جەزقازعاننىڭ شەتكەرى جاعىندا ەشكى ساۋىپ, ءسۇتىن ساتىپ وتىرعان وتباسى تۋرالى ەستىگەندە ەلەڭ ەتە قالدىق. ويتپەگەندە شە؟ قازىر قالا تۇگىلى اۋىلدىڭ وزىندە «بىلەگىنە شەلەگىن ءىلىپ, قورا جاققا ساۋىنعا باراتىن كەلىن-كەپشىك سيرەپ بارادى» دەگەندى ءجيى ەستيتىن بولدىق. «قالادا تۇرىپ, ەشكى ساۋىپ جۇرگەنى راس پا ەكەن؟». كوڭىلىمىزدەگى كۇماندى سەرپىلتۋ ماقساتىمەن جولعا شىقتىق.
قالانىڭ قازانباەۆ كوشەسىندەگى ءالىپباي مەن اينۇردىڭ ءۇيىن سول ماڭداعىلار جاقسى بىلەدى ەكەن. كوپ قينالا قويمادىق. ءبىز كەش ەستىپ قالعان ءتارىزدىمىز, ايتپەسە, بۇلاردىڭ ەشكى وسىرە باستاعانىنا بيىل بەسىنشى جىلعا اياق باسىپتى. ءالىپبايدىڭ ايتۋىنشا, ء«بارىن باستاعان اينۇر» ەكەن.
ولار 2002 جىلى شاڭىراق كوتەرىپتى. اينۇر جايرەم كەنتىنىڭ, ال ءالىپباي بايقوڭىر اۋىلىنىڭ تۋمالارى. اينۇر جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتىن ەكونوميست-مەنەدجەر ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن بولسا, ءالىپباي – كەن ءوندىرىسىنىڭ مامانى. ەكەۋى جەزقازعاندا تانىسىپ, كوڭىلدەرى ۇعىسىپ, جۇرەكتەرى جاراسىم تاپقان. قازىر ولار 3 قىز, 2 ۇل ءوسىرىپ وتىر. بالا-شاعاسى تۋرالى ايتىپ وتىرعانىمىز بەكەر ەمەس. ويتكەنى اكە-شەشەلەرىنىڭ ەشكى «بيزنەسىمەن» اينالىسۋلارىنا ولاردىڭ دا جاناما بولسا دا اسەرى تيگەن. قالاي؟
2017 جىلى اينۇر بالا كۇتىمىنە بايلانىستى ەڭبەك دەمالىسىنا شىقتى. سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ستانسادا جۇمىس ىستەيتىن ەدى. ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ, جۇمىسقا قايتادان قوسىلۋ قاجەت. مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ جالاقىسى شامالى عوي. اينۇر كاسىپكەر بولىپ تا كورگىسى كەلدى. «ۇيدە قاراپ وتىرعانىم بولماس» دەگەن ول «كاسىپكەرلىككە وقىتۋ» كۋرسىنا جازىلدى. بىلەتىنى – بىرەۋ, بىلمەيتىنى – توقسان توعىز ەكەن. «قانداي كاسىپ ءتيىمدى بولماق؟». ويىنا قايىناتاسىنىڭ ء«بىر-ەكى ەشكى ءبىر وتباسىن اسىرايدى», دەپ ايتاتىنى ەسىنە تۇسە كەتتى. «شىنىمەن دە سولاي ما ەكەن؟». بۇعان كوز جەتكىزۋدىڭ ەش قيىندىعى جوق. الەۋجەلى ارقىلى «ەشكى ءسۇتىن ساتامىن» دەگەن حابارلاندىرۋ بەردى. ال سودان سوڭ نە بولدى دەيسىز عوي؟! ادامدار بىرىنەن سوڭ ءبىرى حابارلاسا باستاعاندا ول قايدا قاشىپ تىعىلارىن بىلە الماي قالدى. ء«سۇت ءوتىپ كەتتى» دەگەن جالتارما جاۋاپپەن قۇتىلدى.
«ە, اتا بىلگەسىن ايتىپ ءجۇر ەكەن عوي» دەگەن اينۇر ەشكى وسىرۋگە مىقتاپ نيەتتەندى. ەشكى نەگىزى ەتتى, ءتۇبىتتى جانە ءسۇتتى بولىپ ۇشكە بولىنەدى. اينۇر «بيزنەس–جوسپار» جازىپ, ۇتىپ العان 555 مىڭ تەڭگە گرانتقا ءسۇتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى ەشكى ساتىپ الۋدى ويلادى. قىزىق بولعاندا, مۇنداي ەشكى ساتاتىن جەزقازعان توڭىرەگىندە جالعىز-اق كىسى بار بولىپ شىقتى. ول مۇنى وزىنە باسەكەلەس بولادى دەدى مە ەكەن, ءانى-مىنە دەپ, «ساتامىن» دەگەن ەشكىسىن ساتا قويماي, بىرتالايعا دەيىن سوڭىنان جۇگىرتىپ قويدى. اقىرى, قوياردا قويماي ءجۇرىپ, سول كىسىدەن ءبىر ەشكى, ءۇش لاق ساتىپ الدى.
بەرىلە كىرىسكەن ءىس ناتيجەگە جەتكىزبەي قويمايدى ەكەن. اينۇردىڭ ەشكى ساۋىپ, ءسۇتىن ساتا باستاعانى كورشى-كولەم ارقىلى كوپشىلىككە جايىلدى. سۇرانىس كوپ, ورىنداۋعا مۇمكىندىك بولماعان سوڭ, ء«سىز بۇگىن, ال ءسىز – ەرتەڭ كەلىڭىز» دەگەندەي ادامداردى كەزەككە قوياتىن ءتارتىپ ەنگىزدى. ەندى قايتسىن؟!
– مەنىڭ ەڭ كىشكەنتاي «كليەنتىم» – ەكى ايلىق ءبۇلدىرشىن بولدى. اناسىنىڭ ءسۇتى قايتىپ كەتىپ, بوپەسىن ەكى جىل بويى مەنىڭ ەشكىلەرىمنىڭ سۇتىمەن اسىراپ ءوسىردى. ء«سىزدىڭ ەشكىڭىزدىڭ ءسۇتىنىڭ ءنارى مە ەكەن, بالامىز شيراق بولىپ ءوسىپ كەلەدى», دەيدى ونىڭ اتا-اناسى. شىنىندا, ەشكى ءسۇتى دارۋمەندەرگە كەرەمەت باي عوي, بۇل عىلىمدا دالەلدەنگەن, – دەگەن اينۇر ءسوز اراسىندا ءسۇت ساتۋ ارقىلى تەك تابىس تابۋدى عانا كوزدەمەيتىنىن, ادامدارعا جاقسىلىق نۇرىن سەبەلەپ جۇرگەنىن دە سەزدىرىپ قويدى.
ەشكىنىڭ سۇتىنەن ايران ۇيىتۋعا دا, ىرىمشىك ىستەۋگە دە بولادى ەكەن. ارينە, مۇنداي ءونىم تۇرلەرىن ءوندىرۋ ءۇشىن اينۇردىڭ مۇمكىندىگى از. ويتكەنى ساۋعان ءسۇتى ارتىلا قويمايدى.
ول ەشكىلەرىنىڭ ارقايسىسىنا ات قويىپتى. ساۋاتىن كەزدە قايسىسىنىڭ اتىن اتايدى, سول اينۇردىڭ الدىنا كەلىپ تۇرا قالادى ەكەن. عاجاپ قوي! «بۇلار وسىنشالىق اقىلدى بولادى دەپ ويلاماپپىن», دەيدى ول.
قالالى جەردەگى ءبىر قيىنشىلىق جايىلىم ماسەلەسى. تاڭەرتەڭگىلىك جانە كەشكىلىك بىرەر ساعات بالالارى سىرتقا شىعارىپ, جايىپ كەلەدى. قولعا ۇيرەنگەندەرى مۇنداي وڭدى بولار ما, ەگەر كىم جايۋعا شىقسا, سول ادام كوزدەرىنەن تاسا بولا قالسا, ەشكىلەر وزدەرى سونى ىزدەپ, ماڭىراپ مازالارى قاشادى دەسەدى. ياعني تاستان تاسقا سەكىرىپ بەتالدى جايىلىپ, جوعالىپ كەتپەيدى ەكەن. بۇل دا ءبىر ولاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى ءتارىزدى.
اينۇردىڭ قايىناتاسى قايسار جۇماباي ۇلى ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ «بايقوڭىر» اۋىلىندا تۇرادى. سەكسەننىڭ سەگىزىنە قاراعان اقساقال ءالى كۇنگە دەيىن ەشكىنى ءوزى ساۋاتىن كورىنەدى. ءالىپباي اكەسىنىڭ شيراق قيمىلى «بالا كەزىنەن ەشكى ءسۇتىن ىشۋىنە بايلانىستى», دەپ پايىمدايدى.
قازىر ءالىپباي مەن اينۇردىڭ قولدارىندا ءالپى, زاانەن جانە نۋبي تۇقىمدارى بولىپ تابىلاتىن 5 ساۋىن ەشكى جانە سولاردىڭ 11 لاعى بار.
– ۇرعاشى لاقتاردى وسىرۋگە قالدىرامىز دا, ەركەكتەرىن كوجە-قاتىققا پايدالانامىز. سەنەسىز بە, ءوزىمىز وسىرگەسىن سويۋعا دا قيمايدى ەكەنسىڭ. اسىرەسە بالالار سويدىرمايدى. سوسىن باسقالارمەن ايىرباستايمىز, – دەگەن ءالىپبايدىڭ سوزىنەن مال ءوسىرۋ ادامدى مەيىرباندىققا دا باۋليتىنىن تۇسىنگەندەي بولدىق. جومارت كەنىشىندە ۇنتاقتاۋشى بولىپ ىستەيتىن ءالىپباي جۇمىستى ۆاحتالىق ادىسپەن ىستەيدى. ياعني ون بەس كۇن جۇمىستا جۇرەدى. ۆاحتادان كەلگەن سوڭ اينۇردىڭ ەشكى شارۋاشىلىعىنا كومەكتەسەدى. ءوزىنىڭ نەگىزگى قىزمەتىنە قوسا وسى ءىستى دوڭگەلەتىپ, ادال كاسىپپەن اينالىسىپ, قوسىمشا تابىس تاۋىپ وتىرعان اينۇر ءىزباسوۆانىڭ ءىسى اركىمگە دە ۇلگى بولعانداي-اق ەمەس پە؟
ۇلىتاۋ وبلىسى