لوبستەر ەففەكتىسى

…جەڭىلىپ قالعان لوبستەر مەن جەڭىس­كە جەتكەن لوبستەردىڭ ميىندا حيميالىق ايىرماشىلىق بولادى. ءتىپتى ءجۇرىس-تۇرىستارى دا وزگەرىپ شىعا كەلەدى. ولاردىڭ ءوز-وزدەرىنە سەنىمدىلىكتەرىن نەيروندار اراسىنداعى بايلانىستى باسقاراتىن ەكى حيميالىق زات – سەروتونين مەن وكتوپامين انىقتايدى. جەڭىسكە جەتكەنىندە سەروتونين, ال جەڭىلىسكە ۇشىراعانىندا وكتوپامين باسىمىراق بولادى. سەروتونين دەگەن گارمون ادام بالاسىندا دا بار. قۋانعاندا بولىنەدى. ەڭ قىزىعى, جەڭىلىسكە ۇشىراعان لوبس­تەرگە سەروتونين گارمونىن قۇيساڭىز, جاسىپ, جالتاق بولىپ قالعان لوبستەر ايبارلانىپ, قىسقاشىن قايراپ, قارۋىن سايلاپ مايدانعا قايتا شىعادى. مەنىڭ كەيىپكەرىم سۆەتقالي نۇرجان اعام دا وسى جەڭىلگەن ۇلتتىڭ قان تامىرىنا ۇلتتىق رۋح قۇيامىن دەپ, ءور نامىسىن وياتامىن دەپ جۇرگەن سەروتونين ەمەس پە؟ اقىننىڭ ۇيقىعا كەتكەن وي-ساناڭدى سەلت ەتكىزەر جىر-داستاندارىن, جالپى قالامىن سۇي­كەپ جازعانىن, اۋزىن اشىپ ايتقانىن ۇلت قانىنا قۇيعان سەروتونين دەر ەدىك. ول دالا كەزىپ, باعزى بابا قازاقتىڭ ءىلىمىن جيىپ, تۇكتەي قالىڭ تۇركى قاعاناتىنىڭ, ايبارلى التىن وردانىڭ رۋحىن ەل مەن ەردىڭ كەۋدەسىنە قۇيسام دەپ شەرلى. اسان قايعى بابامىز قازاق حاندىعىنا جەر­ۇيىق ىزدەسە, سۆەتقالي اعامىز جەمقور جەگىلەردەن مەزى بولعان جۇرتىنا وتان ىزدەيدى. ءوز وتانىڭدا وتىرىپ وتان ىزدەۋ قانداي قاسىرەت؟ «ەكى وتان» دەيتىن ولەڭىندە شايىر:

ء«بىزدىڭ وتان – ورتكە ءۇيتىلۋ, شارپىلۋ,ءسىزدىڭ وتان: باسى – گۋ-گۋ, ارتى – دۋ.ءبىزدىڭ وتان – وكسۋ مەنەن وكىرۋ,ءسىزدىڭ وتان – ىڭىرسۋ مەن القىنۋ.

ءبىزدىڭ وتان – ارۋاق قونعان بەيىتتە,ءسىزدىڭ وتان – جارماق تولعان سەيفتە.ءبىزدىڭ وتان – ارمان بۇرگەن جۇرەكتە,ءسىزدىڭ وتان – جالعان كۇلگەن كەيىپتە», دەپ كۇڭىرەنەدى دە, «باسقا جەردە قازاق­ستان دەگەن ەل بار ما ەكەن؟ بولسا, كەتەر ەدىم!..» دەگەن ەرمۇحان توعىز­باي ۇلىنا جىر ارناپ, ءوز ارمانىنداعى قازاقستان قانداي ەكەنىن اڭعارتىپ, بىلاي دەيدى:

«قازاقستان بار ما ەكەن – ازات قانى؟بەرىلەتىن جالعانسىز تازا اقپارى,ءوز تىلىندە سويلەيتىن قازاقتارى,ءوز مۇددەسىن ساتپايتىن كاززاپتارى.ۇلدارىنىڭ شەكپەگەن ازاپ ءتانى,ۇرىنباعان قىزدارى مازاققا ءالى,اھ ۇرماعان قارتتارى توزاقتاعى,قازاقستان بار ما ەكەن – عاجاپ بارى؟قازاقستان بار ما ەكەن – مايلى اكىمنەن,قورلىق كورمەي كۇن كەشكەنقايراتىمەن»,دەپ قيالداعى عاجاپستان – قازاقستاندى اڭساي جىرلاپ كەلىپ,

«مەن دە كەتەم, اعاسى, تاستاپ كەتپە,تۇك شارا جوق توراي – ءتىل,باسپاق – بەتكە.ونداي ەلدىڭ بالقاشى, ارالى اڭىز,دەگەلەڭى ۇستىندە دەم الامىز.ەنىپ تۇرىپ شەكارا ەسىگىنەن,كەرىپ تۇرىپ تىنىستى كەڭ الامىز.توگىپ تۇرىپ سودان سوڭ جاسىمىزدى,وسى قازاقستانعا ورالامىز!»,دەپ شەرلەنەدى.

كەشەگى الاشتىڭ ابىزى ءابىش كەكىلباەۆ ايت-مان دەپ ات قويعان سۆەتقالي نۇرجان اعامىزدىڭ كەز كەلگەن كىتابىن الىڭىز, كەز كەلگەن بەتىن اشىڭىز, ۇلتىم دەپ « ۇلىپ» تۇرعان جاۋ­ھار جىر كورەسىز. جىعاسى جىعىلعان ۇلت­تىڭ جالىن كۇدىرەيتەمىن دەپ قارعا بويلى قازتۋعانداي ءتۇن قاتقان ايت-مان اعامىزدى جەڭىلگەن لوبستەردىڭ ياكي ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ قان تامىرىنا قۇيىلعان سەروتونين دەيتىنىمىز وسىدان.

كونە كىتاپقا كوز سالساڭ...

قۇراندى تىڭداپ وتىرعان ياكي وقى­عان ادام ونىڭ ولەڭگە ۇقسايتىنىن ايتادى. قۇران تۇسەردەن بۇرىن اراب ەلىندە اقىندار كوپ بولعان ەكەن. ولار دا قازاق سەكىلدى تۇيە ۇستىندەگىسى ءتورت اۋىز, ات ۇستىندەگىسى التى اۋىز ولەڭ ايتاتىن بولعان. كەز كەلگەن داۋ-شار ولەڭمەن شەشىلەتىن. ولار اراب ءتىلىن ابدەن جەتىلدىرگەن ەدى. سودان كەيىن بارىپ قۇران ءتۇستى. ياعني قۇداي تاعالا اقىنداردىڭ اۋزىمەن اۋەلى اراب ءتىلىن جۇيەلەدى. سوسىن پايعامباردى جىبەردى. ءبىز اقىنى كوپ قازاقتان ەندى پايعامبار شىعادى دەپ تۇرعانىمىز جوق. ايتسە دە ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ ءبىر ميسسياسى بار. ول ميسسيانى ورىنداۋ ءۇشىن قازاق ءوزىن تانۋ كەرەك. ءوزىن تانۋ ءۇشىن قازاقتىڭ باعزى تاريحىن بىتىك تاستاردان وقىپ, جوق ىزدەپ جۇرگەن سۆەتقالي نۇرجان سەكىلدى اقىندى تانۋ كەرەك. البەتتە ول ءۇشىن بيىل اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىي­لىققا ۇسىنىلىپ جاتقان «كوكىرەگىم كونە كىتاپقا» باس قويعانىمىز ابزال.

«كوكىرەگىم كونە كىتاپ.سۇر تىستى.قىرىق قازىنا, مىڭ ماعىناقىرتىستى.قيالىم بار جەتپىس تۇرگە قۇبىلعان,كوزدەرىڭمەن قاراماشى ءبىر ءتۇستى. وقىماي-اق وتقا سالما مەنى سەن,كەرەگىڭە جاراتا الساڭ كەلىسەم.زالىم-سۇمنان ساعىڭ سىنعان نالاڭ مەناۋىرسىنعان جاراڭ بولسا, بولىسەم», دەيدى ءسوز يەسى.

اسان قايعى جەرۇيىق يدەياسىن العا تارتىپ, جىرىمەن ەلدى ۇيىتىپ, قازاق حاندىعى دەيتىن جاڭا بوي كوتەرگەن شا­ڭىراققا باقان بولدى. ودان بەرىدەگى اباي الاشوردا يدەياسىن تۋعىزدى. ايت-ماننىڭ ارقالاعان اماناتى قانداي؟ بۇل بەرىسى قازاق ۇلتىنىڭ, ءارىسى تۇركى جۇر­تىنىڭ ءدىلى مەن ءدىنىن كەشەگى قوجا-احمەت ياساۋي مەن ءماۋلانا رۋمي تەزگە سالىپ بەرگەندەي ساقتاپ, ۇرپاققا تابىستاۋ. ءتاڭىرى مۇراتىنا جەتكىزسىن. ەل پرەزيدەن­تى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايقىنداعان ­ادى­لەت­تى قازاقستاننىڭ ەسكى قازاقستان­نان ايىرماشىلىعى – رۋح-باقانى, بۇگىنگى قازتۋعان – سۆەتقالي نۇرجانعا ءھام باسقا رۋح شىراقشىلارى مەن ۇلت زيا­لىلارىنا قۇلاق اسقاندىعىندا بولسا كەرەك. مىسىقتابانداپ كىرگەن ءسالافيزم قازاقتىڭ ءداستۇرىن مانسۇقتاپ, اتا-بابامىز ۇستانعان جولدى جوققا شىعارىپ جاتقاندا-اق اتقا قوندى ايت-مان. ءام سول اتتان ءال-ءازىر تۇسكەن جوق.

جوعارىدا اراب ەلىندە اقىندىق ونەر جاقسى دامىعان دەدىك قوي. سول اقىن­­داردىڭ ىشىندە ءۇبايدا دەگەن بىرەۋ پايعامبارلىق وزىنە قونارىنا قاتتى سەنگەن ەكەن. كەيىن پايعامبارلىق ءازىز پايعامبار مۇحاممەدكە قونعان سوڭ, ونى ءاجۋالاپ ولەڭ شىعارا باستايدى. ءبىراز جىلدار وتكەن سوڭ مۇحاممەد (س.ع.س) ونىڭ ولەڭدەرىن تىڭداپ, ء«ۇبايدا مۇ­سىلمان بولۋعا ءسال قالعان ەكەن», دەپ ايتتى دەيدى. اللانىڭ ەلشىسىنە قاس جاۋ بولعان جاننىڭ ءوزى وسىنداي بولسا, تاڭى­رىنە بويۇسىنىپ, ەلشىسىنە ەرگەن اقىن قان­داي بولماق؟ بۇل تۇرعىدان العاندا دا سۆەتقالي اعامىزدىڭ «اقىنمىن دەپ قوپاڭداپ جۇرگەندەردەن» «دەسى» با­سىم. ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين «مەنىڭ جاۋىم – قازاق­تىڭ جاۋى», دەپ ايتتى دەيدى. راسىمەن دە. ۇلت جولىندا جانكەشتى ەڭبەك ەتىپ جاتقان عازيز جۇرەكتەردىڭ جولىنا شوڭگە توسەگەن ءار ادام – قازاقتىڭ حاس جاۋى.

ءسوز يەسى ايت-مان

سۆەتقالي نۇرجان اعاممەن 2011 جىلى قاسىم امانجولدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىندا تانىستىق. تانىسقاندا ءبىز بارىپ سالەم بەردىك. اتى-ءجونىمىزدى ايتتىق. توي تارقاپ, قوناقتار قايتىپ جاتقان كەز. تەلەفونىم شىرىلدادى. «مەن سۆەتقالي اعاڭمىن عوي. ماقالاڭدى وقىپ كەلە جاتىر ەدىم پويىزدا. سەن ءبىزدىڭ جاققا عانا ءتان سوزدەردى قولدانىپسىڭ. ول سوزدەردى قايدان بىلەسىڭ؟» دەدى. مەن قاپەلىمدە ەشتەڭە تۇسىنبەي, ء«وزىمىز جاقتىڭ ءسوزى عوي», دەپ قويامىن. «ال سەن ول سوزدەردى قايدان ەستىدىڭ؟» دەپ ىندەتەدى اعام. «اتامنان», دەيمىن. «اتاڭ كىم؟». «اتام – ورال. قىرىق جىل جىلقى باققان. اتاقتى جىلقىشى. ءتۇزدىڭ ادامى». «باسە, بۇل سوزدەردى دالا كەزگەن ادامدار عانا بىلسە كەرەك», دەيدى سۆەتقالي اعام. سول زاماتتان بەرى مەن اتامنىڭ اۋزىنان شىققان سيرەك سوزدەردى قاعازعا ءتۇرتىپ الىپ جۇرەتىن بولدىم. ال ءسوز ماسەلەسىنە كەلگەندە سۆەتقالي اعادان باي ادام جوق ەكەنىنە تاعى سەندىم. ءبىر «ەسىم حان» پوەماسىنىڭ وزىندە قانشاما كونەرگەن ءسوز ءجۇر. جەبەنىڭ 29 ءتۇرىنىڭ اتى بار. ءسوزدى ءبىلۋ بار دا, ونى پايدالانا ءبىلۋ بار. ياعني ءسوز جادقا قونعان بولۋ كەرەك. حال ۇستىندە وتىرىپ, جىر ساۋلاپ كەلگەندە قاتتالىپ قۇيىلىپ ءتۇسۋى ءۇشىن دە.

وسى تۇستا دۇنيەنىڭ سوزدەن تۇراتى­نىن تاعى ءبىر قايتالاپ ايتقىمىز كەلەدى. ءبىز اۋەلدە ادامنىڭ باسىندا وي جارا­لىپ, كەيىن سوزگە اينالادى دەپ سەنۋشى ەدىك. كەيىن ونىمىزدان اينىدىق. سەبەبى ادام سوزدىك اتاۋى جوق دۇنيەنى ويلاي المايدى ەكەن. ءار ادام جاڭا ءبىر ءسوز ۇيرەنگەن سايىن سول ءسوز اينالاسىنداعى ىلىمگە يە بولادى. (مىسالعا, «سابا» دەگەن ءسوزدى ۇيرەنسەڭىز, ونىڭ تەرىدەن جاسالعانىن, وعان قىمىز اشىتاتىنىن, قىمىزدىڭ بيە سۇتىنەن جاسالاتىنى, بيەنىڭ جىلقى ەكەنى, جىلقىنىڭ جانۋار ەكەنى, تاعى سول سياقتى قانشاما ەنەرگياسى بار وي قۇيىلادى. ءسوز بىلگەن ادام دۇنيەنىڭ سىرىن بىلەدى). وسى تۇرعىدان العاندا مىنا دۇنيەگە قوسقان ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ دا ۇلەسى بار. تۇركى جۇرتى تانىپ, سوزدىك اتاۋ بەرگەن دۇنيە قانشاما؟ قازاقتىڭ ءار ءسوزى – ءبىر عىلىم. ءماشھۇر ءجۇسىپ بابامىزدىڭ ء«بىلىم-عىلىم قازاقتىڭ تىلىندە جاتىر, سونى ءبىزدىڭ زامانداستارىمىز بىلسە عوي», دەپ كۇيزەلەتىنى بار. بۇگىنگى ادەبيەتتە جۇرگەن بىزدەردىڭ ءوزىمىز ءتىل بىلمەيمىز. باسقا قازاققا نە دەرسىز؟ ەگەر ءسىز بابا مازارىنا تۇنەپ, دالا كەزىپ جۇرگەن سۆەتقالي نۇرجان دەگەن كىسىنى كورسەڭىز, ءسوز سۇراپ الىپ قالىڭىز. ونىڭ «كوكىرەگى – كونە كىتاپ».

ءسوز سوڭى

ء…بىز قاسىم امانجولدىڭ اتاكۇل­دى­گى – راقىمجان قىستاۋىندا تۇر ەدىك. ايت-مان اعا سوناۋ ماڭعىستاۋدان ارنايى كەلگەن. مەن وسى اۋىلدىڭ بالاسىمىن. ول قاسىمنىڭ اجەسى قازدىرىپ, شەگەندەتكەن قۇدىققا تۇنجىراپ قاراپ تۇرىپ, قاسىمنىڭ تۇماندى تاعدىرىن ءسوز ەتتى. «قايران قاسىم» دەپ قىستىعىپ سويلەي الماي كىدىردى دە, بابالاردان قالعان بالبال تاستاي قاتتى كورىنەتىن سۆەتقالي نۇرجان اعامىز جىلاپ جىبەردى. ول قا­زاقتىڭ ءار مەكەنىن, ءار قىستاۋىن ءوزىنىڭ كوزدىويىق قونىسىنداي سۇيەدى. ءار قا­زاق­­تىڭ جاقسىسىنىڭ تاعدىرى – ونىڭ جۇرەگىنە قادالعان شوگىر. ول ءبىزدىڭ اۋىل­عا كەلىپ, سول ەلدىڭ تۇرعىلىقتى ادامدارى, مىنا ءبىزدىڭ ءوزىمىز بىلمەيتىن تاريحىمىزدى ايتىپ, كوزىنەن جاس پارلاپ سويلەپ تۇر, بەرىسى قازاق, ءارىسى تۇركى جۇرتىنىڭ قامىن جەگەن اي تاڭبالى ايت-مان.

كەيىنگى كەزدە اباي اتىنداعى سىي­لىقتىڭ كوشى تۇزەلگەندەي سەزىنىپ ءجۇرمىز. مەملەكەتتىك سىيلىق ۇلەستىرۋدىڭ ءوزى مەملەكەت قۇرىلىمىنىڭ قۋاتتى ياكي ءالجۋاز ەكەنىنىڭ بارومەترى. بيىلعى باي­گەدە سۆەتقالي نۇرجان اعامىزدىڭ ماڭ­دايى جارقىراپ, كومبەدەن «كوكىرەگىم كونە كىتاپ» وتۋگە ءتيىس دەپ ويلايمىز ءھام سەنەمىز.

جانات جاڭقاش ۇلى,اقىن, «ايبوز» ۇلتتىقسىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى