ەرلىك ەسكىرمەيدى

قازاق جاۋىنگەرى 1944 جىل­دىڭ 27 اقپانىندا قىرىم تۇبەگىن­دە الاپات شايقاستا كوزسىز ەر­لىك كورسەتتى. شابۋىل كەزىندەگى ۇرىس­تىڭ بىرىندە ەكى نەمىستىڭ كوزىن جو­يىپ, ءارى قاراي ترانشەياعا ءتۇسىپ, ءۇش ءفاشيستى قويان-قولتىق ۇرىستا جان تاپسىرتقان. جالعىز ءوزى قارسىلىق كورسەتىپ, قارۋلاستارىنا جول اشادى. ەرجۇرەكتىلىكپەن كوزگە تۇسكەن دۇيسەنبى مامەجان ۇلىن اسكەري ءبولىم باسشىلىعى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە ۇسىنادى. بۇل مەدال سەرجانت قۇرامى ءۇشىن «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا پارا-پار بولاتىن. باسشىلىقتىڭ بۇل شەشىمىنە قازاق جاۋىنگەرى­نىڭ ءبىر عانا ەرلىگى سەبەپ بولعان جوق. قىزىل گۆاردياشى ءار ۇرىستا وجەت­تىلىگىمەن كوزگە تۇسەتىن, ونىمەن قوسا قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن بولىپتى. ونىڭ وعىنان تالاي فاشيست قازا تاپقان. وسىن­داي ەرلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن جەرلەسىمىز, وكىنىشكە قاراي, ءوز ماراپاتىن كورمەي, بۇل فانيمەن قوش ايتىسادى. «باتىر ءبىر وقتىق» دەمەكشى, 1944 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا جاۋدىڭ اتقان ءبىر ءتۇيىر وعى باتىردىڭ ءومىرىن قيعان. وكىنىش­تى­سى, سوعىسقا اتتانار الدىندا وتبا­سىن قۇرماعان, جالىنداعان جاس جىگىت دۇيسەنبى مامەجان ۇلى قىرىم سوعىسىنداعى توبەلەردىڭ بىرىندە ماڭگىلىك مەكەنىن تاپتى. ءبىر-اق وق جاس ءومىردى ج ۇلىپ الىپ كەتتى. سوناۋ الىستا اعايىن-تۋىس, قازاق جەرى, ءور التاي قالدى. ەرلىك ءۇشىن بەرىلگەن مەدالى دە يەسىن تاپپاي جارتى جولدا قالعان ەدى. اۋىلداعى اعايىنعا ءۇش بۇرىش­تى قارا قاعاز عانا جەتىپتى. بال­كىم, قازاق­تىڭ ءبىر ۇلىنىڭ ەسىمى سول الىستاعى تۇبەكتە ەسكەرىل­مەي قالار ما ەدى؟ ەگەر قارىن­داسى ماۋكەننەن تۋعان جيەندەرى بولماعاندا.

دۇيسەنبى مامەجان ۇلىنىڭ جيەنى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ زاپاستاعى پولكوۆنيگى جانبولات قوشاناەۆ اراعا جىلدار سالىپ, ناعاشى اتاسىنىڭ ەسىمىن جاڭعىرتتى. جانبولات ەلۋباي ۇلى – ءومىرىن وتان قورعاۋعا ارناعان جان. 2016 جىلى قۇرمەتتى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققاننان كەيىن تاعى دا بەس جىل ءوز سالاسىندا ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن. تەك وسىدان ءبىر جىل بۇرىن جۇمىستان قولى بوساعاندا ەسىنە اناسىنىڭ اماناتى تۇسەدى. بۇل جونىندە ارداگەردىڭ ءوزى: «بالا كەزىمىز. انام جالعىز قالعاندا اعاسىن ەسكە ءتۇسىرىپ, بىلدىرتپەي كوز جاسىن سىعىپ الاتىن. مەن بالا بول­سام دا انامنان نەگە جىلاپ وتىر­عانىن سۇرايمىن. سوندا انام تۋعان اعاسىنىڭ سۇراپىل سوعىستا ءىز-ءتۇسسىز كەتكەنىن ايتىپ بەرەدى. ءبىر جىل بۇرىن وسى وقيعا ءجيى ەسىمە تۇسە باستادى. وعان دەيىن ناعاشىمدى تابايىن دەگەن وي مازالاپ, قىزمەتتىڭ باعىتىمەن ىسكە كىرىسپەگەن ەدىم. وتكەن جىلدان باستاپ ناعاشى اتامدى ىزدەس­تىرۋ جۇمىسىنا كىرىستىم. ەڭ ءبىرىن­شى كەزەكتە استانا قالاسىنىڭ الماتى اۋدان­دىق قورعانىس ىستەرى جونىن­دەگى اسكەري كوميسسارياتىنا باردىم. ولار ماعان بارلىق دۇرىس جو­لىن ايتىپ, كەڭەستەرىن بەردى, كومە­گىن كورسەتتى. العاشىندا, رەسەي فەدەراتسياسى پودولسك قالا­سىنداعى ورتالىق ارحيۆكە رەس­مي تۇردە حات جولدادىق. ارا­دا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن جول­دانعان حات­قا جاۋاپ كەلدى. انام­نىڭ امانا­تىن ورىنداي العا­نىما, ناعا­شىمدى تاپقانىما قۋانىش­تىمىن», دەيدى.رەسمي سۇراۋ جىبەرىلگەنىمەن ونى سوڭىنا دەيىن كۇتۋ, دەرەك پەن دايەكتەردى جيناۋ, قۇجاتتاردى رەتتەۋ وڭاي شارۋا ەمەس. جانبولات ەلۋباي ۇلى العان بەتىنەن قايت­پاي, ىزدەستىرۋ جۇمىسىن جالعاستى­رىپ, ءۇمىتىن ۇزگەن ەمەس. ءبىراز ۋاقىت­تان كەيىن استاناداعى رەسەي فەدە­راتسياسىنىڭ ەلشىلىگىنەن حابار كەلەدى. ولار سوناۋ 1944 جىلى قازا تاپقان دۇيسەنبى بولكەباەۆ­تىڭ جيەنى جانبولات ەلۋباي ۇلى ەكەنى راستالعان سوڭ, ەلشىلىككە اعا­يىندى قوشاناەۆتاردى شا­قىر­­تىپ, ناعاشىسىنا جەتپەي قال­عان «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن تابىس ەتەدى. شاڭ باسقان ارحيۆتەن بۇكىل قۇجات كوتەرىلىپ, دۇيسەنبى مامەجان ۇلىنىڭ ەرلىگى سيپات­تالادى. ناتيجەسىندە رەسەي پرە­زيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ قولى قويىلعان «كۋالىك» پەن مەدال قازاق جەرىنە ورالدى. مەدالدى جيەن­دەرى ناعاشىسىنىڭ كوزىندەي كو­رەدى. «ەرلىك – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا – ۇلگى», دەگەنىمىز وسى بولار.

– قازاقستان رەسپۋبليكا­سىن­داعى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ەل­شىلىگى, قورعانىس مي­نيستر­لىگى جانە پودولسك قالا­سىن­دا­عى ور­تا­لىق ءارحيۆىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرىنە ايتار العىسى­مىز شەكسىز. وسى مەكە­مەلەردىڭ قىز­مەت­كەرلەرى سوعىستا ءىز-ءتۇسسىز ج­و­عالعان ناعاشىمدى تاۋىپ بەردى. بۇل – ەكى مەملەكەت ارالى­عىنداعى دوستىقتىڭ تىكەلەي كورى­نىسى. وسىنداي بەيبىت كۇندەردى سىيلاعان ەرجۇرەك ناعاشى اتام دۇيسەنبى بولكەباەۆقا جانە بارشا سوعىس ارداگەرىنە مىڭ تاعزىم, – دەيدى جانبولات ەلۋباي ۇلى.

قۋانىشقا وراي, ناعاشى­لارىنىڭ جاتقان جەرى دە بەلگىلى بولىپتى. جيەندەرى مەن اعايىن-تۋىستارى بيىل كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ اققاينار (بۇرىن­عى چەرنوۆايا) اۋلىندا ۇلكەن اس بەرىپ, باتىردى ەسكە الۋدى جوسپارلاپ وتىر. ناعاشى اتا­سىنىڭ كىندىك قانى تامعان اۋلىنان ءبىر كوشەنى سوعىس ارداگەرى دۇيسەنبى بولكەباەۆتىڭ اتىنا بەرسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سوندا سوناۋ 1943 جىلى التاي­دان قىرىم ولكەسىنە سوڭعى ساپارىنا شىققان سوعىس ارداگەرى تۋعان جەرىنە ورالعانداي بولار ما ەدى؟ بولاشاقتا كيەلى كاتونقاراعاي جەرىنەن ءبىر ۋىس توپى­راق الىپ, قىرىم ولكەسىنە ماڭگى مەكەن تاپقان توبەگە اپارساق دەگەن جوسپار دا بار. ۇرپاقتارى جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى تويلانا­تىن 2025 جىلى دۇيسەنبى اتانىڭ ­100 جىلدىعى دا اتالىپ وتىلەتىنى­نە سەنىمدى. بەيبىت كۇندى سىيلا­عان باتىرلارىمىزعا مىڭ تاعزىم!

شىعىس قازاقستان وبلىسى