ءباسى بيىك بيولوگيا وليمپياداسى

ال ەل تاريحىندا العاش رەت ءوتىپ جاتقان وسى وليمپيادانىڭ بيولوگيا عىلىمىن دامىتۋدا ماڭىزى زور. سەبەبى وليمپيادا بيوحيميا, مولەكۋلالىق بيولوگيا, بيوينفورماتيكا جانە جانۋارلار اناتومياسى مەن فيزيولوگياسى بويىنشا تەوريالىق جانە ءتورت پراكتيكالىق تۋردان تۇرادى. استانا تورىندە 83 ەلدەن 275 عالىم مەن الەمنىڭ 305 مىقتى جاس بيولوگى جينالىپ, ءبىلىم باسەكەسىنە ءتۇسىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ قۇراما كومانداسى ساپىندا ءتورت مەكتەپ وقۋشىسى ءوز بىلىمدەرىن كورسەتەدى.

بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى. جۇرت استانا كۇنىن تويلاپ ءجۇر. شىلدەنىڭ جەتىسى. ءبىز ءار ەلدىڭ ورتا مەكتەپ وقۋشىلارى ارا­سىن­داعى وتە بەدەلدى ءارى ءبىلىم سالا­سىنداعى ەڭ ءىرى ءىس-شارا­نىڭ بىرىنە كەلدىك. كەلسەك, وليم­پيادانىڭ اشىلۋ سالتاناتى بولىپ جاتىر. وعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تامارا دۇيسەنوۆا, وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ باسقا دا بىرقاتار مينيسترلىك پەن ەلشىلىك وكىلدەرى, سونداي-اق IBO حالىقارالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى لەنكا ليبۋسوۆا قاتىستى.

ال ءباسى بيىك باسەكەنىڭ ءوزى IBO-2024 وقۋ كابينەتتەرى مەن زەرتحانالارى بيولوگيادان حالىقارالىق وليمپيادانىڭ ستاندارتتارى مەن تالاپتارىنا تولىعىمەن ساي نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە وتپەك. جارىستىڭ ەرەجەسىنە قانىققاننان كەيىن, وليمپيادا بيوحيميا, مولەكۋلالىق بيولوگيا, بيوينفورماتيكا جانە جانۋارلار اناتومياسى مەن فيزيولوگياسى بويىنشا تەوريالىق جانە ءتورت پراكتيكالىق تۋردان تۇراتىنىن تۇسىندىك. بارلىق تاپسىرمانى ەلىمىزدىڭ جاس بيولوگ­تەرى ازىرلەگەن. وليمپيادانىڭ پراكتيكالىق جانە تەوريالىق تۋرلارىن وتكىزۋگە قاجەتتى بارلىق زەرتحانالىق جابدىقتار مەن اسپاپتار, قاجەتتى ورگتەحنيكانى «Freedom Broker» كومپانياسى قارجىلاندىرعان.

اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز سوي­لەگەن عاني بەيسەمباەۆ حالىق­ارا­لىق وليمپيادانىڭ ەلىمىزدە وتكىزىلۋى اسا ماڭىز­دى ەكەنىن ايتتى. بيولو­گيا­دان حالىقارالىق وليمپيادا العاش رەت 34 جىل بۇرىن وتكىزىلدى, وعان ول كەزدە تەك 6 ەل قاتىسىپتى. ال بۇگىن ەل استاناسىندا 83 مەم­لەكەتتىڭ كومانداسى جينالدى.

– قازاقتىڭ ۇلى اقىنى, ويشىل اباي قۇنانباي ۇلى وسىدان ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن «ادامنىڭ كۇشى ونىڭ ويى مەن بىلىمىندە جاتىر» دەگەن. وسى ءسوزدىڭ بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتى ەكەنىنە كۇمان جوق. سىزدەردىڭ كوبى­ڭىز بولاشاقتا بەلگىلى بيولوگ اتانىپ, مىڭجىلدىقتىڭ وراسان زور جاڭالىقتارىن اشاسىزدار دەپ سەنەمىن. وسى وليمپيا­دا ارقايسىڭىز ءۇشىن ماماندىق تاڭداۋدىڭ, الەمدىك عىلىمنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭىنە اينالاتىنىنا سەنىمدىمىن. وليمپيادا سىزدەرگە ءبىزدىڭ ەلمەن تانىسىپ, سالت-ءداستۇرىمىز, قوناقجاي­لىعىمىز بەن دوستىعىمىزدان ۇمىتىلماس اسەر قالدىرادى دەپ ويلايمىن, – دەدى ع.بەيسەمباەۆ.

نەگىزىنەن, «بيولوگيادان حالىق­­ارا­لىق وليمپيادا» الەم­­دەگى ەڭ ۇزدىك 7 پاندىك وليم­پيا­دانىڭ بىرىنە جاتادى. وتانداس­تارى­مىز – 28 جىل بويى ونىڭ تۇراق­تى قاتىسۋشىلارى. وسى جىلدار ىشىندە ولار ءار­تۇرلى اتالىمداعى 70-تەن استام مارا­پاتقا يە بولدى: 2 التىن, 20 كۇمىس, 54 قولا مەدال. وسى كور­سەت­كىشتى ەسكەرە وتىرىپ, حالىق­ارالىق ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى وليمپيادانى بيىل استانادا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىل­داعان ەدى. ناقتىراق ايتار بولساق, 2023-2024 وقۋ جىلىنىڭ قورىتىندىسىنا سۇيەنسەك, 1 218 وقۋشى 12 حالىقارالىق وليمپيا­دالار مەن عىلىمي جارىستارعا (ماجارستان, سينگاپۋر, گرۋزيا, تايلاند, ازەربايجان, قازاقستان, قىتاي, بولگاريا, تۇرىكمەنستان, كيپر, اقش) قاتىستى. ۇلتتىق قۇراما مۇشەلەرى 603 مەدال جەڭىپ الدى, ياعني ءبىزدىڭ ەلدەن قاتىسقان ءاربىر ەكىنشى قاتىسۋشى حالىقارالىق جارىس­تار­دا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى. قازاقستان قۇراماسىنىڭ قور­جىنى 118 التىن, 201 كۇمىس جانە 284 قولا مەدالمەن تولىقكان.

– بۇگىن استانادا بيولوگيا­دان 35-حالىقارالىق وليمپيادا باستالدى. مەن كەلگەن قاتىسۋ­شىلاردى قارسى العانىما قۋانامىن. «Freedom Holding Corp» بۇل ءىس-شارانى قولدايدى. ويتكەنى بۇل ءبىزدىڭ بالالارىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءارى عىلىمدى ناسيحاتتاۋعا كومەكتەسەدى. ءبىزدىڭ باس­تى بايلىعىمىز – بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر سۇرەتىن, زور الەۋەتى مەن ءوسۋ كەلەشەگى بار بىرەگەي جانە سەرپىندى ونىمدەر مەن شەشىمدەر جاسايتىن ادامدار. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ 30 پايىزعا جۋىعى – 14 جاسقا دەيىنگى بالا­لار, 12 جىل ىشىندە ولاردىڭ ۇلەسى 5 پايىزدان ءوستى. مەنىڭشە, كەرەمەت سان­دار. ءبىز ولاردى قولداۋ, ءوسۋ مەن دامۋعا ىنتالاندىرۋ, الەۋمەت­تىك ليفتتەر قۇرۋ ءۇشىن قولدان كەل­گەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك. سوندىقتان «Freedom Holding Corp» ءبىلىم بەرۋ جوبالارىنا ين­ۆەس­تيتسيا سالادى, سپورت پەن عىلىم­دى قولدايدى, ءبىز جاس وتان­داس­تارى­مىزدىڭ بارىنشا كەڭ اۋقىمىن قامتۋعا تىرىسامىز. ەلىمىزدىڭ اتىنان 4 وقۋشى عالىمجان باقتىباي, امينا تىنىرباي, نۇرتورە تورەحان ۇلى, دياس سۇلەيمەنوۆ قاتىسادى. بالالارىمىزعا ساتتىلىك تىلەيمىن, سىزدەردى ماقتان تۇتامىز, – دەدى ت.تۋرلوۆ.

وقۋشىلار دەمەكشى, ءبىر قىزىق ۇردىسكە كۋا بولدىق. قاتىسۋشى­لار وڭ قولدارىن جۇرەك تۇسى­نا قويىپ, بارلىعى ءبىر ۋاقىتتا «وليمپياداعا مۇشە بولامىز. ەڭ ادال تۇردە قاتىسامىز. ەرەجە بۇزبايمىز» دەپ اعىلشىنشا انت بەردى. قازىلار القاسى دا ء«ادىل بولامىز» دەپ ءسوز بەردى. وقۋشى­لاردىڭ قىزىل كىلەمنەن ءوتىپ, ەرەكشە ىلتيپاتقا يە بولعانى دا ەرەكشە اۋان سىيلادى. ءبىلىم سالاسىنداعى مۇنداي قۇرمەتتى العاش كورىپ, تاڭ-تاماشا بولىپ تۇرعانىمىزدا, تاعى ءبىر ەرەكشەلىك ەلەڭ ەتكىزدى. ۇيىمداستىرۋشىلار اكادە­ميالىق ادالدىقتى ساقتاۋ ماق­ساتىندا باسەكەگە تۇسەتىن بالا­لار­دىڭ ۇيالى تەلەفوندارىن تۇ­گەلدەي جيناپ الدى. قاتىسۋشى­لار جارىس بىتكەنشە ەشقانداي باي­لانىسقا شىقپاۋى قاجەت. وسى قىزىق­تى تامشالاپ تۇرعاندا, ەلىمىز­دىڭ نامىسىن قورعايتىن جاس ورەن­دەردى دە كورىپ قالدىق. ار­قاي­سىسى جارىسقا جاقسى دا­يىن­دىق­پەن كەلگەن. ۇعىسىپ-بىلىستىك.

شەتەلدەن بىلىمگە قۇشتار, ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىنە قىزىعاتىن قانشاما وقۋشى, جەتەكشى, عالىمدار, سىيلى قوناقتار كەلدى. ءتىل تابىسقانىمىزشا سوزگە تارتىپ كوردىك. جاڭا زەلانديا كومانداسىنىڭ جەتەكشىسى انجەلا شارپلەس ءوز اسەرىن ەرەكشە سەزىم­مەن جەتكىزدى.

– قازاقستاندا بولۋ كەرەمەت! ءبىز ءبىرىنشى كەلگەن كوماندا بولعا­نىمىزعا وتە قۋانىشتىمىز. جاڭا زەلانديادان ۇزاق ۇشتىق, بىراق ءسىزدىڭ ەلگە كەلۋدى اسىعا كۇتتىك. ءبىزدى قىزىقتى ءارى قيىن ەمتيحاندار, سونداي-اق قازاق­ستانمەن تانىسۋ مۇمكىندىگى كۇتىپ تۇر. ءارتۇرلى ەكسكۋرسيالار جوس­پار­لانىپ وتىر, ونىڭ ىشىندە بۇر­كىت پەن ساياتشىلىق تا بار. قازاق­ستان ءبىزدىڭ ەلدەن مۇلدەم بولەك, ەرەكشە. بۇل دا جاعىمدى اسەر بەرەدى. ءبىز ەسكى دوستارىمىزبەن كەزدەسۋدى, جاڭا تانىستار تابۋدى اڭسايمىز. جارىس باستالار الدىندا يسلانديا جانە اۋستراليا قۇرامالارىمەن بىرنەشە كۇن بولامىز, – دەدى ول.

ال نورۆەگيادان كەلگەن ولاۆ دجونسەن دە تولقىنىس ۇستىندە تۇردى. وعان جارىستىڭ بولارىنان, بولاتىنى قىزىق ەكەن. سەبەبى ۇشاقتان تۇسكەنشە قوبال­جىپ كەلدىم دەيدى. ءوزىنىڭ ايتۋى بويىن­شا, ءبىزدىڭ ەلدىڭ توپىراعى تىنىش­تىق سىيلاپتى. مۇنى ەستىپ, تاڭدانىسىمىزدى جاسىرا المادىق. «11 جىل بويى وقىعان ءبىلىمىزدىڭ سىنالار كەزى كەلدى. تاجىريبەگە باسىمدىق بەرىلەدى. وسى وليمپياداعا جولداما العانىمىزعا قۋانىشتى­مىز. مۇنىڭ ءوزى – ءبىز ءۇشىن جوعارى جەتىستىك. قازاقستاندى تۇڭعىش كورۋىم. استانا – اسەم قالا ەكەن. بۇل قالانىڭ ەرەكشە ەنەرگيا­سى بىزگە شابىت بەردى», دەيدى اسەرلەنە.

سونىمەن ورەندەرگە ساتتىلىك تىلەدىك. عيماراتتان شىعىپ بارا جاتىپ, بۇل باسەكەنى وتكىزۋ ءۇشىن ۇلكەن دايىندىق جۇر­گىزگە­نى ەسىمىزگە ءتۇستى. ەسكە سالا­يىق, بىلتىر قاراشا ايىن­دا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ پەن IBO حالىق­ارالىق ۇيىمداستىرۋ كومي­تە­تىنىڭ ءتورايىمى لەنكا ليبۋسوۆا­نىڭ كەزدەسۋى وتكەن. تاراپتار زيات­كەرلىك سايىستى ۇيىمداس­تىرۋ ماسەلەلەرىن, سونداي-اق وتاندىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ كەلەشەگىن تالقى­لاعان بولاتىن. ال ەلىمىزدىڭ جاس عالىمدارى مەن وتكەن حالىقارا­لىق وليمپيا­دا­لاردىڭ جەڭىمپاز­دارىنان تۇرا­تىن IBO-2024 عىلىمي كوميتەتى پراكتيكالىق جانە تەوريالىق تۋرلارعا تاپسىرمالار ازىرلەپ, وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا سترەسس-تەست جۇرگىز­گەن. استاناداعى «Park Inn» قو­ناق­ۇيىندە ءار ەلدەن 13 ساراپ­شى جينالىپ, عىلىمي كوميتەت مۇشەلەرىمەن بىرگە ولار ەكسپەريمەنتتىك جانە تەوريالىق ەمتيحانداردىڭ تاپسىرمالارىن تالقىلاعان. عىلىمي كوميتەت تور­اعاسى ءىلياس ساقيموۆ بيولوگيا پانىنەن دۇنيەجۇزىلىك وليم­پيادا تاپسىرمالارىن ازىر­لەۋ ءۇشىن عىلىمي كوميتەت قۇرىل­عانىن, ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ جاس بيولوگ-عالىمدارى مەن بيولوگيا وليمپياداسىنىڭ جۇلدەگەرلەرى بار ەكەنىن اتاپ وتكەن-تۇعىن.

وسىنىڭ ءبارىن ويعا الىپ, كوزىمىزبەن كورگەندى كوڭىلىمىزگە ءتۇيىپ قاراساق, بۇل – شىنىمەن دە ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعا. ءبىز قايتادان باستاپقى ويى­مىزعا ورالدىق. بىراق ىبىراي اتا­مىزدىڭ باسقا ءسوزى كوڭىلى­مىز­دى تولقىتتى. «ەل مەن جەر – ونىڭ كوگىلدىر ارمانى مەن ءمول­دىر كولدەرى, بايتاق دالاسى مەن اسقاق تاۋلارى – ءبىزدىڭ باستى بايلىعى­مىز. جەر, سۋ, اۋا ادام بالاسىنىڭ ۇرپاعىنان ۇرپاعىنا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان مول قازىنا. مىنە, وسى قازىنانى اعا ۇرپاق وكىلدەرى ءبىز دە, كەڭەس ادامدارىنىڭ جاس ۇرپاعى – سەندەر دە, بارلىعىمىز دا كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ, ەل يگىلى­گىنە جۇمساۋىمىز قاجەت», دەگەن ءسوزدى تەك ءبىز عانا ەمەس, وليم­پياداعا قاتىسىپ جاتقان ءار با­لانىڭ ويلاعانىنا كۇمانىم جوق.