ەسىمى ەلىمىزگە تانىمال جازۋشى-جۋرناليست, قوعام قايراتكەرى جاراسباي سۇلەيمەنوۆتىڭ ونەگەگە تولى عۇمىربايانىن, ىرگەلى ىزدەنىستەردەن تۇراتىن شىعارماشىلىق جولىن اڭگىمەلەگەندە وبلىستىق «لەنين تۋى (قازىر «سولتۇستىك قازاقستان») گازەتى الدىمەن اۋىزعا الىنادى. ولاي بولاتىن ءجونى بار. جاكەڭ ولەڭ, اڭگىمە جازۋعا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە-اق اۋەستەندى. تىرناقالدى ماقالالارى جەرگىلىكتى باسىلىمدا جاريالانىپ, ء«تىلشى بالا» اتاندى.
سەيتەن ساۋىتبەكوۆ, ءماريام مىرزاتاەۆا سەكىلدى ادەبيەتشى ۇستازدار ونىڭ جازۋ-سىزۋعا دەگەن قابىلەت-بەيىمىن بايقاعاننان كەيىن اقىل-كەڭەستەرىن بەرىپ, جۋرناليست بولۋعا ءجون سىلتەدى. ەڭبەك جولىن شالعايداعى قازاق اۋىلىندا باستاعان ءتۇبىت مۇرتتى بوزبالانىڭ «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە, «بالدىرعان» جۋرنالىنا جولداعان مولتەك اڭگىمەلەرى ۇزبەي جارىق كورىپ, بويىندا قىر-سىرى بەيمالىم ماماندىققا دەگەن ىڭكارلىك سەزىم وياندى. وتان الدىنداعى ازاماتتىق مىندەتىن وتەپ كەلگەننەن كەيىن رەداكتسيا ەسىگىن يمەنە اشقان جاس جىگىتتى مۇنداعىلار قۇشاق جايا قارسى الدى. سىرتتاي جاقسى بىلەتىندىكتەن, ارنايى ءبىلىمى بولماسا دا, بولىمگە ءتىلشى ەتىپ قابىلدادى.
شىعارماشىلىق ورتاعا تەز بەيىمدەلىپ, كاسىبي شەبەرلىگى جاعىنان تانىلىپ, جۋرناليستىك ماماندىقتى كەزدەيسوق تاڭداماعانىن دالەلدەدى. كوپ ۇزاماي وعان كەڭەس قۇرىلىسى, پارتيا تۇرمىسى بولىمدەرىنە جەتەكشىلىك ەتۋ سەنىپ تاپسىرىلدى. ءبىر جاعىنان, ءبىلىمىن دە جەتىلدىرىپ, تاريح جانە قوعامتانۋ پاندەرىنىڭ ماماندىعى بويىنشا ديپلوم الىپ شىقتى. قازاق راديوسىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن دە ابىرويمەن اتقاردى. ەل, ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارىن جۇرتشىلىق جىلى قابىلدادى, ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن بولدى. ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ بالامالى سايلاۋىنا قاتىسىپ, سايلاۋشىلاردىڭ باسىم داۋسىنا يە بولدى. سەسسيالاردا قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر كوتەرىپ, ەڭ بەلسەندى حالىق قالاۋلىلارى قاتارىنان كورىندى. جۋرناليست قوعامنىڭ دامۋىنا, سانانىڭ وزگەرۋىنە ىقپالى زور ماماندىق ەكەنىن جۇرەكپەن سەزىنىپ, كاسىپكە دەگەن ادالدىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ءبىر ءسات تە جوعالتقان ەمەس. وبلىستىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىنە بىلەك سىبانا كىرىسىپ, اتان تۇيەگە جۇك بولارلىق قىرۋار ىستەر تىندىردى. وتباسى تاربيەسىنەن دارىعان ەڭبەكقورلىق, وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپشىلدىق, ىزدەنىمپازدىق قاسيەتتەرى, قايراتكەرلىك بولمىسى ودان ءارى تولىسىپ, شىڭدالا ءتۇستى. مۇقىم تۇركى جۇراعاتىنىڭ ماقتانىشى ماعجان جۇماباەۆ 1920 جىلى ىرگەتاسىن قالاعان باسىلىمنىڭ تيراجى 10 مىڭعا دەيىن جەتىپ, ەڭبەكاقى كوبەيتىلدى. شتات قۇرامى جاستارمەن تولىعىپ, ۇجىم جاڭا عيماراتقا قونىستاندى. قاتارعا قالالىق «قىزىلجار نۇرى» گازەتى قوسىلدى. ماعجانتانۋشى رەتىندە الاش جۇرتىنا ورتاق ۇلى پەرزەنت رۋحىن اسقاقتاتۋ جولىنداعى سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە, ايرىقشا اتاۋعا تۇرارلىق. ءالى كۇنگە دەيىن «اقتاڭداق بەتتەرى» كوپ تاقىرىپتى ىندەتە زەرتتەۋگە ەلىمىزدە العاشقىلاردىڭ قاتارىندا كىرىسىپ, ارحيۆتەرگە شاڭ باسقان قۇپيا قۇجاتتارعا قول جەتكىزدى. تىنباي ىزدەنۋدىڭ ارقاسىندا كوز مايىن تاۋىسىپ, تەرەڭ تالداپ جازعان ماقالالارى مەن سۇحباتتارى «سونبەيتىن شىراق» دەگەن اتپەن كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. «ماعجان» ەنتسيكلوپەدياسىن قۇراستىرىپ, تىڭ دەرەكتەرمەن, سونى ماعلۇماتتارمەن تولىقتىرا ءتۇستى. جاكەڭنىڭ باسشىلىعىمەن «ماعجان» ادەبي-كوركەم جۋرنالى جۇيەلى تۇردە شىعىپ كەلەدى.
جازۋشىنىڭ قوعام قايراتكەرى رەتىندەگى ەرەكشە تانىلعان ءبىر تۇسى 2007 جىلى ءتورتىنشى شاقىرىلىمداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانعاندا الماس قىلىشتاي جارقىلداي كورىنۋى, ايتار سوزدەن توسىلىپ قالماي, قابىرعالى ماسەلەلەردى بيىك مىنبەرلەردەن ۇدايى جەرىنە جەتكىزە كوتەرىپ, ۇلت زيالىسىنا ءتان ايبارلى مىنەز كورسەتۋى, ەلىمىزدەگى ەڭ جوعارعى وكىلەتتى ورگان قۇرامىنىڭ ول سياقتى ءبىلىمدى, بىلىكتى, ەلدىك, ۇلتتىق مۇراتتى جوعارى سانايتىن جاڭا كوزقاراستاعى بۋىنمەن تولىعۋى ساپالىق قۇرامىن ايتارلىقتاي جاقسارتىپ قانا قويماي, پارلامەنتتىڭ ىشكى جۇمىسىنا دا سەرپىن بەردى. قارىمدى قالامگەردىڭ پايىمىنشا, ونوماستيكا مەن ءتىل ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز ۇعىم, ولاردى بولە-جارا قاراۋعا بولمايدى. وكىنىشكە قاراي, قازاق جەرىندە ەرتەدەن قالىپتاسقان ۇلتتىق ونوماستيكالىق جۇيەنى پاتشا ۇكىمەتى وتارشىلدىق مۇددەلەرىنە سايكەستەندىرىپ, زورلاپ وزگەرتتى. سولاقاي ساياسات كەڭەس وداعى كەزىندە دە جالعاسىپ, ونىڭ اقىرى تۇرعىلىقتى حالىقتى رۋحاني تامىرىنان, سالت-داستۇرىنەن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان اجىراتۋعا سوقتىرا جازدادى. قيامپۇرىس قيانات تاريحقا وشپەستەي جازىلىپ قالدى. وسىنىڭ ءبارىن تاۋەلسىزدىك بيىگىنەن باعامداي وتىرىپ, پەتروپاۆل قالاسىنىڭ بايىرعى اتاۋىن وزگەرتۋ جونىندە ساۋال جولداۋىنا تۋرا كەلدى. جان-جاقتى دايىندىقتان كەيىن ءوز ۇستانىمىن جاريا ەتۋگە بەل بۋدى. كەيبىرەۋلەردىڭ ورە تۇرەگەلەتىنىن, وڭەشىن سوزىپ, وزەۋرەيتىنىن بىلە تۇرا تاۋەكەل ەتتى. ونداعى ويى – كوپ ۋاقىتتان بەرى حالىقتىڭ كوكەيىندە شەر بولىپ قاتقان شەتىن ماسەلەنى قوزعاۋ ارقىلى تالقىعا سالۋ, وزگەلەردىڭ كوڭىل اۋانىن بايقاۋ. ۇكىمەتكە باعىتتالعان دەپۋتاتتىق ساۋال سانادا ۇلكەن سىلكىنىس تۋدىرعانى ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە, ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتىلا قويعان جوق. ۇلكەن جارىلىستاي اسەر ەتىپ, قوعامدىق پىكىرگە قوزعاۋ سالعانى سونشالىق, قىزىلجار اتاۋىنا قارسىلىق بىلدىرگەندەر باستاپقىدا نە ىستەرلەرىن بىلمەي, بيلىكتىڭ ءوزى ابدىراپ قالدى.حالىق قالاۋلىسىنا ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنان جۇزدەگەن ادام حابارلاسىپ, قىزۋ قولداۋ ءبىلدىرىستى.
جاكەڭ 1965 جىلدىڭ جازىندا قىزىلجارداعى №2 قازاق مەكتەپ ينتەرناتى وقۋشىلارىنىڭ قۇرامىندا وداقتىڭ باس قالاسىنا بارعان ساياحات بارىسىندا كەزدەسكەن ءبىر وعاش جايتتى بايانداپ بەردى. «ماقتاۋلى قالاعا تابانىمىز تيگەننەن كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيىمىز سۋ سەپكەندەي باسىلدى. مۇنداعىلاردىڭ قازاقستاندى بىلمەيتىنى ءبىزدى قاتتى نالىتتى. قازاقپىز دەسەك, ءبىرى ودىرايا قارايدى, ەندى ءبىرى يىعىن قيقاڭ ەتكىزەدى, ەندى ءبىرى باسىن شايقايدى. بۇلار تاريحتى, گەوگرافيانى وقىماي ما دەپ تاڭ قالامىز. قازىر ويلاپ وتىرسام, ءبىز سياقتى ۇلتتاردى كوزگە دە ىلمەگەن ەكەن. ءالى كۇنگە دەيىن نامىسىمىزدىڭ تاپتالىپ, تاريحتان ەسەمىزدىڭ كەتكەنىنە ءىشىم ۋداي اشيدى. سوندىقتان ءتىل, ءدىل ماسەلەلەرى مەنى قاتتى مازالايدى. اسىرەسە جاستار تاربيەسىن نازاردان شىعارىپ العانىمىز, ولاردىڭ بويىندا وتانشىلدىق رۋحتىڭ جەتىسپەيتىنى ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالىپ بارا جاتقان سياقتى. اتا-انالار كۇندەلىكتى تۇرمىس ماسەلەلەرىن كوبىرەك كۇيتتەۋ سالدارىنان ۇل-قىزدارىنىڭ ءتارتىبىن بوساڭسىتىپ العان سىڭايلى», دەيدى ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا بەيجاي ارامايتىن كاسىبي جۋرناليست.
الىسقا ۇزامايىق, وبلىس ورتالىعى پەتروپاۆل قالاسىندا 10 مىڭعا جۋىق قازاق بالالارىنىڭ ورىسشا وقيتىنى— ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دالەلى.
«ونوماستيكا تۋرالى» زاڭدى ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىندەي ەتىپ جاساساق, كوپ نارسەدەن ۇتارىمىز انىق. كەشە عانا وزىمىزبەن ءبىر شاڭىراق استىندا بىرگە ءومىر سۇرگەن ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنەن وسىنى اڭعارۋعا بولادى. قىزىلجار عانا ەمەس, جالپى ەلىمىزدەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ كوزىندەي بولىپ كورىنەتىن كەيبىر اۋداندار مەن اۋىلدار ءالى كۇنگە ءوزىنىڭ بايىرعى اتتارىن قايتارا الماي وتىر. ونوماستيكا دەمەكشى, حالىقتىق جەر-سۋ, قالا اتاۋلارىنىڭ ءوزى ەرەكشە اۋەزدىلىگى, اۋەندىلىگىمەن بىردەن جاتتالىپ قالادى ەمەس پە؟ وتارلاۋ بۇعاۋىنان ءالى تولىق تازارماعانىمىز, بوداندىقتا بولعانىمىز سانامىزدان وشەر ەمەس. جاسقانشاقتىق, يىلگىشتىك قانىمىزعا سىڭگەنى سونداي, ودان ارىلۋ وڭايعا سوقپاي تۇر. مۇنداي كۇردەلى ماسەلەلەردى اكىمدەردىڭ قۇزىرىنا بەرۋ دۇرىس ەمەس, ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە شەشۋ ءتيىمدى. زاڭدارعا ءتيىستى وزگەرتۋلەر ەنگىزگەن ءجون», – دەگەن جاراسباي قابدوللا ۇلى ءوڭىر اۋماعىندا وتارشىل, كەڭەستىك كەزەڭدى ەسكە تۇسىرەتىن حالتۋرين, لەنين, چاپاەۆ, ۋليانوۆ سەكىلدى اتاۋلاردىڭ ازايماي وتىرعانىنا, شۇعىلا, تولقىن, باياندى سياقتى ەشقانداي ماعىناسى جوق اتتاردىڭ قويىلاتىنىنا, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ ەسىمى ەلەنبەي كەلە جاتقانىنا قىنجىلادى.
بەلگىلى كوسەمسوزشىنىڭ قازاق قوعامىندا قوردالانعان پروبلەمانىڭ بىرىنە ەلدى مەكەندەر جايىن جاتقىزۋى تەكتەن تەك ەمەس. ونى تاڭ بوزارىسىمەن مالىن ورىسكە شىعارىپ, كەشكە قارسى الاتىن, سيىرىن ساۋىپ, قايماعىن اعىزىپ, مايىن بىلعاپ, باۋىرساعىن ءپىسىرىپ, شايىن قايناتىپ, قىم-قۋىت تىرلىككە بولەنىپ جاتاتىن قىزىعى ماڭگى تارقامايتىنداي كورىنەتىن اۋىلدىڭ رۋحاني مايەگىنىڭ سارقىلىپ, جۇدەپ-جاداپ, قازىرگى زاماننىڭ اۋىرتپالىعىن مولىنان تارتىپ كەلە جاتقانى قاتتى تولعاندىرادى. اسىرەسە تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن قۇنارلى جەرلەردى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەمەس, ايدالاداعى الپاۋىتتاردىڭ راسىمدەپ العانى جانىنا قاتتى باتادى. ولار باس پايداسىن عانا بىلەدى, ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋعا, ءتورت ت ۇلىك وسىرۋگە ق ۇلىقسىز. ءوندىرىس ورىندارى اشىلماسا, جۇمىس بولماسا, جاستار كوشپەگەندە قايتەدى؟ وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى رەتىندە اۋىلدىقتاردىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرىن ەسكەرۋسىز قالدىرعان ەمەس. جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان ناقتى شەشىمدەردىڭ الىنۋىنا قال-قادەرىنشە ىقپال جاساپ كەلەدى. ونىڭ ويىنشا, التىن بەسىك–اۋىلدى تۇلەتۋگە, ەلدى كوركەيتۋگە ۇكىمەتتىڭ كەشەندى قولداۋى قاجەت. كەزىندە «اۋىلدان كوشپە, اعايىن!» پۋبليتسيستيكالىق ماقالاسىنا ارقاۋ ەتكەن ەلدى مەكەندەردە تۇرىپ جاتقان تۇرعىنداردىڭ زاماننىڭ وزگەرە باستاعانىن, نارىقتىڭ تالاپتارىن ەسكەرمەستەن بەيجاي, جايباراقات وتىرىپ, ۋاقىت وتكىزىپ العانىن ماسەلە ەتىپ كوتەرگەن بولاتىن. بالكىم, اۋىل ىرگەسى سوگىلمەگەندە باياعى قازاقى قالپىن ساقتاپ قالاتىن با ەدى؟ ءار-ءار جەردە ورنى ۇڭىرەيىپ قالعان ەلدى مەكەندەر از ەمەس.
بەرتىنگە دەيىن «قىزىلجار-اقپارات» جشس ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ كەلگەن جانى جايساڭ, ارى تازا جاكەڭ قانداي قۇرمەتكە دە ابدەن لايىق. كوپ جىلعى ءمىنسىز ەڭبەك وتەۋى «قۇرمەت», ەكىنشى دارەجەلى «دوستىق» وردەندەرىمەن اتاپ ءوتىلدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ وتكەن جىلعى ادەبي جيىن قورىتىندىسى بويىنشا قىزىلجارلىق اقىن-جازۋشىلار اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىن يەلەندى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. قوعامدىق جۇمىستاردا بەلسەندى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جەرگىلىكتى ۇيىمىنىڭ جانە وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى. ابىز اقساقال رەتىندە جاستار تاربيەسىنە ءجيى اتسالىسادى.
«ەمەننىڭ ءيىر بۇتاعى, «كومەسكى ءىز», «شىننىڭ ءجۇزى», «سونبەيتىن شىراق», «دالا-بەسىك», «مىلتىقسىز مايدان», «ساۋلەلى عۇمىر» سياقتى 30-عا جۋىق كىتاپتىڭ اۆتورى جۋىردا وڭىرىمىزگە بەلگىلى تۇلعا, اۋىل-ايماققا سىيلى, بەدەلدى نوعايباي بي تۋرالى دەرەكتى رومانىن جازىپ ءبىتىردى. دەمەك ءار كۇنى ىزدەنىسكە تولى, شالقار شابىتتىڭ قۇشاعىندا جۇرگەن, مەرەيلى ءومىر بەلەسىنە كوتەرىلگەن قارىمدى قالامگەردىڭ بەرەرى ءالى مول دەگەن ءسوز.
ءومىر ەسقالي, مادەنيەت قايراتكەرى