تاۋ ءتۋريزمى – دۇرىس يگەرە بىلسەك, يگىلىگى كوپ سالا. ءدال قازىر الەم ەلدەرى تاۋ-قىراتتاردىڭ تازالىعىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بۇل ماسەلە وزەكتى. اسىرەسە تۋريستەر كوپ باراتىن قىراتتاعى قوقىستىڭ كوپتىگى تاۋ بيىگىمەن تالاسا باستادى.
دۇنيەنىڭ تىلسىم سىرلارىن ءبىزدىڭ بابالارىمىز دا تەرەڭ تۇسىنگەنىن ءتامسىل سوزدەرىنە قاراپ بىلۋگە بولادى. ء«دىن دە, عىلىم دا, اۋليەلىك تە قازاقتىڭ تىلىندە تۇر» دەپ ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىز بەكەر ايتپاسا كەرەك-ءتى. ويتكەنى قازاقتا «بۇلاننان بيىك اڭ جوق, بۇلانايدان بيىك تاۋ جوق» دەگەن ءسوز بار. سول ەڭ بيىك بۇلاناي (گيمالاي) نەپال ەلىنىڭ اۋماعىندا. بۇل ەلدىڭ سولتۇستىك-باتىستان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي ەكى قاتار تاۋ جوتاسى سوزىلىپ جاتىر, اراسىندا ۇلكەن اڭعارلار مەن قازانشۇڭقىرلار بار. ال سولتۇستىك جانە شىعىس شەكارالارىندا الەمدەگى ەڭ بيىك ەۆەرەست (8848 م) پەن كانچەندجانگا (8585 م) شىڭدارى تۇر. بۇل تاۋلارعا جىل سايىن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن مىڭداعان تاۋشى مەن ساياحاتشى بارادى. تاۋلار تىلسىمعا تولى. ونى ءتىپتى «اجال اڭعارى» دەيتىندەر دە بار, ويتكەنى تالاي تاۋشى تابانىنان تاۋسىلعان, ءسويتىپ الىپ تاۋلاردىڭ اڭعارىندا ماڭگىلىككە قالىپ قويعاندار دا كوپ (1992 جىلدان قازىرگە دەيىن 400-گە جۋىق ادام قايتپاي قالعان دەگەن دەرەك بار). «اسقار تاۋ, سەنىڭ ءبىر ءمىنىڭ بار» دەمەكشى, الەمدەگى ەڭ بيىك, ادام اياعى جەتپەس تاۋ بولا تۇرا, الەمدەگى ەڭ لاس تاۋ دا وسى گيمالاي بولىپ تۇر. سول سەبەپتى ماماندار بۇل تاۋدى «الەمدەگى ەڭ بيىك قوقىس پوليگونى» بولىپ بارادى دەپ دابىل قاعىپ جاتىر. ويتكەنى تاۋ شىڭدارى وتتەگى باللوندارى, جىرتىلعان شاتىر, ارقان, سىنعان باسپالداق, پوليەتيلەن پاكەت, بوتەلكە, كونسەرۆىنىڭ ۇيىندىسىنە اينالعان.
وسىعان وراي «The Himalayan Cleanup» قوزعالىسى 2018 جىلدان بەرى الەمنىڭ 50-گە جۋىق ەكولوگيالىق ۇيىمدارىمەن بىرلەسىپ, تاۋ تازالىعىنا اسا ءمان بەرە باستادى. وعان الەمنىڭ ەرىكتى ازاماتتارى جۇمىلدىرىلادى. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ دە ەرىكتىلەرى بار (14 ەرىكتى قاتىسقان).
2018 جىلدان باستاپ نەپال ەلىنىڭ ارمياسى گيمالاي تاۋلارىندا بەس رەت تازالىق جۇمىستارىن جۇرگىزدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 119 توننا قوقىس, 14 ءمايىت جانە ادامنىڭ قاڭقا سۇيەكتەرى جينالعان. ال بيىل ءتورت ادامنىڭ ءمايىتى, بىرنەشە قاڭقا جانە 11 توننا قوقىس شىققان. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەۆەرەستە ءالى 200-دەن اسا ادام ءمايىتى مەن 50 توننا قوقىس بار دەسەدى.
بيىل نەپال بيلىگى الپينيستەردى ىزدەۋ جانە قوقىس تازالاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتتى. ولار تۋريستەر مەن الپينيستەرگە باقىلاۋ قۇرىلعىلارىن ورناتىپ, قوقىستى جوعارىدان اسكەري تىكۇشاقپەن الىپ كەتۋدى (تازالاۋدى) قولعا الدى. نەپال تۋريزم دەپارتامەنتىنىڭ الپينيزم جونىندەگى ديرەكتورى راكەش گۋرۋنگ بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ارنايى باقىلاۋشى توپ قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن مالىمدەدى.
2024 جىلى مامىر ايىندا اياقتالعان كوكتەمگى الپينيزمگە نەپال ۇكىمەتى شىڭعا شىقپاق بولعانداردىڭ 421-ىنە رۇقسات بەرگەن. ويتكەنى بيىل نەپالدىڭ جوعارى سوتى ەۆەرەسكە شىققىسى كەلەتىن تاۋشىلاردىڭ ليتسەنزيا سانىن ازايتتى. The Daily Star دەرەگىنە سايكەس, بيىل ەۆەرەسكە 600-دەي تاۋشى كوتەرىلگەن. ونىڭ سەگىزى قازا تاپتى, وعان قوسا ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەندەرى دە بار.
جالپى, تاۋعا تازالىق جۇرگىزۋدىڭ قيىندىعىن شەندەستىرەتىن تەڭەۋ جوق. وعان تەحنيكا مەن مول ادام كۇشى قاجەت ەتىلەتىنى بەلگىلى. ويتكەنى گيمالاي شىڭدارىنىڭ كليماتى اركەلكى. ادەتتە الپينيستەر جوعارىعا كوتەرىلگەن كەزدە جەر سىلكىنىسى, سۋ تاسقىنى, قار كوشكىنى سەكىلدى تابيعي كەدەرگىلەرگە تاپ بولادى. تاۋدىڭ جوعارى بولىگىندە وتتەگىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن جەلدىڭ قاتتى سوعۋى تالاي تاۋشىنىڭ ءومىرىن قيدى.
وسى جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەرىكتى تازالاۋشىلاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا 2014 جىلدان باستاپ نەپال تاراپى بازالىق لاگەردەن (5 300 م) جوعارى كوتەرىلگەن ءاربىر الپينيست تاۋدان كەمىندە 8 كيلو قوقىس شىعارۋى كەرەك دەگەن تالاپ ەنگىزدى. ال قىتاي تاراپى – تاۋدا ادام ءمايىتىن كوبەيتپەس ءۇشىن كاسىپقوي ەمەس تاۋشىلارعا (ەۆەرەسكە شىعۋعا) ليتسەنزيا بەرمەيتىن بولدى.
تاۋ تازالىعى دەگەندە, ءوز ەلىمىزدەگى تاۋلاردىڭ دا جايى ەسكە تۇسەدى. ءتىپتى بىزدە تاۋ ءتۋريزمى دەگەن ارنايى سالا بارىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەس. ەلىمىزدىڭ بيىك شىڭدارى – حان ءتاڭىرى (6995 م), مەريديان جوتاسى (6276 م), تالعار شىڭى (4973 م), شوقتال تاۋى (كۇنگەي الاتاۋ 4770 م), بەساقان تاۋى (4622 م), ىلە الاتاۋى (4600 م), مۇزتاۋ شىڭى (التاي تاۋى (4506 م), ماناس شىڭى (تالاس (4482 م), ساۋىر تاۋى (3818 م). ونىڭ ىشىندە تۋريستەر مەن تاۋشىلار كوپ باراتىن تاۋلار – الاتاۋ شاتقالدارى مەن التاي تاۋلارى. تۋريستەر جۇرگەن جەر تاپ-تازا تۇر دەۋ قيىن. ويتكەنى تۋريستەر كوپ باراتىن مۇزتاۋدا جىل سايىن تازالىق جۇمىسى ءجۇرىپ تۇرادى.
مۇزتاۋدىڭ رەسەي ەلىنە قارايتىن جاعىنىڭ تازالىعىمەن اينالىساتىن كونستانتين ەلانتسەۆتىڭ ايتۋىنشا, جىلدار بويى جينالعان قالدىقتاردى تەك تىكۇشاقپەن عانا شىعارۋعا بولادى. سونداي-اق ول ءار جىل سايىن 100-گە جۋىق قاپ قوقىس شىعاراتىنىن ايتادى.
ال «ىلە-الاتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە تاۋ ءتۋريزمىن دامىتۋ جانە تابيعاتتى تازا ساقتاۋ ماقساتىندا قالدىقتاردى ءبولىپ جيناۋ الاڭدارىن جاساقتاۋ قولعا الىندى. قازىر ىلە-الاتاۋ باۋرايى تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن تولىققاندى جاساقتاعان ەلىمىزدەگى العاشقى ۇلتتىق ساياباق بولىپ تۇر. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ۇلتتىق پارك اۋماعىندا بارلىعى 31 جاڭا قالدىق الاڭى ورناتىلىپ, وكم وپەراتورى 225 كونتەينەر قويعان.
رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, ۇلتتىق پارككە جىلىنا 300 مىڭنان اسا ساياحاتتاۋشىلار كەلەدى ەكەن. سوندىقتان 2030 جىلعا دەيىن پارك اۋماعىنداعى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ دەڭگەيىن 85%-عا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. «قازىر قالدىقتاردى تاستايتىن الاڭدار: الما-اراسان, مۇزتاۋ, قيماسار, اققايىڭ, قاسكەلەڭ, اقساي, ەسىك, تۇرگەن, ت.ب. شاتقالداردا ورناتىلدى», دەيدى «ىلە-الاتاۋ» مۇتپ قىزمەتكەرلەرى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, كەلۋشىلەر ءجيى قوقىس قالدىرادى, تەمەكى تۇقىلىن تاستايدى, جاققان وتىن وشىرمەيدى, ءتىپتى ۆانداليزم فاكتىلەرى دە كەزدەسەتىن كورىنەدى.
ال جۋىردا باستالعان «تازا قازاقستان» رەسپۋبليكالىق اكتسياسى اياسىندا تازالىق جۇمىستارى تەك قالا ماڭىندا عانا ەمەس, ءبىز ايتىپ وتىرعان تاۋداعى تازالىق ماسەلەسىنە دە وتانداستارىمىز كىرىسىپ كەتتى. ونىڭ ءبىر ايقىن دالەلى – جامبىل وبلىسى مەركى اۋدانىنداعى تاۋ شاتقالىندا جۇرگىزىلگەن تازالىق جۇمىستارىن ايتۋعا بولادى. باۋىمىز دا, تاۋىمىز دا تازا تۇرسىن دەسەك, بۇل يگى باستاما باسقا دا تاۋلى ولكەدەگى وتانداستارىمىزعا ۇلگى بولۋعا ءتيىس.