يگىلىك باسى – ىنتىماق

القالى جيىنعا اسسامبلەيا مۇشە­لەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مەن قۇرى­لىمدىق بولىمشەلەر, اۋدان اكىمدەرى مەن ورىنباسارلارى, اۋداندىق, قالالىق, وبلىستىق اقساقالدار جانە انالار كەڭەس­تەرىنىڭ توراعالارى جانە مۇشەلەرى, بيز­نەس وكىلدەرى, «اسسامبلەيا جاستارى» جاس­تار قوزعالىسىنىڭ وكىلدىگى مەن ەرىك­تىلەر قاتىستى. باتىس قازاقستان وبلى­سىنىڭ اكىمى, وڭىرلىك قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى ناريمان تورەعالي ۇلى جۇرگىزگەن باس­قوسۋ­دا ەلىمىز بەن اقجايىق وڭىرىندەگى بىرلىك پەن تاتۋلىق, قوعام الدىنداعى قۇندىلىقتار تالقىعا ءتۇستى.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل ءساۋىر ايىندا ەلوردادا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXXIII سەسسياسى وتىرىسىندا ء«تۇرلى سىن-قاتەرگە قاراماستان, ءبىز ستراتەگيالىق ماقسات-مىندەتتەرىمىزدەن اينىمايمىز. ەلىمىز قارقىندى دامۋى ءۇشىن ونداعان جىل بويى قوردالاعان كوپتەگەن ماسەلەنى شەشۋىمىز قاجەت. ءبىز كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋ ارقىلى عانا بولاشاق جەتىستىكتەردىڭ بەرىك تۇعىرىن قالاپ, ساياساتتا, ەكونوميكادا, مادەنيەتتە جانە الەۋمەتتىك سالادا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاساي الامىز. ءدال سول سەبەپتى اسسامبلەيانىڭ بۇگىنگى سەسسياسى «بىرلىك. جاسامپازدىق. ورلەۋ» دەپ اتالدى» دەگەن بولاتىن. سەسسيادا پرەزيدەنتىمىز ناقتى تاپسىرما بەردى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الدىنا دا ءبىراز ماقسات-مىندەت قويىلدى. مىنە, وسى تاپسىرمالاردى اقجايىق وڭىرىندە ىسكە اسىرۋىمىز قاجەت, – دەدى ناريمان تورەعاليەۆ.

ادەتتە كوپ ەسكەرە بەرمەيتىن قۇندىلىق ەل باسىنا كۇن تۋعان ساتتە الدىڭعى قاتارعا شىعادى. كۇنى كەشە قازاقستاننىڭ باسىم بولىگىن ابىگەرگە سالعان تابيعي اپات – كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە ەلىمىزدىڭ ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا بىلگەن ۇيىمشىلدىعى ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. تاريح توعىستىرعان تاعدىرى ءبىر, سەنىممەن قادام باساتىن كەلەشەگى ءبىر, ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالعان قازاقستان حالقى بابالار اماناتىنا ادال بولىپ, قاسيەتتى قارا شاڭىراق – ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا جۇمىس جاساۋعا ءتيىس ەكەنىن وبلىس اكىمى دە قاداپ ايتتى.

قاي قوعامدا دا ءارتۇرلى وزەكتى جانە كۇردەلى ماسەلە بولاتىنى, ول كەز كەلگەن ۋاقىتتا تۋىندايتىنى راس. كەيبىر ءتۇيىندى تارقاتۋ ءۇشىن كوپتى كورگەن كونەكوزدىڭ اقىل-كەڭەسى اۋاداي قاجەت بولىپ جاتادى. «اۋىلىڭدا قاريا بولسا, جازىپ قويعان حاتپەن تەڭ» دەيدى دانا حالقىمىز. اقساقالداردىڭ وسىنداي الەۋەتىن اسسامبلەيا دا وڭىنان پايدالانىپ وتىرعانى قۋانتادى. مۇنى وڭىرلىك اسسامبلەيا جانىنداعى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, بقو قوعامدىق مەدياتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى قايرەدەن جاقسىعۇلوۆتىڭ سوزىنەن انىق بايقادىق.

– ءبىزدىڭ كەڭەستىڭ نەگىزگى ماقساتى – ازاماتتاردى قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىك, تاتۋلىق قۇندىلىقتارى توڭىرەگىندە ۇيىمداستىرۋ, ياعني كەز كەلگەن كۇرمەۋى قيىن ماسەلەدە شەشىم تاۋىپ, قوس تاراپتى بىتىمگە شاقىرۋ. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ەشقاشان توقتاتپايمىز. ويتكەنى مۇنداي ىستەردىڭ قوعام ءۇشىن, مەملەكەتتىڭ دامۋى ءۇشىن ايتارلىقتاي ىقپالى بار, – دەيدى قايرەدەن قادىرعالي ۇلى.

اقساقال قازىرگى قوعامنىڭ تۇيتكىلىنە اينالعان بىرنەشە ماسەلەنى قوزعاپ ءوتتى. سونىڭ ءبىرى – جاستارىمىزدىڭ بۇلدىرگى ناسيحاتقا ىلەسىپ كەتۋى.

– يسلام قاعيدالارىن ورەسكەل بۇرمالاپ, قاتىپ قالعان دوگما رەتىندە قابىلدايتىن وتباسىندا ايەلدى كەمسىتۋ, ءتىپتى قورلاۋ وقيعاسى كوبەيىپ كەتتى. ءدىن ارقىلى وتباسىنا, قوعامعا ىرىتكى سالىنىپ جاتقاندا ءار ازامات جاعدايعا اراشا ءتۇسۋى كەرەك. ول ءۇشىن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىمەن ايتساق, ء«بىز ءداستۇرلى وتباسى قۇندىلىقتارىن تاباندى تۇردە ورنىقتىرا بەرۋىمىز قاجەت». ءار اتا-انا بالاسىنا يسلام ءدىنىن ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ءدىنى, اناعا قۇرمەت كورسەتەتىن ءدىن, اۋىزبىرشىلىك پەن ادامگەرشىلىكتى ناسيحاتتايتىن, ادالدىق پەن تازالىقتى تالاپ ەتەتىن ءدىن ەكەنىن تۇسىندىرۋگە ءتيىس, – دەدى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى.

ق.جاقسىعۇلوۆتىڭ ەگدە تارتقان جاسىنا قاراماي قوعامدىق ىستەرگە, اسىرەسە ەكولوگيالىق قوزعالىستارعا بەلسەنە قاتىسىپ جۇرگەنىنە كۋامىز. ورال قالاسىنىڭ ىرگەسىندە ءبىراز جىلدان بەرى كەۋىپ قالعان انەس كولىنىڭ قايتا ورالۋى ءدال وسى قايرەدەن اعايدىڭ ەڭبەگى. بيىل جايىق وزەنى تاسىپ, جان-جاعىنا جايىلعان كەزدە انەس كولىنىڭ اڭعارى دا سۋعا تولعان ەدى. وزەن دەڭگەيى تومەن تۇسكەندە كول سۋى بىرگە كەتپەۋى ءۇشىن باستاما كوتەرىپ ءجۇرىپ بوگەت ورناتتى. ءسويتىپ, انەس كولى حالىق ءسۇيىپ جينالاتىن تابيعات مۇيىسىنە اينالدى. جاقىندا عانا وسى انەس كولىنىڭ جاعاسىندا «اكەلەر كۇنى» مەرەكەسى ءوتتى. «بولاشاقتا قالا بيلىگى, ءتيىستى مەكەمەلەر كومەكتەسىپ, كول سۋىن رەتتەپ وتىراتىن گيدروتەحنيكالىق قوندىرعى – قاقپا ورناتىپ بەرسە» دەيدى وسى باستامانىڭ جولىندا جۇرگەن اقساقالدار. قايرەدەن قادىرعالي ۇلىنىڭ باستاعان ءىسىن جولعا قالدىرمايتىن تىنىمسىز مىنەزىن بىلگەندىكتەن, ول دا جۇزەگە اساتىن ءىس دەپ سەنەمىز. بالىعى تايداي تۋلاپ, باقاسى قويداي شۋلاپ جاتاتىن انەس كولىنىڭ بۇرىنعى باراقاتتى شاعى قايتا اينالىپ كەلسە كەرەك.

جيىندا وبلىستاعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, «دوس» قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى ۆەرا شوحينا دا ءسوز الىپ, اسسامبلەيا اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى. مىسالى, الەۋمەتتىك تاپسىرىس اياسىندا ءار ەتنوستىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جىل سايىن وڭىردە «ەتنوستىق مادەنيەت كۇنى» جوباسى وتەدى. شەشەن-ينگۋش حالقىنىڭ ورتالىق ازيا مەن قازاقستانعا جەر اۋدارىلعانىنا 80 جىل تولۋى اتالىپ وتكەن. اسسامبلەيا كافەدراسى مەن عىلىمي-ساراپتامالىق توپ وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن پىكىر الماسۋلار ۇيىمداستىرىلعان. مۇنداي ءىس-شارالار دەپورتاتسيانىڭ قيىن جىلدارىندا امان قالعانداردى قۇرمەتتەۋگە, تاريحىمىزدى بايىتۋعا, وتكەندى قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەيدى. ۆەرا شوحينا ءوڭىر باسشىسىنان دوستىق ءۇيىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق الەۋەتىن نىعايتۋعا, الەۋمەتتىك تاپسىرىستار اياسىندا اقساقالدار جانە انالار كەڭەستەرى, اسسامبلەيا جاستارىنىڭ قىزمەتتەرىن قولداۋ ماقساتىنداعى جوبالارعا قوسىمشا قارجى ءبولۋدى سۇرادى.

ال وبلىس اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى, وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قحا جانىنداعى انالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شالقىما قۇرمانالينا وتباسى قۇندىلىعى تاقىرىبىنا تەرەڭ توقتالدى. اتاقتى قازاق اقىنى قاسىم امانجولوۆتىڭ: «وتباسى – شاعىن مەملەكەت, مەن – پرەزيدەنت, سەن – پرەمەر» دەگەن ولەڭ جولدارىن كەلتىرە وتىرىپ, وتباسىنداعى ىشكى ۇيلەسىمدىلىك, اكە مەن انانىڭ ءرولى, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋى سىندى ماسەلەلەردى كوتەردى.

– ۇلتتىڭ تاربيەسى – انانىڭ موينىندا. ولاي بولسا, ۇلتتى مادەنيەتتى ەتۋ ءۇشىن ءبىز انانى مادەنيەتتى ەتۋىمىز كەرەك. انالار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن ەلىمىزدىڭ جاڭا گۋمانيتارلىق يدەولوگيالىق دوكتريناسىمەن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن باس­تى قۇندىلىقتاردى ايقىندادىق. ولار: تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق, بىرلىك جانە ىنتىماق, ادىلدىك جانە جاۋاپ­كەرشىلىك, زاڭ جانە ءتارتىپ, ەڭبەك­ق­ورلىق جانە كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق جانە جاڭاشىلدىق. ال وتباسى – جەكە قۇندىلىقتاردى قالىپ­تاستىرۋدىڭ قاينار كوزى, تاربيەنىڭ باستاۋى. سوندىقتان باتىس قازاقستان وبلىسىندا قازىر 157 انالار كەڭەسى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 12-ءسى – اۋداندىق, 143-ءى اۋىلدىق وكرۋگتەردە قىزمەت ەتەدى. بۇل ۇيىمداردا 1 230 بەلسەندى انا قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلعان. انالار كەڭەسىنىڭ جۇمىسى «مادەنيەتتى انا – مادەنيەتتى ۇلت» جوباسىنىڭ نەگىزىندە انانىڭ رۋحاني جانە تاربيەلىك ءرولى ارقىلى قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, وتباسى قۇندىلىق­تارىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان, – دەيدى شالقىما حايروللاقىزى.

كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە انالار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى باسپاناسى سۋعا كەتكەن تۇرعىندار ۋاقىتشا پانالا­عان 12 ەۆاكۋاتسيالىق قوسىندى تۇراق­تى ارالاپ, جەرلەستەردىڭ جاعدايىن ءبىلىپ, گۋمانيتارلىق جۇك تاراتىپ, پسي­حولوگيالىق كومەك كورسەتۋمەن جۇيەلى اينالىستى.

– مەملەكەت باسشىسى قوعامدا ۇلتىنا قاراي ەرەكشەلەنۋگە, وقشاۋلانۋعا ۇمتىلعان كەز كەلگەن ارەكەتكە, اسىرەسە, ازاماتتاردى تىلىنە, ۇلتىنا, دىنىنە نەمەسە مادەنيەتىنە بولا ارانداتۋعا, يا بولماسا كەمسىتۋگە مۇلدە جول بەرمەيتىن ورتا قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. قازاقستان – كوپتىلدى ەل بولعا­نى­مەن, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى, بىرلىكتى مەملەكەتتىك تىلگە وراسان زور باسىمدىق بەرىلگەندە عانا قالىپتاستىرا الامىز, – دەدى سانالى ءومىرىن پەداگوگيكا سالاسىنا ارناعان تاجىريبەلى ۇستاز.

ءدال وسى ويدى «قازاقستان ۇيعىر­لارى­نىڭ رەسپۋبليكالىق مادەني ورتا­لىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ورال قالاسىنداعى فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يليار مۋتاليپوۆ تەرەڭدەتە ءتۇستى. مەملەكەتتىك تىلدە شەبەر سويلەگەن يليار مۇساجان ۇلى زامانداستارىن قازاق ءتىلىنىڭ اياسىنا توپتاسۋعا شاقىردى. «جاستىق قالىپتاسۋ شاعى كەڭەستىك كەزەڭگە تاپ كەلگەن اعا بۋىننان مەملەكەتتىك ءتىلدى تالاپ ەتۋ قيىن بولار. الايدا قازىرگى جاستار, مەنىڭ زامانداستارىم قازاق ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتى. ءوزىم مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولعاندىقتان, قازاقستاندا قازاق ءتىلى قاشاندا ءبىرىنشى ورىننان كورىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك مەكەمە باسشىلارى قول استىنداعى قىزمەتكەرگە قازاق ءتىلىن ءبىلۋدىڭ مىندەتتىلىگىن ءتۇسىندىرۋى قاجەت. قىزمەتكە قابىلداۋ كەزىندە ۇمىتكەردىڭ ۇلتىنا قاراماي, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دارەجەسى ەسكەرىلگەنى ءجون. قىزمەت بارىسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋعا ءتيىس», دەگەن يلياردىڭ ءسوزىن كوپشىلىك قىزۋ قول سوعىپ قۇپتادى.

راس, ىنتىماق پەن تاتۋلىقتان ارتىق بايلىق جوق. بۇعان كەشەگى سۋ تاسقىنى كەزىندە حالىقتىڭ انىق كوزى جەتتى. «ورال ساۋدا-ونەركاسىپ كومپانياسىنىڭ» ديرەكتورى, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ۆالەري كرىلوۆ تا, بقو قحا «بىرلىك» ازەربايجان ەتنومادەني بىرلەستىگى­نىڭ توراعاسى نادجاف مامەدوۆ تا ءوز سوزدەرىندە «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەتىنىن» ايتتى.

– الەم حالقى جاھاندىق وزگەرىستەر تولقىنىن باسىنان كەشىرىپ جاتىر. مۇنداي سىناقتان تەك بىرلىگى بەكەم, ىنتىماعى جوعارى حالىق قانا امان شىعا الاتىنىن كورىپ وتىرمىز. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – جالپىۇلتتىق كەلىسىم ينستيتۋتى رەتىندە ءوز ميسسياسىن ادال اتقارىپ, ورتاق وتانىمىزدىڭ باستى قۇندىلىقتارىن قورعاۋعا قىزمەت ەتسىن! ەل بىرلىگىن ساقتاي وتىرىپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن ءاردايىم بيىك ۇستاپ, مەملەكەتتىگىمىزدىڭ نىعايۋىنا باعىتتالعان جۇمىستارىڭىزعا ساتتىلىك تىلەيمىن – دەدى سەسسيا جۇمىسىن قورىتىندىلاعان ءوڭىر باسشىسى ناريمان تورەعاليەۆ.

سەسسيا سوڭىندا ءوڭىردىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءXXVى سەسسياسىنىڭ حاتتاما شەشىمدەرى قابىلداندى. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, سايا­سي پارتيالاردىڭ, «اسسامبلەيا جاس­تارى» مەن قوعامدىق ەتنومادەني بىرلەسىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 30 ءىس-شارالار جوسپارىن دايىنداۋ, بقو قحا جاستار جوبالارىنىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە ۆولونتەرلىك جوبالارىنىڭ تىز­بەسىن ايقىنداۋ, اسسامبلەيا بەلسەندى­لەرى مەن قوعامدىق قۇرىلىمدارىن ناشاقورلىقتى, ويىنقۇمارلىقتى, وتباسى مەن قوعامداعى زورلىق-زومبىلىقتى, ۆانداليزم مەن ىسىراپشىلدىقتى قوعامنىڭ قابىلداماۋىن قالىپتاستىرۋ جۇمىسىنا تارتۋ, دوستىق ءۇيىنىڭ قىزمەتىن جەرگىلىكتى قوعامداستىقتار ءۇشىن زاماناۋي كوميۋنيتي-ورتالىقتار, بىرلىك, جاسامپازدىق جانە ورلەۋ قۇندىلىقتارىن ىلگەرىلەتۋ ورتالىقتارى رەتىندە ودان ءارى كۇشەيتۋ, بقو قحا انالار كەڭەستەرى مەن اقساقالدار كەڭەستەرىنىڭ قىزمەتىن ارناۋلى گرانتتار مەن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس ارقىلى قولداۋ سەكىلدى سان-سالالى مىندەتتەر بار.

باتىس قازاقستان وبلىسى