اقمولا استانا بولعالى بەرى الاشتى تانىتۋعا قاتىستى ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلدى. بىراق ءالى دە تىندىراتىن ءىس از ەمەس. اتقارىلعان جۇمىستار دەگەندە, العاش ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى باستاعان الاشتىڭ 30-40 تۇلعاسىنىڭ اتىنا كوشە بەرىلگەنى ەسكە تۇسەدى. بۇل شارا 2000 جىلداردىڭ باسىنان قولعا الىندى. الايدا ول كەزدە ءبىرىزدى ءارى جۇيەلى جوسپار بولماي, زيالىلاردىڭ ەسىمى كوبىنەسە سارىارقا اۋدانىنىڭ شەتكى جانە كۇتىمسىز كوشەلەرىنە بەرىلدى. ماسەلەن, ا.بايتۇرسىن ۇلى ەسىمى باسىندا ايتىلعان جاقتاعى شاعىن كوشەگە قويىلدى. ايتەۋىر كەيىن نامىستى ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا الماتى اۋدانىنداعى جاڭا دا كورىكتى كوشەگە اۋىستىرىلدى. ءا.بوكەيحان ەسىمى ءاۋ باستا بۇرىنعى قىسقا «ساككو جانە ۆانتسەتتي كوشەسىنە» بەرىلىپ, كەيىن سول جاعالاۋداعى ەڭبەكشىلدەر كوشەسىمەن اۋىستىرىلدى. وسىنداي تۇسىنىكسىزدەۋ جاعداي ءبىزدىڭ اتامىز – الاش تۇلعاسى, قايراتكەر, قالامگەر حايرەتدين بولعانبايدىڭ اتىن ۇلىقتاۋعا بايلانىستى دا بايقالدى.
باسىندا ءبىر تۇيىق كوشەگە بەرىلىپ, كەيىن قايتا تۇزەتىلدى. ارينە, استانا قالاسى ءتىل باسقارماسىنداعى ازاماتتارعا كوپتەن-كوپ راحمەت, الاشتى تانىمالداندىرۋ ەندى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇيەلەنىپ كەلەدى. الداعى ۇلكەن مىندەت – حايرەتدين بولعانبايدىڭ بيىلعى 130 جىلدىعىنا وراي ەلوردانىڭ ءبىر مەكتەبىنە قايراتكەردىڭ ەسىمىن بەرۋ. بۇل يدەيانى 18 جىلدان بەرى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, كورنەكتى جازۋشى اكىم تارازي باستاعان استانا زيالىلارى كوتەرىپ كەلەدى. العاش قورعالجىن اۋدانى ورتالىعىنداعى بۇرىنعى لەنين اتىنداعى №1 مەكتەپكە بەرۋ ۇسىنىلعان-دى. بۇل حاتقا ەلىمىزدىڭ كورنەكتى عالىمدارى, جازۋشىلارى, جۋرناليستەرى قول قويدى. سوندا, ۇياتىمىزعا قاراي, قورعالجىندا مەكتەپ ديرەكتورى بولعان ءبىر ساباز «تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋشى مۇستافا شوقايداي حالىق جاۋىنىڭ سەرىگى حايرەتدين بولعانبايعا قالاي مەكتەپ اتىن بەرەسىڭدەر؟» دەپ, سول كەزدەگى اۋدان باسشىلىعىن قارسى ۇگىتتەپتى... ءيا, بۇل – 2006-2007 جىلداردىڭ اششى شىندىعى. وسى وقيعادان كەيىن ۇزاق جىل مەكتەپتە ۇستاز, ديرەكتور بولعان انامىز گۇلنار حايرەتدينقىزى قاتتى اۋىرىپ قالدى. ءدال سول كەزدە اكىم اعامىز باستاعان زيالىلاردىڭ حاتى انامىزعا زور قۋات بەردى. سول ءۇشىن اكىم ءۇرتاي ۇلىنا وتباسى-اۋلەتىمىزدىڭ ريزاشىلىعى شەكسىز.
حايرەتدين ءابدىراحمان ۇلى بولعانباي – الاش كەزەڭىنىڭ ءىرى قايراتكەرى. ول 1894 جىلى اقمولا وبلىسى, اقمولا ۋەزىندە (بۇگىنگى قورعالجىن اۋدانى جەرىندە) تۋعان. ورىنبورداعى «حۋساينيا» مەدرەسەسىندە وقىپ ءجۇرىپ, «قازاق» گازەتىنە ماقالا جازا باستاعان. رەسەي يمپەرياسى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ارالاسقاندا, قازاق سولداتتارىنا كومەكتەسۋشى توپتىڭ ورتاسىندا مينسكىدە بولعان. بۇل جاردەم توبىنا الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان جەتەكشىلىك ەتكەن. 1917 جىلى تاشكەنتتە (تۇركىستان) م.شوقايمەن بىرلەسىپ «بىرلىك تۋى» گازەتىن شىعارۋعا اتسالىسىپ, ونىڭ تاريحي 7-14-نومىرلەرىنىڭ رەداكتورى بولدى.
قايراتكەر اتامىز ورىنبوردا وتكەن ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جالپىقازاق سەزىنە تۇركىستان مەن سىرداريا ۋەزدەرى اتىنان دەلەگات رەتىندە قاتىسىپ, جيىننىڭ قاۋلىلارىن ەلگە ناسيحاتتادى. جانە ءبىر اسا ۇلكەن مەملەكەتشىل ءىسى – 1917 جىلى 27 قاراشادان 1918 جىلى 11 اقپانعا دەيىن ءومىر سۇرگەن تۇركىستان اۆتونومياسىن (قوقاندا جاريالانعان) قۇرىسۋعا بەلسەنە اتسالىستى.
ال ەلورداعا قاتىسىنا كەلسەك, 1917-1918 جىلدارى اقمولادا الاش كوميتەتىن قۇرۋعا جاردەمدەستى. ونىڭ قايىن جۇرتى ياعني راحيما حالفينا اجەمىزدىڭ اعايىن-تۋىستارى الاشقا قارجىلاي كومەكتەسكەن قاراوتكەل كوپەستەرى ەدى.
حايرەتدين ءابدىراحمان ۇلى ا.بايتۇرسىن ۇلىمەن بىرگە 1920 جىلى «ۇشقىن» گازەتىنىڭ, «ەڭبەك تۋى» بولىپ وزگەرگەن وسى باسىلىم جالعاسىنىڭ القا مۇشەسى بولدى. بۇلار – بۇگىنگى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ باستاۋىنداعى باسىلىمدار.
1919 جىلى تۇركىستاندا جۇمىسشىلاردىڭ اعارتۋ وداعىنىڭ مۇشەسى, 1918-1920 جىلدارى تاشكەنتتە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مۇعالىم, 1921-1922 جىلدارى تۇرواك-ءتىڭ سايلاۋ ءىسى جونىندەگى مۇشەسى بولعانى تاريحتان ءمالىم. 1920 جىلى جەلتوقساندا احمەت, ءاليحان, سماعۇل, جۇسىپبەكتەرمەن بىرگە «قازاقستان» مەملەكەتتىك باسپاسىنىڭ ساراپشىلار القاسىنا ەندى. 20-جىلدارى اقمولا مەن قورعالجىنعا بىرنەشە مارتە كەلىپ, وقۋ-اعارتۋ ءىسىن جۇيەلەۋگە قاتىسادى.
حايرەتدين بولعانباي – تۇركى دۇنيەسى دەڭگەيىندەگى تۇلعا. ونىڭ يسمايل گاسپرينسكي تۋرالى «قازاق» گازەتىنە شىققان ماقالاسى 1934 جىل تۇركيادا تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ, جاريالانعان. باشقۇرتتىڭ كورنەكتى قايراتكەرى, عالىمى زاكي ءۋاليدي توعان «ەستەلىكتەرىندە» اتامىز جونىندە جازعان. ونىڭ مالىمەتىنشە, حايرەتدين بولعانباي 1921 جىلى مۇحتار اۋەزوۆ بار, بىرنەشە سەرىگىمەن الاش وردا اتىنان بۇحاراعا كەلىپ, بولشەۆيزمگە قارسى قوزعالىس تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن.
1924-1928 جىلدارى اقمولادا, پەتروپاۆلدا حالىق اعارتۋ سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. ول وسىنداعى الاششىل «بوستاندىق تۋى» گازەتىندە جانە پەداگوگيكا ۋچيليششەسىندە (قازىر ماعجان جۇماباي اتىندا) جۇمىس ىستەگەن.
اتامىز رەپرەسسياعا ەرتە ۇشىرادى: 1928 جىلى 17 جەلتوقساندا ساياسي ايىپپەن تۇتقىندالدى. 1930-1934 جىلدارى ارحانگەلسك پەن سىكتىۆكاردا ايداۋدا بولدى. ول جاقتان كەلگەن سوڭ, وگپۋ وعان الماتىدا تۇرۋعا رۇقسات بەرمەي, وڭتۇستىكتىڭ قاپلانبەك زووۆەتتەحنيكۋمىنا قىزمەتكە ورنالاستى. 1937 جىلى 21 ساۋىردە قايتا ۇستالىپ, سول جىلى كۇزدە اتىلدى.
ح.ءا.بولعانباي تۇلعاسى تۋرالى ت.جۇرتباي, د.قامزابەك ۇلى, ب.ومار ۇلى, ز.قابىلدينوۆ, د.اساۋوۆ سەكىلدى ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىندە جاقسى جازىلعان.
انامىز, ارداگەر ۇستاز گ.ح.بولعانباەۆانىڭ كۇش-قايراتىمەن 2005 جىلى استانادان اتامىزدىڭ مۇراسى تۇڭعىش رەت كىتاپ بولىپ شىقتى. 2009 جىلى «يمان كۇشى» اتتى ەڭبەگى جاريالاندى. «استانا تاريحى», «استانا» ەنتسيكلوپەدياسى, «الاش قوزعالىسى» انىقتامالىعى, ت.ب. ەڭبەكتەردە حايرەتدين اتامىز تۋرالى مالىمەتتەر بار. باۋىرىم دوستىق كامەلوۆ «حايرەتدين بولگانباەۆ – سۆەت نەۋگاسيموي زۆەزدى» اتتى كىتاپ جازسا, مەن دە وسى باعىتتا «مەنىڭ انام – الاش قىزى» اتتى زيالى ۇرپاق ساباقتاستىعىنا ارنالعان كىتاپشا جاريالادىم.
ۇلتىمىزدىڭ جانە اقمولا وبلىسىنىڭ قاسىم تاۋكەنوۆ سەكىلدى ارداگەر, قايراتكەر زيالىلارىنا راحمەت, ۇلكەن جيىنداردا حايرەتدين بولعانبايدىڭ ەسىمىن, ەڭبەگىن اتاۋدى ۇمىتپايدى. بۇل ورايدا اباي جايجۇمانوۆ, مارات قامزەباەۆ, ارداق بالتابەكوۆ, باۋىرجان يساباەۆ سياقتى بىلىكتى, ىسكەر ازاماتتار الاش تۇلعاسى مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا ءبىرشاما اتسالىسىپ كەلەدى.
ءالى ەسىمىزدە, 2004 جىلى سابىندىدا قورعالجىن اۋدانى اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ جاقسى كونفەرەنتسيا وتكىزگەنبىز. وعان مارقۇم انام دا قاتىسىپ, ءسوز سويلەگەن. كەيىن استانادا بىرنەشە كونفەرەنتسيا, دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلدى (ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە, ەاگي-دە, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعى كىتاپحاناسىندا). قايراتكەردىڭ 130 جىلدىعى قارساڭىندا قورعالجىن اۋدانى ورتالىعىنا كىرەبەرىسىنە قويىلعان بانەر دە – وتكەنگە قۇرمەت دەپ سانايمىز. الايدا بۇل جۇمىس جۇيەلى جالعاسسا دەيمىز. الماتى مەن استانا زيالىلارى ايتقانداي, «حايرەتدين بولعانباي – قورعالجىننىڭ بويتۇمارى. ناسيحات تا, اتقارىلاتىن ءىس تە سوعان ساي بولعانى شارت».
جالپى مەكتەپ سالاسىن باسقارىپ جۇرگەن ازاماتتار تاريحي قازاق حاندىعى, الاش اۆتونومياسى, تۇركىستان اۆتونومياسى بولماسا, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولمايتىنىن مىقتاپ تۇسىنگەنى دۇرىس. بۇل – وتانشىلدىقتىڭ باستاۋى. ءبىز قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسىنىڭ باسىندا تۇرعان قايراتكەرلەردى قادىرلەۋىمىز كەرەك. سوندىقتان جاس ۇرپاققا مادەنيەت, ساۋات ونەگە بولسىن دەسەك, تاريحي تۇلعالار اتىن مەكتەپتەرگە لايىقتى بەرگەنىمىز ءجون. وسى رەتتە ءبىز استانا زيالىلارىنىڭ بىرنەشە جيىندا ەلورداداعى جاڭا ءبىلىم وشاعىنىڭ بىرىنە اقىن ماعجان ء«بىر تەڭى جوق, ءبىر كەمى جوق» دەپ باعالاعان حايرەتدين بولعانباي ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسى – ماڭىزدى ەلدىك باستاما دەپ بىلەمىز.
جامبىل كامەلوۆ,«حايرەتدين بولعانباي»قايىرىمدىلىق قورىنىڭتوراعاسى, سپورت ارداگەرى