تاريحي تانىم ۇنەمى جاڭعىرىپ, جاڭارىپ وتىراتىن ۇدەرىس دەسەك, بۇگىندە «تۇرىك» ەتنونيمىنىڭ توڭىرەگىندە ءتۇرلى وي ايتىلىپ, تەرمين تانىم تارازىسىنا قايتا ءتۇسىپ وتىر. «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان پىكىرلەر وسىنى اڭعارتادى. بۇل ءوزى بۇرىن ءسوز بولعان, بىراق ناقتى عىلىمي شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە بولعاندىقتان كۇن تارتىبىنە قايتا قويىلىپ وتىر. بايقاساق, بۇگىندە «تۇرىك» سوزىنە بايلانىستى پىكىرلەر ەكىگە جارىلعان. بىرەۋلەرى «تۇركى» ءسوزجاسامىن دۇرىس ساناسا, ەكىنشىلەرى «تۇرىك» دەگەن قولدانىستى قۇپ كورەدى. بىراق «تۇرىك» ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسى مەن سەمانتيكاسىنا قاتىستى جاڭاشا پىكىرلەر ايتىپ جاتقاندارى از. اركىم ءوز ۇستانىمىن ورتاعا سالىپ, وزگە ماسەلەلەرگە ءمان بەرمەيتىن سياقتى.
تۇرىك ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسى تۇركولوگيا عىلىمىندا ءبىرشاما زەرتتەلگەن. ۆ.بارتولد, ا.باسكاكوۆ, ا.بەرنشتام, گ.ۆامبەري, ف.گوردەەۆ, ا.زايونچكوۆسكي, ا.كونونوۆ, م.قاشقاري, يۋ.نەمات, ۆ.ماحپيروۆ, ر.فراي سياقتى عالىمدار ونى ارنايى ءسوز ەتكەن. م.قاشقاري «تۇرىك» ءسوزىن انتروپونيم رەتىندە قابىلداسا, ۆ.بارتولد VI عاسىرداعى كوشپەلى ەل اتاۋى, گ.ۆامبەري «ادام», «جاراتىلۋ», يۋ.نەمات «كۇش, قۋات» دەگەن ماعىنادا تۇسىنگەنىن كورەمىز. ا.كونونوۆ بۇل تەرمينگە بايلانىستى بىرنەشە بولجام جاساعان. بىرىندە بۇل اتاۋدى «توركىن» سوزىمەن بايلانىستىرادى. ەكىنشىسىندە, تۇرىك ءسوزىنىڭ العاشقى بۋىنى ءتۇر-ءتۇس ۇعىمىنىڭ فونەتيكالىق وزگەرىسكە تۇسكەن كورىنىسى دەگەن بولجام ۇسىنادى. سوڭعى «ك» - كوپشىلىك جيناقتاۋشى اففيكس. وسى نەگىزدە اتاۋدى تۇرىك اسكەرىنىڭ جيناقتاۋشى اتاۋى دەگەن تۇجىرىم جاساعان.
«تۇرىك» سوزىنە قازاق عالىمدارى دا وي ءبولدى. ءوزىنىڭ «تۇرىك» ءسوزىنىڭ تەگى نەدە؟» (بجە, 1979, №12) اتتى ماقالاسىندا ءا.قوڭىراتباەۆتىڭ تۇرىك ءسوزىنىڭ موڭعولدا تۇركوت, قىتايشا – تۇكيۋس, سانسكريتشە – تۋرۋسكا, گرەكشە تويركوت, سانسكريتشە – تۋرۋسكا, سوعداشا – تۇرك ەكەنىن جيناقتاپ, ونى تارحان, تۇركان اتاۋلارىمەن بايلانىستىرعانى بار. ودان بولەك بۇل ماسەلەگە قاتىستى ارنايى ماقالا جازعان زەرتتەۋشىلەر بولا قويعان جوق.
ءوزىنىڭ «تۇرىكمەن شەجىرەسىندە» ابىلعازى ماۋەرەنناھر ايماعىنا بارعان وعىزداردىڭ تۇرىك, ال بۇرىنعى تۇرىكتەردىڭ تۇركمانەند دەگەن اتاۋعا يە بولعانىن كورسەتكەن. مۇنداعى تۇرك – ەتنونيم بولسا, مانەند – تۇرىككە ۇقساس دەگەن سەمانتيكاعا يە. وسىعان جۋىق پىكىر ي.بەرەزين باسىلىمىنان دا كەزدەسەدى.
تۇرىك ءسوزى تۋرالى دەرەكتەردى م.قاشقاري سوزدىگىنەن دە تابامىز. وندا بۇل ەتنونيمدى العاش ا.ماكەدونسكيدىڭ قولدانعانى ايتىلعان. ابىلعازى شەجىرەسىندە turk+man دەگەن مالىمەت كەلتىرىلسە, ەندى ءبىر دەرەكتەردە اتاۋ «تۋرك iman» بولىپ, يسلامعا بەيىمدەلگەن. وسى ايماقتاعى پارسىلارمەن تىلدەسكەن تۇرىكتەر وزدەرىن turk+man دەپ اتاعانىن ۆامبەري دە جازعان. بىراق پارسى ءسوزىنىڭ فارسي رەتىندە جۇمسالعانى سەكىلدى تۇرىك اتاۋى تۇركي فورماسىندا قولدانىسقا كوپ تۇسە قويماعان.
«تۇرىك» ءسوزىنىڭ ماعىناسى ءار الۋان. تۇرىك – ەتنونيم, تۇرىك – ەپونيم, تۇرىك – انتروپونيم, تۇرىك – تۇرىك تەكتەس تايپالاردىڭ ورتاق اتاۋى. عاسىرلار بويى جيناقتالعان وسى دەرەكتەردى نازارعا الار بولساق, «تۇركى» تۇلعاسىندا قولدانىسقا تۇسكەن ەتنونيم, ەپونيم, انتروپونيمدەردىڭ بولماعانىن كورەمىز.
ۆ.بارتولد جانە ونىڭ زامانداستارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە تۇركى-موڭعول دەگەن قوسارلى ەتنونيمدەر كەزدەسىپ وتىرادى. راشيد اد-دين, ابىلعازى جازبالارىمەن جاقسى تانىس بولعان ۆ.بارتولد تۇرىكتەر مەن موڭعولداردىڭ تەكتەستىگىن ەسكەرىپ, «تۇرىك» ءسوزىن جالقى ەمەس, «تۇركى-موڭعول» دەگەن قوسارلى ەتنونيم ۇلگىسىندە پايدالانعان.
حح عاسىردىڭ 40-جىلدارى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى جۇزەگە اسىرماق بولعان «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» اتتى جوبانىڭ ەكىنشى كىتابىنا كونە تۇرىك جازبا ەسكەرتكىشتەرى مەن تۇرىك قاعاناتى تۋرالى تانىمدىق ماتەريالدار ەنۋگە ءتيىس بولعان. ينستيتۋتتىڭ ارحيۆ دەرەكتەرىنەن بۇل تاقىرىپتاردىڭ ءا.قوڭىراتباەۆ ەنشىسىنە ءتيىپ, رەسپۋبليكامىزداعى مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ماحمۇت قاشقاري, ءجۇسىپ بالاساعۇن, احمەت ياساۋي, سۇلەيمەن باقىرعاني, ت.ب. جازبا مۇرالارىنا بايلانىستى ماقالالارى جارىق كورگەنىن بايقايمىز. اتالعان تاقىرىپتاردى عىلىمي ورالىمعا قوسقانى ءۇشىن عالىم ساياسي سىنعا ىلىگىپ, ناتيجەسىندە, عالىمدارىمىز تۇركولوگيالىق ىزدەنىستەردەن باس تارتۋعا ءماجبۇر بولعان. 40-50-جىلدارى تاريحي تانىمعا شەكتەۋ قويىلىپ, تاريحي مەكتەپ تاجىريبەسى تەرىس باعالاندى. كونە تۇرىك تاريحىن ءسوز ەتكەن عالىمدارعا «پانتۇركيست» دەگەن ساياسي ايدار تاعىلىپ, قۋدالاۋعا ءتۇستى.
ماسەلە ساياسي سيپات العان كەزدە زەرتتەۋشىلەرىمىز «تۇرىك» ءسوزىن ەكى ءتۇرلى فورمادا قولدانۋعا ءماجبۇر بولعان. ونىڭ ءبىرىنشىسى (تۇرىك) انادولى تۇرىكتەرىنە, ەكىنشىسى (تۇركى) التايدى مەكەندەگەن تۇرىك تەكتەس تايپالارعا قاتىستى قولدانىسقا تۇسكەن. مۇنى 1926 جىلى باكۋدە وتكەن تۇركولوگيالىق باسقوسۋدان سوڭ جۇزەگە اسقان دەۋشىلەر دە بار. بىراق 30-جىلدارعى ەڭبەكتەردەن تۇرىك جانە تۇركى دەگەن بولىنىستەردى كەزدەستىرۋ قيىن. كونە تۇرىكتەر, كونە تۇرىك جازبالارى دەگەن تىركەستەر قولدانىسقا تۇسسە دە, تۇرىك جانە تۇركى دەگەن ءبولىنىس 40-جىلدارعى ادەبي-تاريحي ىزدەنىستەردەن بايقالا بەرمەيدى. «پانتۇركيست» دەگەن ساياسي قالپاق بۇل ەكى تەرميندى قولدانعاندارعا ەمەس, التايداعى تۇرىك تايپالارىنىڭ تاريحى مەن جازبا مادەنيەتىن زەردەلەگەندەرگە كيگىزىلگەن ەدى.
ءبىر ەتنونيمنىڭ ەكى ءتۇرلى ۇلگىدە قولدانىسقا تۇسۋىنە ۆ.بارتولد ەڭبەكتەرىندەگى «تيۋركو-مونگول» دەگەن تىركەستىڭ نەگىز بولعانىن ايتتىق. ەكىنشى جاعىنان, بۇل تەرميندەر «كاپيتاليستىك» تۇركيانى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى تۇرىك تەكتەس حالىقتاردان اجىراتۋ ءۇشىن قولدانىلعان. وسىلايشا, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن حالىقتاردىڭ اتاۋى «تۇركى», ال انادولى جۇرتى «تۇرىك» اتالىپ كەتە بارعان. بىراق بۇل 30-50 ەمەس, 60-80-جىلدارى جۇزەگە اسقان ۇدەرىس. وسى كەزدە تۇركولوگيا عىلىمى دامىپ, كونە جازبا ەسكەرتكىشتەر زەرتتەلە ءتۇستى. ءا.قوڭىراتباەۆتىڭ «كونە تۇرىك پوەزياسى جانە قازاق فولكلورى», م.جولداسبەكوۆ, ودان سوڭ ا.قىراۋباەۆانىڭ كونە جازبا ەسكەرتكىشتەرگە بايلانىستى ىزدەنىستەرى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل تاقىرىپتى ق.ومىراليەۆ سياقتى تىلشىلەر دە زەردەلەدى.
بۇگىندە كونە تۇرىك جازبالارىن زەرتتەۋشىلەر قاتارىنا تۇركولوگيا ماسەلەلەرىمەن كەشتەۋ اينالىسقان عالىمداردى قوسۋ بايقالىپ ءجۇر. قارسىلىق جوق, بىراق ولاردى تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى دەپ دارىپتەۋدەن اۋلاق بولعانىمىز ءجون. سەبەبى بۇگىنگى زەرتتەۋشىلەر ونىڭ اق-قاراسىن وپ-وڭاي انىقتاپ الادى.
تۇرىك تايپالارىنىڭ جازبا ەسكەرتكىشتەرىنە قايتا ورالۋ وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى ي.ستەبلەۆانىڭ «پوەزيا تيۋركوۆ VI-VIII ۆەكوۆ» اتتى ەڭبەگىنەن سوڭ باستالعان ەدى. «كۇلتەگىن» جازباسىنىڭ عىلىمي ورالىمعا تۇسەتىن كەزى – سول. ي.ستەبلەۆا ەڭبەگىنىڭ ىزىمەن قازاق عالىمدارى دا ورحون جازبا ەسكەرتكىشتەرىنە بايلانىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. بۇل باعىتتىڭ باسىندا سوناۋ 40-جىلداردان باستاپ ءا.قوڭىراتباەۆ تۇرىپ, نەگىزگى ويلارىن «قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ يسلامعا دەيىنگى ءداۋىرى» دەگەن ماسەلە اياسىندا عىلىمي ورالىمعا تۇسىرگەن بولاتىن. 60-جىلدارى م.جولداسبەكوۆ, ا.قىراۋباەۆا سياقتى جاس كادرلاردى دايارلاۋ ىسىنە ب.كەنجەباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى دە بولدى.
جارتى عاسىردان استام ۋاقىت تۇرىك ءسوزى عىلىمي ادەبيەتتەردە تۇرىك, تۇرۇك, تۇركۇ, تۇركۇت تۇرىندە قولدانىلىپ كەلسە, تەگى ءبىر حالىقتارعا بىردە «تۇرىك», بىردە «تۇركى» دەگەن كالكالىق تەرميندى قولدانۋدىڭ جاساندىلىعى ايقىن. ارينە, جارتى عاسىرعا جۋىق قولدانىستا بولىپ, قۇلاعىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن بۇل تەرميندەردى ءبىر ساتتە وزگەرتە قويۋ وڭاي ەمەس. ويتكەنى كەڭەس زامانىندا تالاي زەرتتەۋلەر وسى ىزدە جازىلدى. دەگەنمەن بۇل تاقىرىپتى عىلىمي نەگىزدە ارنايى ءسوز ەتىپ, «تۇرىك» ءسوزىنىڭ تابيعي, ال «تۇركى» اتاۋىنىڭ جاساندى, كالكالىق سيپاتىن اشاتىن كەز كەلدى. مۇنى ءبىر كەزدەرى تۇركولوگيا عىلىمىندا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەرىمىزگە قايتا ءبىر ورالۋ, تۇزەتۋ, ياعني گەرمەنەۆتيكالىق پايىم دەپ تۇسىنگەن ءلازىم.
تىنىسبەك قوڭىراتباي,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور