جىل اسقان سايىن الەمدە ەنەرگيا تاپشىلىعى ارتىپ جاتىر. ەلدەگى ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ ءبارى دەرلىك كەڭەس وداعى كەزىندە قۇرىلعان. قازىر كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. وعان قوسا, پارنيكتى گازدىڭ شىعارىندىلارى ەكوجۇيەگە, ينفراقۇرىلىمعا, ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاتەر ءتوندىرىپ تۇر. وسى سىن-قاتەرگە جاۋاپ رەتىندە جانە اتالعان تاۋەكەلدى باسەڭدەتۋ ماقساتىندا الەم ەلدەرى پاريج كەلىسىمىنە كەلدى.
پاريج كەلىسىمىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2022 جىلى وركەنيەتتى 52 ەل تومەن كومىرتەكتى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ ستراتەگياسىن بەكىتتى. قازاقستان 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ماقساتىن بەلگىلەدى. قولدانىستاعى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ جاعدايىن جانە كومىرتەگىنەن بەيتاراپتىق ماسەلەسىن ەسكەرسەك, ەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامۋى كومىرتەكسىز ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ ەكەنى ايقىندالادى.
انىعىندا كومىرتەكسىز ەنەرگيا كوزدەرىنە بالامالى ەنەرگيا جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى كىرەدى. ەندى ەل اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋدىرىپ جۇرگەن اەس تۋرالى كومەسكى ويلاردى سەيىلتىپ, قوعام قويعان سۇراقتارعا وتاندىق بىلىكتى مامان, عالىمداردىڭ ناقتى دالەل, دايەكتەرىن كەلتىرە وتىرىپ جاۋاپ بەرۋگە تىرىسامىز.
اەس پارنيكتى گازدان تازا
باسقا ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالاردان اەس-ءتىڭ پارنيكتى گاز شىعارىندىلارى سىندى زياندى قالدىقتار بويىنشا ارتىقشىلىعى بار ەكەنى بارشاعا ءمالىم. اەس پەن جەس-ءتىڭ قورشاعان ورتاعا ەكولوگيالىق اسەرىن سالىستىرا وتىرىپ ايتساق, اەس-تەن الىنعان ءبىر گيگاۆات قۋات ءبىر جىلدا 5,9 ملن توننا كومىردى نەمەسە 2,2 ملن توننا مازۋت پەن 26 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن گازدى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ورگانيكالىق وتىندى جاعۋ كەزىندە شىعاتىن كوپتەگەن گازدىڭ تارالۋىنا, قاتتى قالدىقتاردىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەيدى. بۇل تۇجىرىمدى پىكىردى ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ «اتوم ەنەرگەتيكاسى ينستيتۋتى» فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەربولات تايتولەۋ ۇلى ايتىپ وتىر.
ونىڭ پىكىرىنە زەيىن قويساق, كومىر ونىمدەرىن تازارتاتىن زاماناۋي جۇيەلەرىمەن جابدىقتالعان جىلۋ ستانساسىنىڭ ءوزى ءبىر جىلدا اتموسفەراعا ءتۇرلى باعالاۋلارعا سايكەس, 7-دەن 120 مىڭعا دەيىن كۇكىرت, 2-20 مىڭ تونناعا دەيىن ازوت توتىعىن, سونداي-اق 700-1 500 تونناعا دەيىن كۇل (تازارتۋسىز ەكى-ءۇش ەسە كوپ) مەن 3-7 ملن تونناعا دەيىن كومىرقىشقىل گازىن شىعارادى ەكەن. بۇدان بولەك كادمي, قورعاسىن جانە سىناپ سەكىلدى ۋلى مەتالداردان تۇراتىن 400 مىڭ تونناعا دەيىن زياندى قالدىق پايدا بولاتىن كورىنەدى. قۋاتى اەس-پەن بىردەي جەس سالىستىرمالى تۇردە اتموسفەراعا الدەقايدا كوپ راديواكتيۆتى قالدىق شىعارادى. بۇل كومىردىڭ قۇرامىندا ءارتۇرلى راديواكتيۆتى ەلەمەنتتەردىڭ, اتاپ ايتقاندا رادي, توري, پولوني سىندى ەلەمەنتتەردىڭ بولۋىمەن بايلانىستى.
تاعى ءبىر ءجيى قويىلاتىن سۇراق اەس-ءتىڭ بالقاش كولىنە اسەرى.
جالپى گيدراۆليكالىق قۇرىلىمى جاعىنان, اەس پەن جەس-ءتىڭ ايىرماشىلىعى تەك ەنەرگيا كوزىندە عانا. اەس-تە ەنەرگيا كوزى رەتىندە يادرولىق رەاكتور قولدانىلادى. زاماناۋي رەاكتورلار ەكى كونتۋرلى سۋىتۋ جۇيەسىنەن تۇرادى. ەكى كونتۋر ءبىر-بىرىنەن گيدراۆليكالىق وقشاۋلانعان جانە ءوزارا تەك جىلۋ الماستىرعىش ارقىلى بايلانىسقان. ەكى كونتۋرداعى سۋعا ەرەكشە تالاپتار قويىلعاندىقتان, سۋ ارنايى ازىرلەنەدى جانە ءاردايىم باقىلاۋدا بولادى.
ءبىرىنشى كونتۋر يادرولىق رەاكتوردا پايدا بولعان جىلۋدى تاسىمالداۋعا ارنالعان. ەكىنشى كونتۋرداعى سۋ جىلۋ الماستىرعىش ارقىلى ءبىرىنشى كونتۋردىڭ جىلۋىن الىپ, بۋعا اينالدىرىپ, ونى تۋربينا قالاقشالارىنا بەرۋ ارقىلى گەنەراتوردىڭ روتورىن اينالدىرادى. تۋربينادان شىققان بۋدى قايتا سۋعا اينالدىرۋ ءۇشىن كوندەنساتور قولدانىلادى. كولدىڭ سۋىن كوندەنساتوردى سۋىتۋ ءۇشىن عانا پايدالانادى, دەپ ءتۇسىندىردى مامان.
كوندەنساتوردى سۋىتۋعا سۋدى تىكەلەي كولدەن ەمەس, ارنايى توعاننان الادى. ەكى بلوكتىك اەس-ءتىڭ جىلدىق سۋ قاجەتتىلىگى, ءداستۇرلى گراديرنيالاردى قولدانعاندا, شامامەن 0,063 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن باعالانادى. بۇل كولەم ەلدەگى ءىرى وزەندەر مەن سۋ قويمالارىنىڭ اعىندارىمەن وڭاي قامتاماسىز ەتىلەدى. وسى ارادا بالقاش كولىنىڭ كولەمى 108 ملرد تەكشە مەتر سۋدان تۇراتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. كولگە قۇيىلاتىن ىلە وزەنىنىڭ جىلدىق نورماسى شامامەن 12,3 ملرد تەكشە مەترگە تەڭ. اەس-ءتىڭ جىلدىق سۋ قاجەتتىلىگىن ىلە وزەنىنىڭ جىلدىق نورماسىنىڭ 1%-دان دا از بولىگى وتەي الادى. ءسوز ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, كەيبىر اەس جوبالارىندا ءداستۇرلى گراديرنيالاردىڭ ورنىنا سۋ شىعىنى بولمايتىن قۇرعاق گراديرنيالار قولدانىلادى.
«مۇنى قاراپايىم تىلدە تۇسىندىرسەك, ول سۋدىڭ مولشەرى اەس-تە جۇمىس ىستەيتىن 2 000 ادامنىڭ ءبىر كۇندە ىشەتىن سۋىنان دا از بولادى. سوندىقتان اەس بالقاش سۋىنا زالال كەلتىرەدى دەگەن مۇلدە قاتە پىكىر», دەگەن ەدى ««Egemen Qazaqstan» گازەتىندە اەس-كە قاتىستى ۇيىمداستىرىلعان دوڭگەلەك ۇستەلدە ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور, يادرولىق فيزيكا بويىنشا PhD نۇرلان امانگەلدى.
قاۋىپسىزدىككە كەپىلدىك بار
ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلاردىڭ دامۋ تاريحى وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى باستالدى. ەۆوليۋتسيالىق دامۋ تاريحىنا قاراي رەاكتورلار 4 بۋىنعا بولىنەدى. ايتالىق چەرنوبىل مەن فوكۋشيمداعى اپاتقا ۇرىنعاندار 2-بۋىنداعى رەاكتورلار. ال قازاقستاندا سالۋعا قاراستىرىپ وتىرعاندار 3 جانە 3+ بۋىندى, زاماناۋي, رەفەرەنتتى ۇلگى. بۇلار – اەس تاريحىندا بولعان بارلىق كەمشىلىكتەر مەن اپاتتىق جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ جوبالاعان ءتۇرى. وسى 3 جانە 3+ بۋىندى رەاكتورلار ءپاسسيۆتى جانە اكتيۆتى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىنە يە ەكەنىن قاداپ ايتتى ە.قويانباەۆ.
«بۇل رەاكتور بولات پەن بەتوننان جاسالعان قورعاۋ قابىقشاسىنىڭ (كونتايمەنتتىڭ) ىشىندە ورنالاسقان. كونتايمەنت 8 بالدى جەر سىلكىنىسىنە, سۋ تاسقىنىنا, ءتىپتى 720 كم/ساع جىلدامدىقپەن ۇشىپ كەلە جاتقان 400 توننالىق ۇشاقپەن قاقتىعىسسا دا شىدايدى. كەز كەلگەن اپاتتىق جاعداي تۋىنداعاندا بارلىق اپات سالدارى وسى قورعاۋ قابىقشاسىمەن شەكتەلەدى. وعان قوسا, 3+ بۋىنداعى رەاكتور ءپاسسيۆتى جانە اپاتتىق سالقىنداتۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتالعان. بۇل جۇيە اپات بولعان كەزدە رەاكتوردى اۆتونومدى تۇردە ۇزاق ۋاقىت سالقىنداتۋعا, ءتىپتى يادرولىق رەاكتسيانى تولىق توقتاتىپ تاستايدى», دەيدى ول.
ءتىپتى گەپاتەتيكالىق اۋىر اپات كەزىندە رەاكتوردىڭ اكتيۆتى اۋماعىنىڭ بالقىماسىن وقشاۋلاۋ ءۇشىن رەاكتور شاحتاسىنىڭ تۇبىندە جىلۋعا ءتوزىمدى ماتەريالدارمەن كاپتالعان بالقىما تۇزاعى ورنالاستىرىلادى. مۇنداي تۇزاقتارمەن جاپونيانىڭ قازىر ىسكە قايتا قوسىلىپ جاتقان رەاكتورلارى مىندەتتى تۇردە جابدىقتالادى. مىنە 3+ بۋىندى رەاكتورلار وسىنداي تەرەڭ ەشالوندالعان قورعانىسقا يە.
يادرولىق ءبولىنۋ رەاكتسياسى كەزىندە پايدا بولاتىن راديونۋكليدتەر جايدانجاي سىرتقا شىعىپ كەتە المايدى. وعان بىرنەشە ارنايى توسقاۋىل بار. ءبىرىنشى – يادرولىق وتىننىڭ ءوزى. ەكىنشى – يادرولىق وتىن ورنالاسقان گەرمەتيكالىق مەتالل قابىقشا. قالىڭدىعى 20 سم بولاتتان جاسالعان رەاكتور كورپۋسى راديونۋليددەتردىڭ سىرتقا شىعۋ مۇمكىندىگىن ازايتاتىن ءۇشىنشى توسقاۋىل. سوڭعى – ءتورتىنشى توسقاۋىل كونتايمەنت. اتالعان بارلىق قاۋىپسىزدىك شارالارى رەاكتوردا مۇمكىن بولاتىن كەز كەلگەن اپاتتىق جاعدايدى تەك اەس تەرريتورياسىمەن شەكتەيدى. جۇيەسى مەن قۇرىلىمى مىقتى مۇنداي رەاكتوردا اۋىر اپاتتىڭ ىقتيمالدىلىعى 10 ملن جىلدا ءبىر رەت قانا بولۋى مۇمكىن. ونى ماماندار الدەقاشان دالەلدەپ قويعان.
مامان تاپشىلىعى بايقالىپ تۇر
ەكى بلوكتەن تۇراتىن اەس-ءتى باسقارۋعا شامامەن 2 000 مامان قاجەت. ونىڭ 1 600 جۇمىسكەرى كادىمگى جەس-تەردە قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ماماندار بولا الادى. ال 400 قىزمەتكەر اتوم سالاسى بويىنشا ارنايى دايارلاناتىن ماماندار. اەس سالۋدى رەفەرەندۋمدا حالىق قولداعان جاعدايدا ونىڭ قۇرىلىسىنا 10 جىل ۋاقىت كەتەدى. مۇنشاما ۇزاق ۋاقىتتا قاجەتتى ماماندار قانشا كەرەك, سونشا دايارلاۋعا بولادى.
ء«ازىردىڭ وزىندە «يادرولىق فيزيكا», «يادرولىق فيزيكا جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى» باعدارلاماسىمەن ەلدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا جانە دوكتورانتۋرا بويىنشا ءبىلىم بەرىلىپ جاتىر. دەسەك تە, اەس-كە مامانداردى دايارلاۋ «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» پەن «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» بازالارىندا جۇرگىزىلگەنى دۇرىس دەپ سانايمىن. قازىر رەسپۋبليكا اۋماعىندا ءۇش زەرتتەۋ رەاكتورى بار. ەكەۋى كۋرچاتوۆتا بولسا, بىرەۋى الماتىدا ىستەپ تۇر. اتالعان قوندىرعىلاردى باسقارا الاتىن قاجەتتى ماماندار ۇياو-تا دا, يافي-دە دە بار. البەتتە, بۇل ماماندار اەس-كە قاجەتتى اۋىسىمدىق جۇمىسشىلاردى تولىق قامتاماسىز ەتە المايدى. بۇگىندە ۇياو-دا شامامەن 2 000, ال يافي-دە 600 ادام قىزمەت اتقارىپ ءجۇر», دەدى ە.قويانباەۆ.
نەگىزى اەس-ءتى سالاتىن مەملەكەت مامان وقىتىپ بەرۋ مىندەتىن موينىنا العانى دۇرىس. ويتكەنى رەاكتوردىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى مامانداردى قوسىمشا وقىتقاننىڭ ارتىقتىعى جوق. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ ەلگە لايىقتى رەاكتورلار قاراستىرىپ جاتقان مامانداردىڭ قاتارىندا جۇرگەن قاەس جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى ءبولىمىنىڭ جەتەكشى ينجەنەرى اسۋان سيابەكوۆ توقتامدى ويىن ايتقان ەدى.
«اەس-تە ەڭ باستىسى – قاۋىپسىزدىك, ال ەكىنشى ماسەلە – ماماندار دايارلاۋ. نەگىزى, قايسى رەاكتوردى تاڭداساق, ونى ۇسىنعان تاراپ مىندەتتى تۇردە سوعان لايىق ماماندار دايارلاۋ مىندەتتەمەسىن موينىنا الادى. ول كەلىسىمشارتتا كورسەتىلەدى. اەس سالىنىپ بىتكەنگە دەيىنگى 10 جىلدا قاجەتتى مامانداردىڭ ءبارىن دايىنداپ ۇلگەرەدى», دەگەن ەدى ول.
بويىن ۇرەيگە الدىرىپ, كوڭىلىنە كۇمان تولعان جۇرت اتومشى مامانداردىڭ پىكىرىنە قۇلاق قويسا, كوپ كۇدىكتەن ارىلىپ, الداعى كۇنگە اشىق كوزبەن قارايتىنى انىق. ءسويتىپ, بۇدان بىلاي ادامزات دامۋى اەس-كە بايلانىپ تۇرعانىن ۇعاتىنى حاق.