباي, – ول كىسى وسى بىلگەنىم جەتتى, ەندى ءارى ۇيرەنۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن تۇسىنىككە كەلسە, ونى «قۇداي ۇردى», عيباداتى عيبادات بولمايدى. بىلۋگە قۇمارلىقتى شەكتەۋ, تالاپتانباۋ يمانسىزدىق. بۇل – ابايدىڭ يسلام دىنىنە جاساپ وتىرعان رەفورمالىق قارەكەتى. بىلۋگە قۇمارلىق – يماندىلىق ءمانىسى دەۋ – اسقاق وي, ول – ادامنىڭ ءوزىنىڭ شەكسىز كەمەلدەنۋىن مويىنداۋ دەگەن ءسوز. يمان كەلتىرسەڭ, ءوز قارەكەتىڭە سالعىرت قاراما, سالعىرتتىق – كوزبوياۋشىلىق.
اباي يمان ارقىلى ادامشىلىق تابيعاتىن اشۋعا تالپىنعان. يماندى اباي ءدىني سەنىم ماعىناسىندا عانا ەمەس, وزگە ماندە دە قولدانعان. مۇندا اقىننىڭ جاس شاعىندا كوپ وقىعان سوپىلىق ادەبيەتتىڭ دە اسەرى اڭعارىلادى. يماندى سەنىم ەمەس, تانىم تۇرعىسىندا تالداۋ – ءپالساپادا بار ءداستۇر. اباي بۇل جەردە وسى ءداستۇر كەڭىستىگىندە قالماي, حالىق تۇسىنىگىنە وراي ولاردىڭ تۇرمىستاعى, قارەكەتىندەگى سالعىرتتىق دىنىندە دە ورىن الىپ وتىرعانىن كورىپ, قىنجىلعاندىقتان تۋعان ويلارىن ورتاعا سالعان.
كەربەز (ون سەگىزىنشى ءسوز)
ادام بالاسىنىڭ بويىن تۇزەپ, ۇناسىمدى كيىم كيىنۋى تابيعي نارسە. كەلىستى كيىم ادامعا ءوڭ بەرىپ, كوڭىلىن كوتەرىڭكى ەتەدى ءارى وزگە كىسىلەرگە جاعىمدى اسەر قالدىرادى. اسەم كيىنۋ ادامنىڭ اسەمدىكتى قابىلداۋ قابىلەتىنە دە قاتىستى. سوندىقتان اباي تازا كيىنىپ, دۇرىس ءجۇرۋدى قۇپ الا وتىرىپ, اسىرە كەربەزدىكتى سىنعا العان. ول ونداي كەربەزدىكتىڭ ەكى ءتۇرى بولادى دەيدى. بىرەۋى – ادامنىڭ بەت پىشىنىنە قاتىستى, ياعني ساقال-مۇرتىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن, قاس-قاباعىن ساندەۋمەن اۋرەلەنۋشىلىك. ەكىنشىسى – كيىمگە, اتىنا اۋرەلەنىپ, «...اتتەڭ, دۇنيە-اي, وسىلاردىڭ اتىنداي ات ءمىنىپ, كيىمىندەي كيىم كيگەننىڭ نە ارمانى بار ەكەن؟» دەيتۇعىن بولماققا ويلانباق.
مۇنداي ىستەردى اباي جاعىمسىز قىلىقتار رەتىندە باعالاعان. سوندىقتان ول: «كەربەز دەگەندى وسىنداي كەر, كەردەڭ نەمەدەن بەزىڭدەر دەگەن سوزگە ۇقساتامىن. تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق», دەيدى.
ويدى وي قوزعايدى, اباي بۇل سوزدە كەربەزدىڭ تۇرمىستاعى مانىنە تالداۋ جاساعان. كەربەز دەگەن ءسوز تۋرالى جان-جاقتى ويلاساق, ونىڭ ماعىنالىق جاعىنىڭ ءورىسى كەڭ ەكەنىنە كوزىمىز جەتپەك. ونىڭ جاعىمسىزداۋ قابىلداناتىنى – كەيبىرەۋلەردىڭ كەربەز اتانۋعا اۋەستەنۋشىلىگى. نە اقىلى, نە عىلىمى, ءبىلىمى جوق, تەك انشەيىن كەربەز اتانۋ – بوسكەۋدەلىك.
ومىردە ءوزى دە كەربەز, ويى دا كەربەز ەرەكشە جاندار بولادى. وي كەربەزدىگى بىلىمدىلىكتەن, پاراساتتىلىقتان, مىنەز بايلىعىنان تۋسا كەرەك. بوتەن ءسوز سويلەمەيتىن, الىستاعىنى اڭداپ, اۋزىنان شىققان ءسوزى التىنعا اينالعان قازاقتىڭ اتاقتى بيلەرىندەگى قاسيەت وسى وي كەربەزدىگى ەمەس پە؟ ابايدىڭ: «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى, قيىننان قيىستىرار ەر داناسى», دەۋى دە وي كەربەزدىگىنە باستايدى. ءسىرا, ناعىز وي كەربەز – ابايدىڭ ءداپ ءوزى. مەن مۇنداي قورىتىندىعا ونىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ ۇستىندە كەلدىم, ول كەربەزدىكتىڭ بولمىسىن جازىپ قالدىرعان. ولاي بولسا, اباي – ويشىلداردىڭ ىشىندەگى كەربەزى.
كەربەز دەگەن – ۇلاعاتتى ءسوز. ونىڭ قۇنىن الدەكىمدەر تۇسىرگىسى كەلگەنىمەن ءىس بىتپەيدى, كەربەزدىك – سۇبەلى ۇعىم. كەربەزدىك سۇلۋلىققا ۇمتىلۋ, ىزدەنۋدى تالاپ ەتەدى, ويى تاياز, كوكىرەگى قاراڭعى جاندار كەربەزدىكتىڭ نە ەكەنىنەن حابارى جوق, تەك ەلىكتەۋشىلەر. اباي وسىلار تۋرالى ايتقان. كەۋدەسى كەڭ ساراي عۇلامالار – ناعىز كەربەزدەر. سەبەبى كەربەز دەگەن – ادامنىڭ ادامنان تابيعي ارتىقشىلىعىن بىلدىرەتىن ۇعىم, عۇلامالار بولسا – ەرەكشە جاندار., ولار – وزگەلەردەن اقىلىمەن, عىلىمىمەن, ارىمەن, مىنەزىمەن وزعاندار.
سولاردىڭ ءبىرى – وسى ءسوزدى جازۋشى, كەربەز تۋرالى وي ايتۋشى حاكىم اباي.
ەستىلىك (ون توعىزىنشى ءسوز)
قازاقتا ماقال بار: «كورە-كورە كوسەم بولاسىڭ, سويلەي-سويلەي شەشەن بولاسىڭ». ەستىلىك دەگەنىمىز, ماقالدا ايتىلعانداي, ادامنىڭ تۋابىتكەن قاسيەتى ەمەس, دۇنيەنى تانۋ ناتيجەسىندە بولاتىن نارسە. ەستى بولۋ ءۇشىن ەستىلەردىڭ ءسوزىن ەسكەرىپ ءجۇرۋ كەرەك. جالپى, ەستىلىكتىڭ جەكە ءوزى ىسكە جارامايدى. ەستىلەردەن ەستىپ بىلگەن جاقسى نارسەلەردى ەسكەرە, جاماننان ساقتانسا, سوندا ىسكە جارايدى. اباي ەستىلەردىڭ سوزدەرىن ەسكەرەتىن ادامداردىڭ تاپشىلىعىنا قىنجىلادى. ء«سوز تانىمايتىن جۇرتقا ءسوز ايتقانشا, ءوزىڭدى تانيتىن شوشقانى باققان جاقسى» دەگەن ەكەن ءبىر حاكىم», دەيدى اباي.
ءسوزدى ۇعىپ, ءسوز تىڭدايتىن ادامدار اباي زامانىندا از بولعان, قازىر دە سولاي. بىلىمگە بوي ۇرعانداردىڭ, ەستىلەردىڭ سوزىندە جۇمىسى جوق, سولاي بولا تۇرعانىمەن, ەستىلىك دەگەنىمىز – قوعامدىق سانا, پىكىر دەڭگەيىن بىلدىرەتىن ولشەمنىڭ ءبىرى.
جالىعۋ (جيىرماسىنشى ءسوز)
اباي تاقۋالىقتى (سوپىلىق) مويىنداماعان, ول ادامنىڭ ەڭبەگىن, تۇرمىس ءۇشىن جاسايتىن قارەكەتتەرىن حوش كورگەن. سەبەبى تاقۋالىق ادامدى ءومىر قىزىعىنان بەزدىرەدى. تاقۋالىق – جالعان ومىردەن ءتۇڭىلۋدىڭ, ونى تارك ەتۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. اباي مۇنداي دۇنيەتانىمدى قابىل العانمەن, وسى سوزىندە «جالىعۋ» تۋرالى پىكىرلەر وربىتكەن.
ءومىردىڭ مىڭ سان كورىنىسىنەن, قيساپسىز ارەكەتتەن جالىعۋ – تاقۋالىققا باستايتىن سوقپاقتىڭ ءبىرى. مۇنى اباي ءدوپ باسقان. ول: «جالىعۋ دەگەن ءار نەنى كورەم دەگەن, كوپ كورگەن, ءدامىن, باعاسىن – ءبارىنىڭ دە بايانسىزىن ءبىلىپ جەتكەن, ويلى ادامنان شىعادى», دەيدى. ويلى ادام ءار نارسەنىڭ تۇپكى مانىنە زەر سالسا, ويسىز جاننىڭ ءومىرى ساۋىق-سايرانعا تولى. سوعان قاراپ اقىن: «...اقىماقتىق, قايعىسىزدىق تا ءبىر عانيبەت پە دەپ ويلايمىن», دەيدى.
اباي ايتقان بۇل ماسەلە الىمساقتان شەشۋىن تاپپاي كەلەدى. انىعىندا دۇرىس ءومىر ءسۇرۋ دەگەن نە؟ انانى-مىنانى ويلاپ, بارشا جايدىڭ جاي-جاپسارىن, سەبەپ-سالدارىن زەرتتەۋمەن كۇن وتكىزۋ مە الدە ويىن-كۇلكىمەن, ساۋىقپەن كۇن كەشۋ مە؟ قايسىسى دۇرىس, قايسىسى بۇرىس؟ اقىن بۇل سۇراققا جاۋاپتى ولەڭدەرىندە بەرگەن. ول ناداننىڭ سۇيگەنى كوپپەن دۇرمەك دەگەن. بىراق شولاق عۇمىر ادامعا ءبىر-اق رەت بەرىلەدى ەكەن, ونىڭ ءوزى جانىڭدى جەپ, قايعىمەن وتسە نە بولعانى؟ سوندىقتان ءومىر قىزىعىنان جالىققاندار, ونىڭ شولاقتىعىن بىلگەندەر تىرشىلىكتەن دە جالىعادى. وندايلاردىڭ اتقارار قارەكەتى – نەگىزىنەن تاقۋالىق, ياعني قۇداي جولىنا ءتۇسۋ. ودان بەرگىدە ويلى ادامنىڭ جالىقپايتىن ءبىر ءىسى بار. ونىڭ نە ەكەنىن اقىن ايتپاعان. ادام (ويلى ادام) بىلىمنەن, عىلىمنان جالىقپايدى, سۋرەتكەر ءومىر كورىنىستەرىن بەينەلەۋدەن جالىقپايدى, قىسقاسى, شەبەر ءوز ىسىنەن تانبايدى.
جالىعۋ دەگەندە ابايدىڭ ايتىپ وتىرعانى تەك ءومىر قىزىعى ەمەس, تەرەڭىرەك ماسەلە. ول: «دۇنيە ءبىر قالىپتا تۇرمايدى, ادامنىڭ قۋاتى, عۇمىرى ءبىر قالىپتا تۇرمايدى», دەيدى. ارينە, قۋاتتىڭ ازايۋى, عۇمىردىڭ قىسقارۋى ادامنىڭ ىسىنە, مىنەزىنە وزگەرىستەر اكەلمەي تۇرمايدى. بىراق مەن بىلمەككە, قۇمارلىققا, ءسىرا, ويلى ادام جالىقپاسا كەرەك دەپ ويلايمىن.
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك