شەرلى كوشتىڭ شەجىرەسى

مۇنداي تولعانىس جۇك­تەۋ ءبىر ەسەپتە كينونىڭ مىندەتى سەكىلدى. ال تەاتر­دان شيرىققان دراما دامەتەتىنىمىز راس... بۇل قويىلىم «التايدان ەل نەگە اۋدى؟» دەگەنگە جاۋاپ بەرمەيدى. مۇنىسى وتە قۇپتارلىق. بۇل – تاريحي حرونولوگيا ەمەس, كوركەم تۋىندى. ول شارت ارتىعىمەن ورىن­دالعان. كوڭىلى جارالى, باسى قارالى كوش كەتىپ بارادى. ساح­نادا كوشتەن گورى بوسقاندار كورىنىس بەرەدى. ارينە, بۇل – ساح­نانىڭ مۇمكىندىگى. قازىر ساحنانىڭ دەكوراتسيالىق, مۋزىكالىق, تەح­نيكالىق مۇمكىندىكتەرى ارتىپ, ءسوز ازايىپ بارا جاتقانداي كو­رىنەدى. كوبىنە-كوپ يكونوگرافيا مەن سيمۆوليكا باسىم. بۇل تەك وسى تۋىندىعا عانا قاتىستى لەپەس ەمەس.

سونىمەن, ساحنادا, الدە ساحارادا باعىتسىز, باعدارسىز كوش. بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن جات مەكەن. بار مەن جوقتىڭ, ءولى مەن ءتىرىنىڭ, ءۇمىت پەن كۇدىكتىڭ ارا­سىنداعى كەپ. ابستراكتسيا. وسى جەردە مول دراما بار. ءتىپتى شيە­لەنىسكەن دراما بولۋعا ءتيىس. ما­سەلەن, سپەكتاكل بارىسىندا ءبىر ايەل: ء«اي, قاليبەك, ءبىزدى قايدا قاڭعىرتىپ باراسىڭ؟» دەيدى. قاليبەك جاۋاپ بەرە المايدى. «ەرتە كۇندى كەش قىلماي جۇرەلىك», دەيدى بار بولعانى. تاعى بىرەۋى شىعىپ «كوشپەيمىز, كەرى قايتامىز, ءبۇيتىپ قور بول­عانشا تۋعان جەرگە جەتىپ, تۋ­عان توپىراعىمدى قۇشىپ ولەيىن», دەپ ب ۇلىك جاساي ما دەپ قىلپىلداپ وتىردىق. تارتىس باستالماي جاتىپ ءۇزىلىپ قالعانداي. الدە تارتىس كورەرمەن ىشىندە. ويتكەنى كورەرمەن دە جارتىلاي ويىنشى دەگەن ءسوز بار.

وسى رەتتە قويىلىم تۋرالى ءسوزدى ءسال ىركە تۇرىپ, وتكەنگە شامالى شەگىنىس بەرەيىك. التايدان ەل نەگە اۋدى؟ قىتايدىڭ گوميندان «سارىاياقتارى» العاش شىعىس تۇركىستان جەرىنە اياق باسقالى قازاقتىڭ نەلەر مارقاسقاسىن, ەلدىڭ قۇتى بولعان كوسەمىن, ءادىل بيلەرىن, كوزى تىرىسىندە «جاقسى» اتانعان جاي­ساڭداردىڭ باسىن كەسىپ, باسقاعا ايبات قىلىپ ءىلىپ قويدى. ايگىلى بي, داۋلەسكەر كۇيشى بەيسەنبى, – بەجەڭنىڭ ۇلى قارا وسپان, تارباعاتايلىق ۇكىر­داي دامەجان, تيبەتتەگى كورىن قازىپ, باسىن كەسىپ العان بوكە باتىر, قالىڭ قاراشاعا پانا بولعان زۋقا باتىر, اسىلبەك پەن جانتايلاق سەكىلدى باتىرلاردىڭ باسىن قورلادى. قاتىگەز شىڭ شى­ساي وكىمەتى تالاي ەگەي ەر­لەر­دىڭ باسىن جۇتتى. توعىز تاڭ­بالى نايماننىڭ قۇتى بولعان الىمعازى, نۇرتازا ۇكىرداي, تورە تۇقىمدى ءشارىپحان دۋتىڭ, ومار ۇكىرداي, شىعىس تۇركىستاننىڭ ايگىلى اقىنى اقىت قاجى, بۇقات بەيسى جانە ازاتتىق جولىندا اتقا قونعان ەسىمحان, رىسحان, وسپان باتىر, مۇسا بەرگەن سۇلۋباي, سۇلەيمەن قاتارلى باتىرلارمەن قاتار نوعايباي, زاتەلباي, اقتەكە سەكىلدى اقىلمان بيلەر شاھيت كەشتى. تەك ايتۋلى تۇلعالار عانا ەمەس, قانشاما بەي­بىت حالىق قىرىلدى. بۇل زو­با­لاڭ تەك قازاققا عانا ەمەس, موڭعول, ۇيعىر, قىر­عىز, ت.ب. حالىقتاردى شارپىدى. وسىلايشا, ورىس-قىتاي-موڭ­عول ۇشتىگىنىڭ 1930 جىلدارى شىعىس تۇركىستاندى جان-جاقتان قىسىمعا الۋى كۇشەيە ءتۇستى.

بەيبىت جاتقان بۇتىندەي ەلدى ۇشاقپەن بومبالادى. اسىرەسە شىڭ شىساي وكىمەتىنىڭ كوزدەگەنى التاي بولدى. قاراپ وتىرساق, الاپات زۇلماتتىڭ ەپيتسەنترى التاي بولعانىن كورەمىز. «سالدىم سايران التايدىڭ كۇن بەتىنە» دەپ مامىراجاي تىرلىك كەشىپ جاتقان قازاق باس ساۋعالاۋدان باسقا امالى قالمادى. باس مۇراتى ۇر­پاقتى امان الىپ قالۋ ەدى. بىراق قازاقتىڭ ەلىسحان, رىسحان باستاعان قاراكوك ەرلەر ۇشاق پەن زەڭبىرەكتىڭ الدىنا ماۋزەرمەن شىعىپ تا ۇلكەن-ۇلكەن تويتارىس بەرگەنى تاريحتان بەلگىلى. ال ەكىنشى ءبىر كوش موڭعوليا جەرىنە اياق باس­تى. بۇل كوشتەگى ەڭ قايىرلى كوش وسى بولسا كەرەك. ارينە, قيىندىقتار بولدى, بىراق سالىستىرمالى تۇردە العاندا ەڭ بەيبىت تە بايسالدى كوش. بۇعان البەتتە سول تۇستاعى ەلدى باستاعان كوشباسشىلاردىڭ ەپتىلىگى ۇلكەن ءرول اتقاردى. وشىڭ – وسپان باتىر مەن مارشال چويبالسىن كەزدەسۋى, كەلىسسوزى, بۇدان بولەك قازاق­تاردىڭ تابيعي جەر يەمدەنۋ يكەمى, ديپلوماتيالىق قابىلەتى, كوشتى بىردەن باستاماي, جۇك سالىپ, مال وتارلاتا ءجۇرىپ كيەلى باي-ولكە توپىراعىنا قونىس تەبۋىن تاريحي تۇرعىدا باي­سالدى كوش دەپ باعالار ەدىك. ونىڭ ۇستىنە كيىز تۋىرلىقتى موڭعول حالقىنىڭ سەرتىنە بەرىك, ۋادەسىنە وپالى, كوشپەندىلەر مادەنيەتى دالا زاڭىنا باس يەتىن كەڭدىگى دە ۇلكەن دەمەۋ بولسا كەرەك. ءبىر عاسىر بەيبىت زامان كەشىپ, ونداعى قازاقتىڭ تەڭ جارتى­سىنان كوبى اتامەكەن قازاق ەلىنە قايتا قوسىلدى.

بوكە باتىر باستاعان ەلدىڭ اۋا كوشۋى جايلى تاريحي دەرەكتەر دە, كوركەم شىعارمالار دا جەتەرلىك. بۇل – ءيسى قازاقتىڭ تاريحىنداعى ەڭ قايعىلى كوش. كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كوش العاش باستالعاندا 30 مىڭداي حالىق بولسا, 1954 جىلى تۇركياعا 1 400 ادام جەتكەن دەگەن دەرەك بار. ۇلى كوش جولىندا ورىس-قىتاي قىزىل اسكەرلەرى 7 رەت جويقىن شابۋىل جاساسا, تيبەتتىكتەر جانە جۇنشە تۇتكىلەيدى, ودان قالدى بۇلانايدىڭ اسۋى, تاكلاماكان شولىندەگى اشتىق, ءارتۇرلى اۋرۋ ولاردى قىناداي قىردى. سون­دىقتان بۇل كوش جايلى بىردەڭە دەۋدىڭ ءوزى وتە قيىن. تاريحي باعا بەرۋ دە اۋىر. تەك وزەكتى ۇلكەن وكىنىش كەرنەيدى.

كوش شىعىس تۇركىستاننان ەرەنقابىرعا تاۋلارىن بوكتەر­لەپ, اقساي-گانسۋدان بوسىپ, تاكلا­ماكان شولىنەن ءوتىپ, بۇلانايدان اسىپ, كاشمىر-ءۇن­دىستان-پاكىستاننان انادولى تۇركياعا جەتتى. تۇرىكتەر بوس­قىنداردى, ارينە, قارسى ال­دى. بىراق ولاردىڭ قىلعانى ورىس-قىتايدىڭ قۋعىنىنان كەم سوققان جوق دەۋگە بولار, ويتكەنى تۇرىكتەر التايدان اۋعان ەلگە باۋىرلاس حالىق رەتىندە ەمەس, بوسقىن رەتىندە قارادى. ونىڭ ايقىن دالەلى اۋعان ەلدىڭ اتى-جونىنە تۇرىك تەگىن جالعاتتى. اتى وزگەرگەن حالىقتىڭ زاتى ءبىر عاسىرعا جەتپەي, تۇبەگەيلى قۇ­رۋدىڭ از عانا الدىندا تۇر. قازىر تۇركياداعى كوپتەگەن قازاق جاس­تارىنىڭ اتى دا, زاتى دا تۇرىك. ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى ءوزىنىڭ اتا­سى قازاق بولعانىن جاسىرادى, ۇيالادى ەكەن. عاسىرلىق كومپلەكسكە دۋشار بولدى.

بىردە بەلگىلى جۋرناليست, جازۋشى وسى كوشتىڭ كۋاگەرى حاسەن ءورالتاي: «وسى كوشتىڭ ءتۇبى قايىرلى بولمادى», دەپ كەيىگەن ەكەن. بىراق بۇل تاسقا باسىلماعان ءسوز بولعان سوڭ نە دەيمىز. بىراق ىشتەي وكىنگەنى بايقالادى. ءبىر سوزىندە ول: «بيىل (2005 جىل) شىڭجاڭدى شىر اينالىپ, ەكى جارىم اي ءجۇرىپ قايتتىم... ەل­دىڭ قارنى توق, داستارقانى مول», دەپ ونداعى قازاقتاردىڭ وم­ىرىنە قاراپ, ازداعان وكىنىشىن بىلدىرگەندەي.

پەسا حاليفا التايدىڭ «ال­تايدان اۋعان ەل» جانە حاسەن ورالتايدىڭ «ەلىم-ايلاپ وتكەن ءومىر» كىتاپتارىنىڭ نەگىزىندە جازىلىپتى. وسىنداي ۇلكەن تاعدىرلى, قايعىلى تاريحتى ساحنا تىلىنە كوشىرگەن ميراس ءابىل زامانداسىمنىڭ جۇمىسىن ۇلكەن ەرلىككە بالاۋعا بولادى. كوشتى باستاعان قاليبەك حاكىمنىڭ ءرولىن بەلگىلى ءارتىس, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قۋاندىق قىستىقباەۆ, ال حاليفا التاي بەينەسىن دارىندى اكتەر ەرجان نۇرىمبەت سومدادى. بۇل ەكى ساڭلاق ءارتىس تۋرالى اڭگىمە بولەك. ول جانە ءبىر ماقالانىڭ جۇگى ەمەس. ال تالانتتى كومپوزيتور ولجاس جاقىپبەكتىڭ قيالىنان تۋعان مۋزىكالىق ىرعاق كورەرمەندى ەرىكسىز ەلىكتىرەدى. ءبىر اتتەگەن-ايى, التاي قازاقتارىنىڭ ءانى كەم تۇسكەندەي بولادى. ال رەجيسسەر فارحاد مولداعالي بۇل تاريحي تراگەديانى ءوزىنىڭ ىشكى ينتۋيتسياسىمەن يگەرگەنى بايقالادى. پەرسوناليزم فيلوسوفياسى باسىم. رەجيسسەردىڭ قويىلىم الدىنداعى رەپيتيتسياسىن دا كوردىم. «باستى تالابىم دا, ءوتى­نىشىم دە: ويناماڭىز, قاسىرەت شەكپەڭىز, ساحنادا كادۋىلگى ادام بولىڭىز, بولدى», دەگەن رەجيسسەر ب.اتاباەۆ قاعيداسىن بەرىك ۇس­تاناتىنى قۋانتادى. مۇنى ف.مولداعالي جاقسى مەڭگەرگەن.

مىنە, وسىنداي تاريحي جۇك كوتەرگەن سپەكتاكل اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىقتى دەپ سانايمىز.