قاراجانباس كەن ورنى نەمەسە ءبىز مۇنايعا قارىزدارمىز

داڭقتى عالىم دميتري مەندەلەەۆ مۇناي ونەركاسىبىنىڭ كەلەشەگىن باتىل بولجاعان. ول «مۇنايعا عىلىمنىڭ جا­رى­عىن تۇسىرمەسە, ونىڭ سول تار قاپاستا قالا بەرەتىنىن, ونىڭ ادامزاتقا بەرگەن ەڭ تاڭعاجايىپ سىيى ەكەنىن, ونى سول شيكىلەي كۇيىندە وتقا جاعۋدىڭ ۇلكەن كۇنانىڭ ءبىرى ەكەندىگىن» العا تارتادى. ادامزات ءوزىنىڭ قاجەتىنە اتالارىمىز «قارا ماي» دەپ ايدار تاققان مۇنايدى ءالى قانشاما عاسىر جاراتاتىنى بەلگىسىز. بەلگىلىسى – بۇگىندەرى ادام بالاسى مۇنايسىز كۇنىن كورۋى تىپتەن قيىن دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز. دۇنيەجۇزىندەگى مەملەكەتتەر بۇگىندەرى مۇنايعا تولىق تاۋەلدى. مۇنايدىڭ ءبىز­دىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە دەندەپ ەنىپ كەتكەندىگى سونشا, كۇن سايىن ونىڭ باعا­سى­نىڭ قانشا دوللارعا قىمباتتاپ نەمەسە ارزانداعاندىعىن ءبىلۋ ماقساتىندا ارنايى سايتتارعا ۇڭىلەمىز. ونىڭ باعاسى تۇتاس ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتە باستادى. مۇناي بىرنەشە عاسىردان بەرى الەمدىك گەو­­­ساياساتتا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى تەتىكتىڭ بىرەگەيىنە اينالدى. بۇل دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما.

ەلىمىز الەمدەگى مۇناي قورىنىڭ مول­شەرى بويىنشا الدىڭعى قاتارلى مەم­لەكەتتەردىڭ ءبىرى. باسىمىزعا سان مارتە سىن ساعاتى سوققاندا مۇنايدىڭ ارقاسىندا ەڭسەمىزدىڭ تىكتەلگەنى جاسىرىن ەمەس. وتكەن جىلدارعا شەگىنسەك, رەسپۋبليكادا 1950-1960 جىلدارداعى مۇناي ءونىمىنىڭ كولەمى سىن كوتەرمەيتىن ەدى. بۇكىلوداقتىق ونىمدە ءبىزدىڭ ۇلەسىمىز بار بولعانى 2-3% مولشەرىندە عانا بولىپتى. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ورتالىق پارتيا كوميتەتى مۇناي ءونىمىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ماڭعىستاۋ تۇبەگىندە گەولوگيالىق-بارلاۋ جۇمىستارىن كەڭەيتۋ شارالارى بەكىتىلدى. كوپتەگەن جۇمىستار ىسكە اسىرىلدى. ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتىپ, قۇبا دالادان مۇناي ىزدەپ شارق ۇرعان مۇنايشىلارىنىڭ ەڭبەگى اقتالدى. 1961 جىلى وزەن, جەتىباي الاڭدارىندا مول قور تابىلدى. ناتيجەسىندە, رەسپۋبليكامىز مۇناي وندىرۋدەن كسرو بويىنشا ەكىنشى ورىنعا كوتەرىلدى.

«مەن ساپار ۇستىندە عاجايىپ ءبىر وقيعاعا كەز بولىپ, ءوز كوزىممەن كوردىم. كاسپي تەڭىزىنىڭ شىعىسىنداعى قايداق شىعاناعىندا قايىقتىڭ ەسكەگىن ەسىپ, ءار سىلتەگەن سايىن سۋ بەتىندە كوگىلدىر دوڭگەلەك مايلى كوبىك پايدا بولعانىن بايقادىم. مۇقيات زەرتتەپ قاراسام, ول اقشىل ءتۇستى مۇناي بولىپ شىقتى». وسىناۋ جازبانىڭ اۆتورى ولكە زەرتتەۋشىسى گ.س.كارەلين. 1830 جىلدارى ولكەنى زەرتتەۋگە كەلگەن ساپارىندا ول كورگەن-بىلگەنىن, كوڭىلگە تۇيگەنىن وسىلايشا كۇندەلىگىنە جازعان ەكەن. مىنە, وسىنداي مالىمەتتەر بوزاشىنىڭ قوينىندا مۇنايدىڭ مول قورى بار ەكەندىگىن دالەلدەيدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ماڭعىستاۋعا مۇناي ىزدەۋشىلەر اعىلا باستادى. 1947-1948 جىلدارى ۆنيگري گەولوگتارى ا.ساۆەلەۆ پەن ن.كۋزنەتسوۆا-ساۆەلەۆا ءبىرىنشى اۋماقتىق گەولوگيالىق كارتا ءتۇزۋ جۇمىستارىن سولتۇستىك اقتاۋ وڭىرىندە جۇرگىزگەن. ولار بوزاشى تۇبەگىنە قاراي بىرنەشە گەولوگيالىق زەرتتەۋ ساپارلارىن اتقارىپ, تۇبەكتىڭ تەرىستىگىندە بوزاشى ءدوڭى بولۋى كەرەك دەگەن باتىل جورامال جاسايدى.

1950 جىلدان باستاپ ۆنيگري عالىم­دارى بوزاشى تۇبەگىن گەولو­گيا­لىق جانە گەوفيزيكالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نىسانىنا اينالدىردى. زەرتتەۋ جۇ­مىستارىندا بوزاشىنىڭ سور باسقان سولتۇستىك باتىس ايماعى قامتىلمادى. ونداعى نەگىزگى گەولوگيالىق قۇرىلىم زەرتتەلمەدى. وسىنداي كەدەرگىلەرگە قاراماستان تۇبەكتە جۇرگىزىلگەن العاشقى گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنا تالداي كەلە ب.دياكوۆ «تۇپقاراعان تۇبەگى, وڭتۇستىك بوزاشى ويپاتىنىڭ ورتالىق الاڭى جانە سولتۇستىك بوزاشى ءدوڭىنىڭ وڭتۇستىكپەن شەكتەسەر جاعا ەتەگى مۇنايعا باي ايماقتارعا جاتادى» دەگەن تۇجىرىم جاساپتى. وسىنداي ويعا تابان تىرەگەن ب.دياكوۆ قوشاق, قىزان, قىرىن الاڭدارىنا تەرەڭ بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ۇسىنىس بەرەدى. سول جىلدارى جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن «ماڭعىستاۋمۇنايگازبارلاۋ» ترەسى بەدەلدى عالىمنىڭ ۇسىنىسىنا سۇيەنىپ, 1958-1959 جىلدارى قىزان الاڭقايىنان ءتورت تەرەڭ ۇڭعى قازعان. وكىنىشكە وراي, ول ۇڭعىلاردان مۇناي كەزدەسپەيدى.

بىراق گەولوگتار بوزاشى الاڭقايىنان مۇناي ىزدەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەردى. 1960 جىلى ۆنيگري گەولوگتارى سولتۇستىك بوزاشى ءدوڭىنىڭ باتىس بولىگىندەگى №7 دولگينەتس دەگەن جەردە گەولوگيالىق ىزدەستىرۋ ۇڭعىسىن 1200 مەتر تەرەڭدىككە باعىشتاپ بۇرعىلاي باستايدى. ۇڭعىنى بۇرعىلاۋ كەزىندە 315-385 مەتر تەرەڭدىك ارالىعىنان مۇناي سىڭگەن كەرن كوتەرەدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە كەرننىڭ تومەنگى بور (نەو­كوم) قاباتىنا جاتاتىنى انىقتالادى. ودان ءارى تەرەڭدەۋگە ارنالعان بۇرعىلاۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتقان كەزدە كەنەتتەن گاز ارالاس سۋ بۇرقاعى اتىپ, ۇڭعى قابىرعاسىنىڭ قۇلاۋ قاۋپى تونەدى. ونى توقتاتۋ ءۇشىن تسەمەنت ەرىتىندىسى قۇيىلادى. وسىلايشا, ۇڭعى جوبالانعان تەرەڭدىككە جەتپەي توقتاتىلادى. ناتيجەسىندە, العا قويىلعان گەولوگيالىق تاپسىرما ورىندالماي قالدى. بۇرعىلاۋ كەزىندە الىنعان جاڭا ماتەريالدارعا جۇيەلى باعا بەرىلىپ, زەرتتەلمەدى. وسىنداي ءساتسىز جۇمىستاردان سوڭ تۇبەكتى زەرتتەپ, ناتيجەگە جەتەم دەگەن ءۇمىتتىڭ ك ۇلى كوككە ۇشقان بولاتىن. مۇنايشىلار ورتاسىندا عانا ەمەس, ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ماماندارىنىڭ ءوزى بىرنەشە بەتتىك ەسەپ جازىپ, سولتۇستىك بوزاشى ءدوڭىنىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر دەگەن پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. الىسقا كەتپەي-اق, سول جىلدارى ابىرويى اسپانداپ تۇرعان كازنيگري مەكەمەسىنىڭ ءبىر توپ عالىمدارىنىڭ 1971 جىلى شىققان «گەولوگيا, گيدروگەولوگيا ي رازرابوتكا نەفتيانىح مەستوروجدەني زاپادنوگو كازاحستانا» اتتى عىلىمي ەڭبەكتەرىندە تومەندەگىدەي پىكىر بار ەدى. «ك چيسلۋ بەسپەرسپەكتيۆنىح ي مالوپەرسپەكتيۆنىح زەمەل وتنوسياتسيا رايونى گورنوگو مانگىشلاكا ي پريمىكايۋششەي ك نيم س ۆوستوكا كارابۋرسكوي زونى پودنياتي, ا تاكجە سەۆەرو-بۋزاچينسكايا زونا». بۇدان ۇققانىمىز, «سولتۇستىك بوزاشى ايماعىنىڭ كەلەشەگى جوق, ول جەردەن مۇنايدىڭ ءيىسى تىپتەن شىق­پايدى», دەگەن باتىل بولجامدارى ەدى. پىكىر بىلدىرۋشىلەر اراسىندا لا­ۋازىمدى تۇلعالار دا بولعان. ولاردىڭ اسىعىس ايتقان بولجامدارى «سولتۇستىك بوزاشىدا مۇناي جوق» دەگەن پىكىردى ودان سايىن اقيقاتقا اينالدىرا ءتۇستى. اشىلۋعا ءتيىستى مۇناي كەنىشى بىرنەشە جىلعا شەگەرىلدى.

ءوز ماماندىعىن قادىر تۇتاتىن, قوعام­داعى بولىپ جاتقان وقيعالارعا وزىندىك كوزقاراسى بار باتىل جاندار قاشاندا بولعان. ولاردىڭ باستى قاسيەتى – تۋعان جەرىن ايرىقشا قاستەر تۇتادى. سونداي ازاماتتىڭ ءبىرى – گەولوگ ءادىل نۇرمانوۆ. ول ماڭعىستاۋ اۋدانى, شايىر اۋىلىندا تۋىپ وسكەن, 1957 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن «گەولوگيا» ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن. وڭىردەگى العاشقى جاساقتالعان «ماڭعىستاۋ­مۇنايگازبارلاۋ» ترەسىندە ەڭبەك جولىن باستاعان. ءا.نۇر­مانوۆ 1972 جىلى كۇزدە «ماڭعىس­تاۋ­مۇنايگازبارلاۋ» كەشەندى ەكسپەديتسيا­سىمەن اراداعى كەلىسىمشارت بويىنشا جاڭا گەولوگيالىق مالىمەتتەردى جيناپ, بۇكىلوداقتىق عىلىمي-زەرتتەۋ جانە گەولوگيا-بارلاۋ ينستيتۋتى جانە باۋتين قالاسىنداعى پارتيانىڭ باسشىسى ۆ.ۆ.گريبكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن بىرلەسكەن تۇردە 1960 جىلى ۆنيگري مەكەمەسى قازدىرعان دولگينەتس-7 ۇڭعىسى ورنالاسقان ايماقتى زەرتتەيدى. زەرتتەۋ كەزىندە ولار سور ۇستىندە بيىكتىگى 1,5 مەتر بولاتىن بىرنەشە توبەشىكتى بايقايدى. ارا قاشىقتىعى 250 مەتر بولاتىن 2-3 توبەشىكتەن تۇراتىن الگى توبەلەردەن گاز ارالاس سۋدىڭ شىعىپ, سورعا جايىلىپ ءسىڭىپ جاتقاندىعى بەلگىلى بولادى. مۇنداي قۇبىلىستى گەولوگيا تىلىندە ميكروۆۋلكانيزم دەپ اتايدى. مۇناي گەولوگيا­سىمەن دەندەپ اينالىسقان ي.گۋبكين, ە.فەدوروۆ, ا.ياكۋبوۆ سىندى بەلگىلى عالىمدار الگىندەي توبەشىكتەر تەك قانا استىڭعى قاباتتارىندا گاز بەن مۇناي قورلارى ساقتالعان الاڭداردا كەزدەسەدى دەگەن تۇجىرىم بىلدىرگەن. ءا.نۇرمانوۆ سولتۇستىك بوزاشىعا وسى ساپارىنان كەيىن بۇل ايماقتا مۇنايدىڭ مول قورى بار دەگەن باتىل پىكىرىن ماسكەۋدە شىعاتىن «گەولوگيا نەفتي ي گازا» اتتى عىلىمي جۋرنالعا «گريازەۆىە سوپكي – نوۆىي پويسكوۆىي پريزناك نا نەفت ي گاز ۆ زاپادنوم كازاحستانا» دەگەن ماقالادا اشىق جاريالادى. اۆتور ماقالاسىندا سولتۇستىك بوزاشى ءدوڭىنىڭ ورتالىق توبە تۇسىنان تابىلعان, تۇراقتى جۇمىس جاساپ تۇرعان «گريفوندار», بۇرىنعى جيناقتالعان مالىمەتتەرمەن قوسىلىپ, ايماقتىڭ جەر قويناۋىندا مۇناي مەن گاز بار ەكەندىگىن ايقىن دالەلدەي ءتۇستى. سونىمەن قاتار ول سولتۇستىك بوزاشىنى بۇرعىلاۋدا جەرگىلىكتى جەردىڭ تەكتونيكالىق, مورفو­لوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, اي­ماقتا بارلاۋ-بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن باتىل ءبىلدىردى. «ماڭعىستاۋمۇنايگازبارلاۋ» ترەسىنىڭ باستىعى ح.وزبەكقاليەۆ پەن باس گەولوگ ۆ.توكارەۆكە قىزمەتتىك جينالىس بارىسىندا وسى ماسەلەنى قوزعاپ, شەشىمىن كەشەۋىلدەتۋگە بولمايتىندىعىن بىرنەشە رەت ايتىپتى. ءوزىنىڭ پىكىرىن باتىل قورعاي بىلەتىن گەولوگتىڭ تاباندىلىعىنا رازى بولعان ح.وزبەكقاليەۆ سولتۇستىك بوزاشى ايماعىن بۇرعىلاۋ ماسەلەسىنە قاجەتتى قاراجات كولەمىن الداعى 1973 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە ەنگىزۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇجاتتاردى ورتالىققا جونەلتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرەدى. بىراق ورتالىققا جىبەرىلگەن جوبا بەكىمەك تۇگىلى, ودان مۇلدەم حابار بولمايدى. اكىمشىلىك-امىرشىلدىك جۇيەگە نەگىزدەلگەن قوعامدا قاتارداعى ماماننىڭ ايتقان باتىل بولجامىنان گورى لاۋازىمدى تۇلعانىڭ اۋزى­نان شىققان پىكىرىنە قۇلاق اسقاندى ءجون كورەتىن.

دەگەنمەن دە, سولتۇستىك بوزاشى ايماعىنا بۇرعى سالۋعا كەدەرگى بولعان تاعى ءبىر جايتتى اتاي كەتكەن ءجون. بۇل ايماق ول جىلدارى كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنە قاراستى سىناق الاڭى بولاتىن. سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ, مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ «Əسكەري سىناق جۇرگىزىلەتىن ايماقتان گەولوگيالىق ىزدەستىرۋ-بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە بولمايدى» دەگەن قۇپيا قاۋلىسىنىڭ تالابى شىنىن ايتۋ كەرەك, سولتۇستىك بوزاشى ايماعىن بۇرعىلاۋعا كەدەرگى بولعان. «ماڭعىستاۋمۇنايگازبارلاۋ» ترەسىنىڭ باستىعى ح.وزبەكقاليەۆ پەن باس گەولوگ ۆ.توكارەۆ سول جىلدارداعى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ت.اشىمباەۆ ارقىلى كاپۋستين يار سىناق پوليگونىنىڭ باسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت ي.گايدەنكومەن كەزدەسەدى. پوليگون باسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت ي.گايدەنكو وتىنىشپەن كەلىپ وتىرعان ترەست باسشىلارىنىڭ تۇپكى ويىن ءتۇسىنىپ, بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الا وتىرىپ, قاراجانباستان بىرەر بارلاۋ ۇڭعىسىن قازۋعا رۇقسات ەتەدى. بىراق قويار شارتى بار. بارلاۋشىلار əسكەري جاتتىعۋ جۇرمەيتىن ارالىقتا عانا جۇمىس ىستەيدى. اسكەري ءبولىم باسشىسىنىڭ تۇسىنىستىكپەن قاراۋىنىڭ ارقاسىندا سولتۇستىك بوزاشىدان بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن كەشەۋىلدەتپەي باستاۋ كەرەك دەگەن شەشىم قابىلدانادى. جەرگە توڭ ءتۇسىپ, سورتاڭ جەردە ترانسپورت قوزعالىسىنا قولايلى بولۋىن كۇتەدى. سول جىلعى قىس وتە جىلى بولىپ, بوزاشى جاعالاۋى ءتىپتى قاتپاعان كورىنەدى. ونىڭ الدىندا تەڭىز تاسىپ, ءبىراز جەردى سۋ باسىپ, جەردى ودان سا­­يىن ەزىپ جىبەرىپتى. بۇل 1974 جىلدىڭ باسى ەدى.

باس گەولوگ ءا.نۇرمانوۆ توپوگراف سولودوۆ ەكەۋى بولاشاق ۇڭعىلار ورنىن باتپاقتاپ ءجۇرىپ زورعا بەلگىلەيدى. جوبا بويىنشا وسى الاڭنان 12 تا­يىز بارلاۋ ۇڭعىسى قازىلادى دەلىنگەن. ولار ءبىر قاتارعا ءتورت ۇڭعىدان ءتىزىلۋى ءتيىس. سولاردىڭ قاق ورتاسىنان باستاپ قازباق بولدى. ۇڭعىنىڭ شارتتى اتاۋى – ك-12. باس گەولوگتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن گەولوگيالىق ىزدەستىرۋ كونتورىنىڭ بۇرعىلاۋ شەبەرى ساناق تايانوۆ 1974 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا «ماز» اۆتوكولىگىنە ورناتىلعان «با-15ن» قوندىرعىسىمەن جوعارىدا اتالعان ك-12 ۇڭعىسىن قازۋعا كىرىسەدى. ك-12 ۇڭعىسى كەزىندە ۆنيگري-ءدىڭ ۇسىنىسىمەن قازىلعان «دولگينەتس-7» ۇڭعىسىنان 2,5 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قاراجانباس الاڭى ەدى. ارادا بىرنەشە كۇن وتكەندە, ياعني 24 قاڭتار كۇنى بۇرعىنىڭ تەرەڭدىگى 200 مەترگە جەتەدى. 26 قاڭتار كۇنى ءتۇن ورتاسىنا تامان ۇڭعىنىڭ تەرەڭدىگى 302 مەترگە جەتكەندە ويلاماعان جەردەن كۇشتى مۇناي بۇرقاعى اتقىلايدى. 146 ميليمەترلىك قۇبىردىڭ كومەگىمەن 150 اتموسفەرالىق قىسىممەن تۋلاعان مۇناي فونتانىن س.تايانوۆ بريگاداسى وپ-وڭاي باعىندىرعانىمەن, ونى تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا تولىقتاي ەتىپ باعىندىرۋعا ءبىر ايداي ۋاقىت جۇمساپتى. اشىق مۇناي فونتانىنىڭ ءونىمى تاۋلىگىنە 150 تەكشەمەتردى قۇرايدى. مىنە, وسىلايشا 1974 جىلدىڭ 26 قاڭتارى تاريحقا بوزاشى مۇنايىنىڭ اشىلعان كۇنى بولىپ جازىلادى.

بوزاشى تۇبەگىندە العاشقى بولىپ, مۇناي-دارياسىن جەر بەتىنە شىعارعان اتاقتى بۇرعىلاۋ شەبەرى س.تايانوۆتىڭ بريگاداسىندا ەڭبەك ەتىپ, ولكەنىڭ مۇناي تاريحىنان ويىپ ورىن العان ازاماتتاردىڭ اتى-جوندەرىن اتاي كەتەلىك. ولار حالەن امانداۋلەتوۆ, تورەباي سەيىتوۆ, ۆيكتور ۋشاكوۆ, ۆيكتور سيمۋتين, الەكسەي يگناتەۆ, پەتر پەتۋحوۆ, وتەگەن تاجەكەەۆ, ۆلاديمير چەرۆياكوۆ سەكىلدى ۋاقىتپەن, قاتال كليماتپەن ساناسپاي تەر توككەن مايتالمان بۇرعىشىلار بولاتىن. قاراجانباس الاڭىن بۇرعىلاپ, مۇناي-دارياسىن اتقىلاتۋدا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن س.تايانوۆ عۇمىرىندا ابىروي بيىگىنەن كورىنگەن مامان. ول 1985 جىلى 15 ناۋرىزدا بۇرىنعى كسرو گەولوگيا ءمينيسترى ە.ا.كوزلوۆسكي قول قويعان «قاراجانباس, سولتۇستىك بوزاشى مۇناي كەن ورنىن تۇڭعىش اشقانى ءۇشىن» ديپلومىمەن جانە ءتوس بەلگىسىمەن ماراپاتتالعان. سونىمەن قاتار «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى», «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەندەرىنە يە بولدى, كوپتەگەن مەرەكەلىك مەدالداردىڭ يەسى اتاندى. 1997 جىلى «اقتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلدى. كەڭەس وداعى كەزىندە «بۇرعىلاۋ – مۇناي ءۇشىن كۇرەستىڭ العى شەبىندە» اتتى ۇران بولاتىن. ياعني مۇنايدى تاۋىپ, ونى ءوندىرۋ ماسەلەسىندە بۇرعىشىلاردىڭ الاتىن ماڭىزى زور. بۇرعىشىنىڭ باقىتى – ول العاشقى مۇناي بۇرقاعىن اتقىلاتۋ ناتيجەسىنە قول جەتكىزگەندىگىمەن ولشەنەتىن بولار. ال 1975 جىلى سولتۇستىك بوزاشىداعى 122-ءشى ۇڭعىدان دا مۇناي بۇرقاعىن اتقىلاتقان دا س.تايانوۆتىڭ بۇرعىلاۋ بريگاداسى ەدى.

جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى ەلىمىزدىڭ مۇناي جىلناماسىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىن كەزەڭ بولىپ ەندى. 1974 جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا قاراجانباستاعى №12, 1975 جىلدىڭ 19 مامىرىندا سولتۇستىك بوزاشىداعى №122, 1976 جىلدىڭ 26 شىلدەسىندە قالامقاستاعى №3 ۇڭعىدان مۇناي اتقىلاپ, بۇل وقيعا تەك ماڭعىستاۋ تۇبەگى ەمەس, كۇللى ەل قۋانىشىنا اينالدى.

قاراجانباستىڭ العاشقى مۇناي فونتانىنان الىنعان مۇنايدىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالايىق. تىعىزدىعى 0,939-0,944 گ\سم³, قۇرامىندا 1,6-2,2% كۇكىرت جəنە 0,71,4 % پارافين بار. قاباتتاعى تەمپەراتۋرا 25°-37°ارالىعىندا. گازعا قانىققان قالىڭدىق – 2,4 م. بىرنەشە ساتىلى قاباتتاردا ورنالاسقان. ءونىمدى قاباتتاردىڭ ورنالاسۋ تەرەڭدىگى – 228-466 م ارالىعىندا. ەڭ باستىسى, مۇناي قۇرامىندا وتە قىمبات ەلەمەنت – ۆانادي مەن سترونتسي بار. وسى ءبىرىنشى مۇناي فونتانىنىڭ فيزيكالىق جانە حيميالىق قۇرامىن تاعى ءبىر مارتە تەكسەرۋ ماقساتىندا ك-12 ۇڭعىسى جانىنان №101 بارلاۋ ۇڭعىسىن قازۋ بەلگىلەنەدى. بۇل شارۋانى بۇرعىشى-شەبەر ا.ۆولوچاەۆ با-15ن قوندىرعىسىمەن ءبىر اي ىشىندە 465 مەتر تەرەڭدىكتە قازىپ, تولىقتاي اياقتايدى. بۇعان تولىقتاي گەوفيزيكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, مۇنايلى قاباتتاردىڭ فيزيكالىق, حيميالىق قۇرامى انىق­تالعان. ا.ۆولوچاەۆتىڭ بۇرعىلاۋ قوندىرعىسىنان تاۋلىگىنە 156 تەكشە مەتر تازا مۇناي نەوكوم قاباتىنان الىنىپ, العاشقى ك-12 ۇڭعىسىنان الىنعان مۇناي بۇرقاعىنىڭ ءونىمى سول كۇيىندە ناقتىلاندى.

بيىل قازاقستان مۇنايىنا – 125 جىل. اتاۋلى داتا قارساڭىندا قاراجانباستان العاشقى مۇناي بۇرقاعىنىڭ اتقى­لاعانىنا تۋرا جارتى عاسىر تولدى. اتىنىڭ ءوزى بەرەكە مەن توقشىلىقتى كوزىڭە ەلەستەتىن قاسيەتتى كەن ورنىنىڭ اشىلۋ تاريحى وسىنداي. جۇزدەگەن, مىڭداعان جانداردىڭ تاعدىرىن وڭ ارناعا بۇرىپ, ەل مەن جەردىڭ بەرەكەسىنە بەرەكە قوسقان قاراجانباس كەن ورنىنىڭ باعىتىنان اۋىتقىماي, الداعى شۋاعى مول كۇندەرگە قاراي ەركىن جۇزە بەرۋىنە تىلەكشىمىز.

مارات سەباسوۆ,

«قاراجانباسمۇناي» اق الەۋمەتتىك ساياسات دەپارتامەنتى

ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى