اعىن سۋى جوق, اۋىزسۋعا اۋەلدەن مۇقتاج ماڭعىستاۋدا قازىر جاعداي كۇردەلى. كەزىندە شالعايداعى مال وتارلارى ءۇشىن قازىلعان قۇدىقتاردىڭ تۇششى سۋى اۋىزسۋ قاجەتتىلىگىن ءبىرشاما وتەۋگە سەپ بولدى. سونىڭ وزىندە جاڭبىردىڭ سۋىن ىدىستارعا جيناۋعا, سىرتىن قۇممەن باستىرىپ, قار توقتاتۋعا تۋرا كەلگەن. ال بۇگىندە ماڭعىستاۋ ءوڭىرىن مەكەندەگەن تۇرعىندار سانى كوشىپ كەلۋشىلەر مەن تابيعي ءوسىم ناتيجەسىندە ەكى ەسەدەن اسا ءوستى, سونداي-اق كەڭشارلار تاراتىلىپ, حالىقتىڭ اۋدان ورتالىقتارىنا, وڭىردەگى ءىرى قالالارعا كوشۋى كوبەيدى. مال وتارلارى ءۇشىن قازىلعان قۇدىقتاردىڭ كوبى قاجەتسىز بولىپ قاڭىراپ قالىپ, اقىرى قۇمعا كومىلىپ, جوق بولدى. بۇل جاعدايلار ءشولدى وڭىردە اۋىزسۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن تۋىنداتتى.
حالىققا تەڭىز سۋىن تۇشىتىپ, ۇسىناتىن مەكەمەلەردىڭ, وزگە دە سۋ ءوندىرۋ, تاسىمالداۋعا قاتىستى قۇرىلىمداردىڭ ۇزاق جىلدار بويى جاڭعىرتۋ كورمەي نازاردان تىس قالۋى احۋالدى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. ۇكىمەتتىك جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە جىبەرىلگەن سالعىرتتىق, نەمقۇرايدىلىق اقتاۋلىقتاردى قىستا جىلۋعا, جازدا سۋعا قاتىستى جاعى سەمبەي شۋ كوتەرەتىن «داۋكەس» جاعدايعا جەتكىزىپ, جايلى ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىردى. اقتاۋدا سۋ ىشەتىن جانە تەحنيكالىق دەپ ەكىگە ءبولىنىپ, ەكى بولەك شۇمەكتەن اعادى. ىشەتىن اۋىزسۋ تۇرماق, اجەتحاناعا, كىر جۋعا پايدالانىلاتىن تەحنيكالىق, ياعني ىشەتىن دەڭگەيگە دەيىن تازارتىلماعان سۋدىڭ ءوزى ماشاقات.
جاز باستالىسىمەن سۋ شۋىنىڭ باستالۋى اقتاۋدا جانە قالامەن ىرگەلەس تۇپقاراعان, مۇنايلى اۋداندارىنىڭ بىرقاتار اۋلىندا تۇراقتى سيپات الدى. بيىل تەرىسىنە سىيماي اشۋلانعان تۇرعىندار قالاىشىلىك جولداردى جاۋىپ, قۇزىرلى ورىندارعا نارازىلىقتارىن ءىس-ارەكەتپەن كورسەتتى. جەرگىلىكتى بيلىك جاعدايدى بىلمەي وتىرعان جوق, حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا تىربانىپ-اق جاتىر, بىراق جىلدار بويى قوردالانعان ماسەلەنىڭ كۇرمەۋى وپ-وڭاي شەشىلمەسى انىق. حالىق بيلىكتى كىنالاعان, بيلىك تۇرعىنداردى سابىرعا شاقىرعان قىم-قۋىت جاعداي. ءيا, «حالىق ايتسا, قالىپ ايتپايدى». 40-50 جىل بويى تالماستان تەۋىپ جۇمىس ىستەپ تۇرعان ماەك سول كەزدەگى جانە كەشەگى ۇكىمەتتىڭ, ەنەرگەتيكا مينيسترلەرىنىڭ, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وبلىسىن باسقارعان اكىمدەردىڭ, اقتاۋ قالاسى اكىمدەرىنىڭ نازارىنا نەگە تۇسپەدى, نەگە بىردە-ءبىر باسشى سول كەزدەگى بيلىككە جوندەۋ كورمەگەن ماەك تۋرالى, بولاشاقتا تۋىنداۋى مۇمكىن سۋ مەن جىلۋعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەنى وتكىر قويا المادى؟ ايماقتى, قالانى باسقارىپ وتىرعان بۇگىنگى اكىمدەردىڭ ماڭدايىنىڭ سورى بەس ەلى ەكەن. قىسى-جازى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ىستەن شىققان قازاندىقتاردى جاماپ الەكتەنىپ, جىلۋ, سۋ تالاپ ەتكەن حالىقتىڭ ورتاسىندا الاسۇرىپ ءجۇر.
ماڭعىستاۋ وڭىرىندە 2023 جىلدىڭ جازعى ماۋسىمى بويىنشا وبلىس تۇرعىندارىن اۋىزسۋمەن جابدىقتاۋ تاۋلىگىنە ورتاشا ەسەپپەن 150 300 تەكشە مەتردى قۇراعان بولسا, بيىل جاز مەزگىلىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءوڭىردى اۋىزسۋمەن قامتۋ تاۋلىگىنە ورتاشا ەسەپپەن 206 300 تەكشە مەتردى قۇرايدى. جاسىراتىنى جوق, وبلىس بويىنشا سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى ۋاقىت وتكەن سايىن كۇردەلەنىپ بارادى. اقتاۋ قالاسى بويىنشا «ماەك» جشس تاراپىنان قازىرگى تاڭدا تومەنگى ايماققا 500 م3/ساعات, جوعارعى ايماققا 1000 م3/ساعات, تاۋلىگىنە 36 000 م3 كولەمىندە اۋىزسۋ بەرىلىپ وتىر. جەتىسپەيتىن اۋىزسۋ كولەمى تاۋلىگىنە 20-25 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايدى.
– اۋىزسۋ تاپشىلىعىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋ ءۇشىن وڭىردە قۋاتتىلىعى تاۋلىگىنە 147 500 تەكشە مەتر بولاتىن 10 سۋ تۇشىتۋ زاۋىتتارى مەن قوندىرعىلارىنىڭ قۇرىلىسى جانە 1 ماگيسترالدىق سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭارتۋ جانە كەڭەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونداي-اق سايىن شاپاعاتوۆ اۋلىندا تاۋلىگىنە 6 500 تەكشە مەتر سۋ تۇشىتاتىن, قۇنى 0,4 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن قوندىرعى ورناتىلدى. قازىرگى تاڭدا جەكە ينۆەستور «الەكا» جشس سايىن اۋىلىن تاۋلىگىنە 4 000 تەكشە مەتر اۋىزسۋمەن قامتىپ وتىر. سونىمەن قاتار قوندىرعىنىڭ قۋاتىن 6 500 تەكشە مەترگە دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ىسكە اسۋ مەرزىمى تامىز ايىنا دەيىن دەپ جوسپارلانعان, – دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى ابدەش تۇركىمەنباەۆ.
اۋىزسۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن قولعا الىنعان جۇمىستار قانداي؟ «ماەك» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ءوندىرىس جانە بن-350 رەاكتورلىق قوندىرعىسى جونىندەگى ءبىرىنشى ورىنباسارى ءسابيت جەلكۋشينوۆتىڭ ايتۋىنشا, اقتاۋ قالاسىندا قولعا الىنعان 20 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تۇشىتۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن «سك-ستروي مونتاج» جشس ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىپ جاتىر.
– بۇگىندە تۇششى سۋ ءاناليزىنىڭ پارامەترى ساقتالماۋىنا بايلانىستى 2 مىڭ تەكشە مەتر قوندىرعىنى ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بولماي وتىر. اقتاۋ قالاسىندا اۋىزسۋدىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى 2023 جىلعى جەلتوقساندا ورتالىق سۋمەن جابدىقتاۋ تورابى-2 مونتاجداۋ ءۇشىن ونىمدىلىگى تاۋلىگىنە 6 مىڭ تەكشە مەتر كەرى وسموستى تۇشىتۋ قوندىرعىسىن ساتىپ الۋعا 789 ملن 600 مىڭ تەڭگە سوماسىنا «جانسۋ 362» جشس-مەن شارت جاسالدى. قازىرگى كۇنى مونتاج جۇمىستارى اياقتالىپ, قوندىرعى ىسكە قوسىلدى, – دەدى ول.
تۇرعىنداردان بولەك جازدا قىدىرىپ كەلەتىن قوناقتار لەگى از ەمەس. بۇل تۇتىناتىن سۋ كولەمىن ارتتىراتىنى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا اقتاۋ قالاسىن «ماەك» جشس تاۋلىگىنە شامامەن 46 مىڭ تەكشە مەتر اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرسا, تۋريستەر سانىنىڭ ارتۋى قوسىمشا 20-25 مىڭ تەكشە مەتر اۋىزسۋ كولەمىن قاجەت ەتەدى.
سۋ تاپشىلىعى باسشىلىقتى اقتاۋ قالاسىندا سۋدى كەستەمەن بەرۋگە جانە قالا اۋماعىنداعى بارلىق كولىك جۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسىنا ۋاقىتشا شەكتەۋ ەنگىزۋگە ماجبۇرلەدى. ايماق باسشىلىعى تاراپىنان اۋىزسۋ الدىمەن تۇرعىندارعا, سودان كەيىن وندىرىستىك ورىندارعا, كاسىپكەرلىك نىساندار مەن كوگالداندىرۋعا بەرىلەتىنى ايتىلىپ جاتىر. الايدا سۋ سۇراعان جۇرتتىڭ تالاپ-داۋسى قاتتىراق ەستىلىپ تۇر.
سۋ تاپشىلىعىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋ ءۇشىن وڭىردە قۋاتى تاۋلىگىنە 147 500 تەكشە مەتر بولاتىن 10 سۋ تۇشىتۋ زاۋىتى مەن قوندىرعىنىڭ قۇرىلىسى, 1 ماگيسترالدىق سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭارتۋ, كەڭەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جاز ماۋسىمىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءوڭىردى اۋىزسۋمەن قامتۋ تاۋلىگىنە ورتاشا ەسەپپەن 206 300 تەكشە مەترگە جەتەدى دەپ جوسپارلانعان. وڭىردە سۋ تۇشىتاتىن زاۋىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ «ماەك» جشس اۋماعىندا تاۋلىگىنە 6 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تۇشىتاتىن قوندىرعى ىسكە قوسىلسا, تامىز ايىنا دەيىن كەزەكتى جوبا اياقتالۋى قاجەت. «كاسپي» سۋ تۇشىتۋ زاۋىتىنىڭ قۋاتىن تاۋلىگىنە 20 مىڭ تەكشە مەتردەن 40 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن ۇلعايتۋ جوباسىنىڭ قۇرىلىس مونتاج جۇمىستارى 95%-عا اياقتالىپ, تەحنيكالىق جابدىقتار كەدەندىك رەسىمدەردەن ءوتىپ, زاۋىتقا جەتكىزىلدى. ال قۇيىلىس-مەلوۆوە كەن ورنىنان شىعاتىن جەراستى سۋىن وڭدەپ, حالىق تۇتىنۋىنا بەرەتىن «ماەك» جشس وسجت-2 اۋماعىندا تاۋلىگىنە 6 مىڭتەكشە مەتر سۋ تۇشىتاتىن زاۋىتتىڭ قوندىرعىلارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن 2023 جىلى «جانسۋ 362» جشس-مەن شارت جاساۋعا وبلىس بيۋدجەتىنەن قارجى بولىنگەن.
تەك اقتاۋ مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى اۋىلدار ەمەس, جالپى وبلىس بويىنشا اۋىزسۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. كەزىندە سالتاناتتى تۇردە تۇساۋى كەسىلگەن بەينەۋ اۋدانىنىڭ سارعا اۋلىنداعى سۋ قۇبىرى ماسەلەسىنىڭ ارتى سوتقا دەيىن بارعان شۋلى قالپىندا ءالى تۇرالاپ كەلەدى. اتالعان اۋداننىڭ قاسىنداعى قاراعايلى جەراستى سۋىن تاسىپ ءىشىپ, ىڭ-شىڭسىز سۋ ماسەلەسىن وزدەرى شەشىپ وتىرعان شالعايداعى نوعايتى اۋلىن «قۇبىردان, شۇمەكتەن سۋ ىشەتىن» اۋىلعا جەتكىزبەك بولعان باستاما دا حالىق ءۇشىن قولايلى بولا قويعان جوق. شىندىعىندا, نوعايتىلىقتارعا سۋ ەمەس, جول ماسەلەسى وزەكتى بولاتىن, بىراق جىلىنا ميلليوندار بولىنگەن جول ءالى باياعى شۇرىق تەسىك قالپىندا جاتىر. تورتجىلدىق شاعىن مەكتەبى بيىل جابىلاتىن نوعايتى اۋلىنىڭ بولاشاعى بار ما؟ بولاشاعى بار بولسا, مەكتەبى نەگە جابىلادى, بولاشاعى جوق بولسا, قىرۋار قارجىعا سۋ تارتۋدىڭ قاجەتى قانشا؟
ماڭعىستاۋدا سۋ, اۋىزسۋ ەڭ قيىن ماسەلە بولىپ تۇر. نارىقتا قات نارسەنىڭ قۇنى اسپاندايتىنى بار, سۋ باعاسى دۇركىن-دۇركىن كوتەرىلىپ بارادى. دەمەك بۇل – بىرەۋلەر ءۇشىن بيزنەس, ال حالىق ءۇشىن قاسىرەت. سۋ تاپشى, ال باعاسى – ۋداي. بۇل احۋال ماڭعىستاۋدا قاشانعا دەيىن سوزىلادى؟ مۇنايلى ءوڭىردى سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ, سۋ باعاسىن رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى جولىن كىم ۇسىنادى؟ حالىق سانى ارتا تۇسكەن وڭىردە قولعا الىنعان جوبالار شىنىمەن ماسەلەنى ءبىرجولاتا اۋىزدىقتاي الا ما, جوق پا؟ جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ينۆەستورلارمەن, جەكە كاسىپكەرلەرمەن اشقان شاعىن جوبالارى اۋقىمدى ماسەلەنى شەشۋگە قانشالىقتى قاۋقارلى؟ تۋريزم دەپ تۇكپىر-تۇكپىردەن كەلگەن تۋريستەردى كوشەنى جاپقان اشۋلى تۇرعىندارمەن قارسى الىپ, سۋسىز قالاعا قاماپ, ماسقارا بولىپ جۇرمەيىك. «قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى» دەگەندەي, وزگەلەر ءۇشىن تەڭىز, جاعالاۋ تاڭ ەمەس, بىراق شىعىندانعان ساپارى سەنىمىن اقتاماسا, سەرۆيستىك قىزمەت الىپ-ۇشقان كوڭىلىنەن شىقپاسا, داتتاپ, تابالاپ كەتەتىنى انىق. سوندىقتان ماڭعىستاۋداعى سۋ ماسەلەسى تۋريزمنەن بۇرىن شەشىلۋگە ءتيىس.
ماڭعىستاۋ وبلىسى