ادامزاتتىڭ ارمانى اسقاق, ءۇمىتى زور, كەلەر كۇنىم كەمەل بولسا ەكەن, ارعى كۇن وداندا بيىك, تاڭى جادىراپ اتىپ, كۇنىن بۇلت شالماي, ك ۇلىپ تۇرسا ەكەن دەيدى. بۇل كوبىنە, قاراپايىم بۇقارانىڭ تىلەك-تىلەۋىندەي كورىنەتىنى جانە بار. وسىمەن كۇن كەشىپ, ءومىر وتكىزىپ كەلەمىز. مۇنداي تىرلىكتە قۇت مەكەن – جەرى بار, كوزگە ءتۇرتىپ كورسەتەر رۋحاني قۇندىلىعىندا كەمدىك جوق, ونەگەسى ءورىستى, ورەندى ۇرپاعى ءبۇتىن, ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىعاتىن جۇرتتار عانا الاڭسىز بولاتىنى اقيقات.
تاۋبە دەيىك, باعالاي الساق, وزىمشىلدىكتىڭ جەتەگىندە كەتىپ, جالعان سوزبەن جەلپىنبەسەك, جات قىلىقتان تىيىلساق, الگى وزىمشىلدىكتى وزەكتەن تەۋىپ, ۇلتتىق دەگەن ۇلى ۇعىمعا ۇيىساق, قازاق قاپى قالماس ەدى. بۇگىنگى قازاقتىڭ, كەشەگىدەن كەلگەن بىزدەردىڭ (كەم-كەتىكتى ءبىر ءسات ەستەن شىعارساق) باق-تالەيىمىز تاستان دا زور ەكەن دەسەك, كىم تالاسا قويادى. نەگە دەسەڭىز, امالى تاۋسىلىپ قورلىققا كونىپ, زورلىققا توتەپ, وسى كۇندى اڭساپ كەتكەن بابالارىمىزدىڭ «قول-اياعىم بۇعاۋدا, تارىلدى بايتاق كەڭ جەرىم»(جيەمبەت جىراۋ) «دۇشپاننان كورگەن قورلىعىم, سارى سۋ بولدى جۇرەكتە» (اقتامبەردى جىراۋ) قۇسالى زارىنان قۇتىلىپ, قۇلدىق سانانىڭ, قۇلقىندىلاردىڭ كەسىرى بولماسا, ء«بىز – قازاق!» دەگەنگە ءتىل كۇرمەلمەيتىن بولدى. وسى ۇلى ۇعىمدى ەرتەڭگى ەل يەسى, بولاشاقتىڭ التىن ارقاۋى بولاتىن ۇرپاق ساناسىنا قاپىسىز سىڭىرە الىپ ءجۇرمىز بە؟ الدە ءسوز ءتۇزۋ, ءىس بۇرالاڭ با؟
بالاڭ ۇرپاق اراسىندا كەزدەسە بەرەتىن ء«اي, كاپىر-اي؟», جاستاردىڭ بويىنداعى «اتتەگەن-ايلار», قايىرىمسىزدىق پەن قاتىگەزدىك الگى سۇراقتاردى العا تارتا بەرەدى. ونىڭ سەبەبىن بۇگىپ قالىپ, سالدارىن ساڭقىلداپ ايتا بەرەتىن بولدىق. ناتيجەسى كۇڭگىرت قالا بەرەدى. ەل بولعاندا بۇگىنگى الدىڭعى تولقىن بابالار ۇلگىسىمەن:
«بالالارىما وسيەت,
قىلماڭىزدار كەپيەت,
بىرلىگىڭنەن ايرىلما,
بىرلىكتە بار قاسيەت» (اقتامبەردى جىراۋ), «اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن ەل-جۇرت بولۋدى ويلاڭدار» ( مايقى بي), « ۇلىم, ساعان ايتايىن وسيەتىن دانانىڭ: ءبىلىمدىنى تانى دا, سوڭىنان ەر, قاراعىم» (م.قاشقاري) دەپ تولعاسا, الاشتىق رۋحپەن, تازا نيەتپەن, ءوز مۇددەمىزدەن وزدىرىپ, ۇرپاق الا-قۇلا بولماسىن دەپ, كوز تىككەندەردىڭ جانارى جاساۋراعان جەرى دارقان, حالقى ازداۋ جۇرتىمىزدىڭ ۇل-قىزى باي بالاسى, كەدەي بالاسى سەكىلدى جەتەسىزدىك جەلكەدەن الماسىن دەپ, «ۇلت ءۇشىن دەگەن كۇشتىڭ ۇلعايۋىنا ۇلەس قوسۋ قازاق بالاسىنا مىندەت» (ا.بايتۇرسىن ۇلى) دەي الساق, ەسەمىز كىم كورىنگەنگە كەتپەس ەدى, جاستار شەتىنەن وتانشىل بولار ەدى.
ءيا, وتانشىل دەگەننەن شىعادى, وتاننان اسقان بيىكتىك, وتاننان اسقان كيە, قۇدىرەت جوق بولار. حالىق دانالىعىندا «وتانسىز ادام – ورمانسىز بۇلبۇل» ەكەن. ال «التىن انام – وتانىم, سەنەن ايار جانىم جوق, سەنەن ىركەر كۇشىم جوق دەپ, ەر قايراتىنا مىنداعى ورگە باس», دەپتى مۇحتار اۋەزوۆ, «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس – كۇيمەيسىڭ. وپاسىزدا وتان جوق. وتاندا وپاسىزعا ورىن جوق» دەسە باۋىرجان مومىش ۇلى, «ەكى وتان جوق. جالعىز وتان – مەكەنىڭ!», دەيدى مۇقاعالي ماقاتاەۆ.
وتان دەگەن ۇلى ۇعىمدى ەستىگەندە سەلت ەتپەيتىن, سەرپىلمەيتىن كىم بار ەكەن؟ سۇراپىل سوعىستاردىڭ بەتىن وتان سوزىمەن قارۋلانعان قاھارماندار قايتارعانى تاريحتان ءمالىم. وعان مومىش ۇلىنىڭ جۇرگەن جولى, سەمسەر ءسوزى دالەل. كەشەگى سۇم ساياساتتىڭ سوقپاعىن سالىپ, وشپەستەي بولعان كەڭەسىڭىز وتان ءسوزىن تۋ ەتىپ كوتەردى. كوپ جەردە سونىمەن ۇتقان بولدى. بىراق ءوز وتانىن اڭساعاندار ونى تىراپاي اسىرىپ, جارىلقايدى دەپ كاپيتاليزمگە تىزگىن تارتتى. نارىق قارىق قىلادى دەدى. ول, شىركىن, كۇشەنگەن قۇشتىلەردى بالاپانداتىپ ەدى, قارا قاناتتانعاندا ارتى كۇماندى ۇستەم وليگارح بولا قالدى.
دەگەنمەن سول كەڭەس كەزەڭى جاس ۇرپاق تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل اۋداردى. وتكەننىڭ ءبارىن قوقىس دەي بەرمەي, قولعا ىلىنگەن وزىعىنا «جان» بىتىرسە قايتەر ەكەن؟ تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇل-قىزىنىڭ رۋحىن وياتىپ, ەرتەڭگى ەل يەسى سەندەرسىڭدەر دەگەن وزىق وي اياسىندا پايدالى شارالار ۇيىمداستىرسا دا بولاتىنداي. تاياۋدا سونىڭ بىرىنە كۋا بولعانىمىز بار. ول – الماتى وبلىسى, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى, تورتكۇل دۇنيەنى تامساندىرعان, التىن ادام تابىلعان ەسىك قالاسىندا «قازاقستان جاس پاتريوتتار اكادەمياسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ۇيتقى بولۋىمەن, ءبىراز جىلدان بەرى ءوتىپ كەلە جاتقان وتانشىل وقۋشىلاردىڭ فورۋمى ەدى. بۇل ءىستىڭ ماقساتى قانداي دەگەنگە كەلسەك, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ پاتريوتتىق رۋحىن وياتۋ, ياعني الدا ۇلىلار سوزىندە ايتىلعان وتان ۇعىمىن ساناعا ءسىڭىرىپ, ويىنا ورنىقتىرۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ قاسيەتىن تانىتىپ, زەردەلەي بىلۋگە, وتكەن بابالار جولىن بۇگىن جاقسى تىرلىكپەن ۇشتاستىرۋعا, ءبىلىم مەن تاربيەنى قاتار الىپ جۇرۋگە, مەملەكەتتىك ءتىلدى, ءدىلدى تۇيسىنۋگە, ءتۇيىپ ايتقاندا, مەملەكەتشىلدىككە باۋلۋ.
فورۋمعا الماتى, قاراعاندى, ۇلىتاۋ, وڭتۇستىك قازاقستان, جەتىسۋ وبلىستارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ وي ءبولىسىپ, تاجىريبە الماستى. سالتاناتتى اشىلۋ ساتىندە ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلارى اتقارىلعان ءىس, الدا تۇرعان مىندەتتەرگە توقتالسا, پاتريوتتار اكادەمياسىنىڭ ىرگەتاسىن زەينەتتە ءجۇرىپ قالاعان, بۇكىل سانالى ءومىرىن ءبىلىم ىسىنە ارناعان ءتىلداش بيتۋوۆا توعىز جىلعا تاياۋ ۋاقىتتان بەرى ۇلى دالا ۇرپاقتارىن قاتىستىرعان يگىلىكتى جۇمىس بارلىق وڭىردە جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقانىن, وتانشىل – مەكتەپ وقۋشىلارى سانى 3,5 مىڭنان اساتىنىن, الدىڭعىلارى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتقانىن العا تارتىپ, «وتانشىلدىق ۇعىمدى ءار بالانىڭ ساناسىنا مەكتەپ پارتاسىنان سىڭىرسەك, اناڭدى قالاي سىيلاساڭ, وتانىڭدى دا سولاي قۇرمەتتەۋگە ءتيىسسىڭ, دەگەن ۇلتتىق يدەيا ارقىلى جات قىلىقتان بويلارىن اۋلاق سالۋعا جەتەلەسەك, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءار ازامات, ءار قازاق, ءار قايسىمىز وتانشىل بولساق, ۇرپاعىمىز تۋرا جولدان تايمايدى دەگەن ول الماتى, جەتىسۋ وبلىستارىنداعى قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ فيليال باسشىسى جاناتگۇل بىتىمباەۆاعا جۇيەلى جۇمىسىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ال قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ ىرگە تىكتەۋىنە كوپ ۇلەس قوسقان مۇحيتدين تولەپباي ۇرپاق قامىن الدىمەن ويلاعان ەلدە مۇنداي پايدالى جۇمىستىڭ اسا قاجەتتىگىن اتاپ, كەڭەس داۋىرىندە ءوزى «شەكپەنىنەن» شىققان ۇيىمداردى ەسكە ءتۇسىرىپ, قىتايدا 200 ميلليون, رەسەيدە 16 ميلليون جاس وسكىندى بىرىكتىرەتىن قوعامدىق ورىنداردىڭ بارىن ايتىپ, وتانىمىزداعى بارلىق مەكتەپتە ەل تانۋعا, ەلگە قورعان بولۋعا جەتەلەيتىن جاس پاتريوتتار بىرلەستىگى بولسا ەكەن دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.
گەنەرال اباي تاسبولاتوۆتاي رۋحتى ازامات قاتىسۋشىلارعا كوگىلدىر ەكراندا ءۇن قاتىپ, ءار بالا وتان دەگەندە تىك تۇرىپ قىزمەت جاساۋ پارىزىم دەۋگە ءتيىس دەدى. ەل قارۋلى كۇشتەرى, ۇلتتىق اسكەري-پاتريوتتىق ورتالىعى باستىعىنىڭ ورىنباسارى – فيليال باسشىسى ەربول يگىسىنوۆ پاتريوتتىق تاربيە ارقىلى جاستاردى بەلسەندىلىككە ۇمتىلدىرۋعا, ۇلى وتانىمىزدىڭ ادال ۇلدارىنىڭ قاتارىنا قوسۋعا اتسالىسۋ ورتاق بورىش ەكەنىن اتاپ, «جالپى, ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيتىن باستى ورىن مەكتەپ, وتباسى. ودان كەيىنگى تاربيە ۇستازدان, الدىڭعى تولقىننان, ءتىپتى ءپاتريوتيزمدى ارقايسىمىز وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەك. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى م.ەسبولاتوۆ اتىنداعى الماتى اكادەمياسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ەلنار جاقيانوۆ, ناعىز ەل ۇلانى بولۋدى مەكتەپتەن باستاۋ بويىنشا ءىس اتقارىپ كەلە جاتقان قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ جۇمىسىنا وڭ باعا بەرىپ, تۋ كوتەرىپ تۇرعان جاس پاتريوتتارعا: «سەندەر, حالقىمىزدىڭ قاھارمان باتىرلارى سەكىلدى قازاق ەلىنىڭ رۋحى مىقتى, ءبىلىمى تەرەڭ وتانىن شىن سۇيگەن ناعىز ازاماتتارى بولۋعا تيىستىسىڭدەر!» دەپ ەل سەنىمى ەرگە سىن ەكەنىن جەتكىزدى. سەمەي, شىمكەنت, جەزقازعان قالالارىنان كەلگەن س.ءتۇسىپوۆ, ش.بەيسەمباەۆا, ە.سەركەباەۆ, اتا-انالار اتىنان ف.ماحامەتكارىموۆا, وزگەدە ۇل-قىزعا ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ۇيرەتىپ جۇرگەندەر قوعامدىق ۇيىمنىڭ بەرەر تاعىلىمىنا توقتالىپ, ءوز تاجىريبەلەرىن ورتاعا سالدى. اسىرەسە ت.مولداعاليەۆ اتىنداعى مادەنيەت ءۇيى عيماراتىنىڭ سالتاناتىن اسىرىپ, كوك تۋدى جەلبىرەتىپ, ءانۇراندى اسقاقتاتقان كوڭىلدەرى تازا, نيەتتەرى ءتۇزۋ جالىندى وتانشىل, ءار تاراپتان جينالعان وقۋشىلاردىڭ قايىڭداي تەربەلگەن قيمىلدارى, ساڭقىلداعان ۇندەرى, تاسپاداي تارتىلعان رۋحتى سوزدەرى جيىلعان جۇرتتى ەرەكشە اسەرگە بولەدى. ىلە اۋدانىنداعى №38 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ, ەسىك قالاسىنداعى م.لومونوسوۆ ورتا مەكتەبىنىڭ «جاس سارباز» سىنىبى وقۋشىلارى كورسەتكەن كورىنىستەر وتانعا دەگەن شىن سۇيىسپەنشىلىكتى دايەكتەدى. سوڭىندا وقۋشىلاردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن اسكەري قىزمەتكەرلەر ماراپاتتالىپ, ۇلگىلى دەپ تانىلعان ءبىر توپ وقۋشى جاس پاتريوتتار اكادەمياسىنىڭ قاتارىنا قابىلدانىپ, توسبەلگىلەر تاپسىرىلدى.
وسى شارادان ۇققانىمىز, ۇلت ءىسى دەيمىز, سول ۇلتتىڭ تىرەگى, تىنىسى تولقىن-تولقىن ۇرپاق ەكەنى داۋ تۋعىزبايدى. ۇرپاق ءتۇزۋ جولعا تۇسسە, قيلى-قيلى سۇمدىقتار ورىن المايدى, شاراداي باس شاقشاداي بولمايدى. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى وسىنداي جۇمىلدىرار ۇيىم بولسا ۇتىلماس ەدىك. ءيا, جوق ەمەس بار. باستالۋى دۇرىلدەپ, سوڭى قوجىرايتىن سايكەسسىزدىكتەن قۇتىلا الماي كەلەمىز. وسىدان كەلىپ, قازىر ۇرانعا اينالدىرىپ العان قورلىق-زورلىق, الىمجەتتىك ەتەك الىپ بارا جاتقان جوق پا ەكەن؟ الدە تاربيە ستاندارتىنىڭ جۇيەسىزدىگىنەن بە؟ ءبىلىم ماسەلەسى, ءبىلىم ستاندارتى ءجيى ايتىلادى, تاربيە قالىس قالا بەرەدى. نەگە؟ الەمدىك دەگەندە تاڭدايىمىزدان شاڭ شىعادى. الەمدىك كەرەك, كوشىرە سالماي, جاقسىسىن الساق. كەڭەس كەزىندە حالىق پەداگوگيكاسى, ۇلتتىق ءتالىم-تاربيە ءجيى ايتىلاتىن. تاربيە جايى ءمالىم, حالىق پەداگوگيكاسى اۋىزعا الىنبايتىن بولدى. حالىقتىڭ پەداگوگيكاسىن الگى الەمدىكپەن ۇشتاستىرىپ جاڭارتساق, حالىقتىق قالىپتى ورنىقتىرساق, ۇرپاق قانىندا, جانىندا بار ادامي قادىرلى قاسيەتتى, ار-ۇياتى, جاقسى مەن جاماندى, تىيىمدى تۇيسىنەر ەدى. قانىنا, جانىنا ۇيلەسپەيتىن قىرسىق قىلىقتاردان اياعىن تارتار ەدى, قايىرىمسىزدىق, قاتىگەزدىك جويىلار ەدى.
سۇلەيمەن مامەت,
«Egemen Qazaqstan» ارداگەرى