كەرقۇلانىم, كەلدىڭ بە؟

كەرقۇلانداردى ەلگە اكەلۋ سالتاناتتى راسىمىنە ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ, قوستاناي وبلى­سىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ, چەحيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى پاۆول شەپەلياك باستاعان چەحيادان كەلگەن دەلەگاتسيا مۇشەلەرى, جەرگىلىكتى جۇرت­شىلىق قاتىستى. بۇعان قوسا سالتاناتتى جيىنعا قاتىسقانداردىڭ اراسىندا ەلى­مىزدەگى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىم­داستىعىنىڭ (بسق) وكىلدەرى, فرانكفۋرت زوولوگيا قاۋىمداستىعىنىڭ ماماندارى, چەحيا مەن گەرمانيادان 40-قا جۋىق وكىل, جۋرناليستەر دە بولدى.

«جابايى جىلقىلاردى قاي­تارۋ» حالىقارالىق جوباسى اياسىندا چەحيا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ارنايى اسكەري ۇشاعىمەن «ال­تىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ اۋماعىنا جەر­سىندىرۋگە «پرجەۆالسكي جىل­قىسى» اتالىپ كەلگەن سەگىز باس كەرقۇلان جەتكىزىلدى. ءسويتىپ, زووپاركتەن قۇتىلعان قۇلا ءتۇزدىڭ قۇلانىن كەكىلىنەن ءبىر سيپاپ كەڭ دالاعا جىبەردىك. العاشقى سەگىز تۇياق جانۋار جەرسىنىپ كەتسە, بۇعان قوسا تاعى دا 40 باس كەر­قۇلان اتاجۇرتىنا قايتارۋ جوسپارلانىپ وتىر.

بۇل جابايى جىلقى تۇقىمى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ حايۋاناتتار باعىنان جەتكىزىلىپ, تازا تابيعاتقا جىبەرىلدى. كەرقۇلان جانۋارىنىڭ بايىرعى مەكەنى – قازاق جەرى ەكەنى بەلگىلى. ۇلى دالانىڭ ءشولدى, شولەيتتى ايماعىندا, ەرتىس پەن ىلە بويىندا ەجەلدەن جىلقى تەكتى ءتۇز جانۋارى ءۇيىر-ۇيىرىمەن جۇرگەنى تۋرالى تاريحشىلار جازعان. ايتكەنمەن, بۇل جانۋار كەيىنگى جىلدارى ەل اۋماعىندا مۇلدەم جويىلىپ كەتتى.

وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ جانە ەلىمىزدەگى بيو­الۋان­تۇرلىلىكتى ساقتاۋ ماقسا­تىن­دا بىلتىر قازاقستان – چەحيا بيز­نەس فورۋمى اياسىندا ەلىمىزدىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى مەن پراگا حايۋاناتتار باعى «جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جانۋار ءتۇرىن (پرجەۆالسكي جىلقىسى / Equus Przewalskii) قورعاۋ تۋرالى» مەموراندۋمعا قول قويعان ەدى. اتالعان كەلىسىمگە ساي چەحيا مەن گەرمانيادان 3-4 ماۋسىمدا باستاپقى 8 جانۋاردى (چەحيادان 4 باس, گەرمانيادان 4 باس كەرقۇلان) قوستاناي وڭىرىندەگى «التىن دالا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى اۋماعىنا جىبەرىلەدى دەپ جوسپارلانعان. جوبا-جوسپار ۇدەسىنەن شىقتى.

كەرقۇلان جانۋارىن قازاق جەرىنە قايتارۋ تۋرالى حالىق­ارالىق جوباعا ەۋروپاداعى بىر­نەشە حايۋاناتتار باعى قاتى­سىپ وتىر. ماسەلەن, قازاقستان ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى, پراگا حايۋاناتتار باعى, قبسق, فرانكفۋرت زوولوگيا قاۋىم­داستىعى, بەرلين جانە نيۋرنبەرگ حايۋاناتتار باعى مەن Hortobágy ۇلتتىق پاركى (ماجارستان) ىنتى­ماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويىپ, رەسمي سەرىكتەس اتانعان.

ء«بىز جابايى جىلقى تۇقىمىن حايۋاناتتار باعىنان جابايى تابيعاتقا جىبەرۋدىڭ جاڭا كە­زەڭىن باس­تادىق. بۇل جوبا بۇ­رىن موڭ­­عوليادا ءساتتى ءجۇردى, قازىر ول جاق­تا كەرقۇلاننىڭ تۇقىمى كو­بەيىپ كەلەدى. ودان كەيىن قازاق ەلى دە بىزگە وسىنداي وتىنىشپەن جۇگىندى. الداعى بەس جىل ىشىندە «التىن دالا» اۋما­عىنا 40-قا جۋىق جابايى جىلقى جەت­كىزۋدى جوسپارلانىپ وتىر», دەدى پراگا حايۋاناتتار باعىنىڭ ماماندارى.

پراگا حايۋاناتتار باعى بۇ­عان دەيىن 2012–2019 جىلدارى جابايى جىلقىلاردى موڭ­عو­لياداعى بۇ­رىنعى مەكە­نىنە قاي­تارۋدى قولعا العان ەدى. قازىر ون­داعى كەرقۇ­لان­نىڭ سانى مىڭ­­نان استى.

ال ەلىمىزدەگى كەرقۇلاندارعا قونىس بولار ايماق تۋرالى ايتساق, قوس­تاناي وبلىسىنىڭ امانگەلدى, جان­گەلدين اۋداندارىنىڭ اۋما­عىنداعى «التىن دالا» مەملە­كەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى 2012 جىلى قۇرىلعان. ونىڭ اۋماعى – 489 766 گەكتار. بۇل رەزەرۆاتتا جابايى تۇياقتى جانۋارلار رەينترودۋكتسياسى ورتالىعى بار. بۇل ورتالىق سەرىكتەستەردىڭ قارجىلاي قولداۋىنىڭ ارقاسىندا «ال­تىن دالا» تابيعات قورعاۋ باس­تاماسىنىڭ اياسىندا قۇرىلدى, باسقارۋشى ۇيىم – قبسق. «التىن دالا» رەزەرۆاتى 3 كلاستەرلى ۋچاسكەگە بولىنەدى. ءبىرىنشىسى – سارىقوپا كولدەر جۇيەسى تۇششى سۋلى ورنيتولوگيالىق ماڭىزى بار ايماق. ەكىنشىسى – تورعاي وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى توسىنقۇم قۇمى. ءۇشىنشى بولىگى – ۇلى جىلانشىق وزەنىنىڭ بويىنداعى شولەيتتى القاپ. جالپى, رەزەرۆاتتاعى فلوراعا 370 اسا ءتۇر كىرسە, ونىڭ ىشىندە 23 ءتۇرى وتە سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار. ونداعى ومىرتقالى جانۋارلار فاۋناسى سۇتقورەكتىلەردىڭ 57 ءتۇرىن, قۇستاردىڭ 275 ءتۇرىن, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 11 ءتۇرىن, قوسمەكەندىلەردىڭ 4 ءتۇرىن جانە بالىقتىڭ 9 ءتۇرىن قامتيدى. ەندى وعان – كەرقۇلاندار قوسىلىپ وتىر. ويتكەنى تورعاي توپىراعى بۇرىننان قۇلا اڭنىڭ مەكەنى بولعان جەر.

ايتپاقشى, وسى رەتتە بۇل جەت­كىزىلگەن قىلقۇيرىقتىڭ اتاۋى­نا توقتالا كەتەيىك. بۇل ءتۇز جانۋارى «پرجەۆالسكي جىلقىسى» دەپ اتالىپ كەلدى.

جىلقى تاريحىن مۇقيات زەرتتەگەن تانىمال عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى احمەت توقتابايدىڭ پىكىرىنشە, الەمدىك جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ قۇجاتتارىنا بۇل جىلقىنىڭ تۇقىمى «كەرقۇلان» دەگەن اتاۋمەن ەنگەن. وسى كۇنى كەرقۇلاننىڭ تابيعات اياسىنداعى ءوسىمى قىتاي جانە موڭعوليا ەلىندە بايقالادى ەكەن. الەمدەگى جالپى سانى 6 مىڭ­نان اساتىنعا ۇقسايدى. ونىڭ 75 پايىزى موڭعول جەرىندە ءوسىپ-ءونىپ جاتىر.

بىراق اۋىزەكى تىلدە «كەرتاعى» دەپ اتالاتىن نۇسقاسى دا بار.

كەشەگى سالتاناتتى جيىندا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ:

عىلىمدا «پرجەۆالسكي جىل­­قىسى» اتاۋىمەن جۇرگەن جانۋارلار ءوزىنىڭ تاريحي جەرىنە ورالىپ وتىر. اقىندار جىرعا قوسقانداي, نەگىزى كەرتاعى قازاق­تىڭ كەڭ دالاسىنان شىققان. قا­قاعان قىسقى اياز بەن جاز­دىڭ اپتاپ ىستىعىنا ءتوزىمدى, جالىنا قۇرىق تيمەگەن, مۇز داۋى­رىنەن بەرى ازيانىڭ شەك­سىز جازىعىن مەكەندەگەن جابايى جانۋار. پرجەۆالسكي جىلقىسى – جابايى جىلقىنىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتكەن سوڭعى ءتۇرى. وسىدان كوپتەگەن جىل بۇرىن كەرتاعى ەۋرازيانىڭ بۇكىل جازىق بەلدەۋى بويىمەن كەڭ القاپتا كە­ڭىنەن تارالعان. وكىنىش­كە قاراي, 60-جىلداردىڭ سوڭىنا تامان كەي­بىر جانۋارلار سەكىلدى جا­بايى تابيعاتتا مۇلدەم جويىل­عان», دەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, تاۋەل­سىزدىك جىلدارىندا تابيعاتتا جويىلىپ بارا جاتقان جانۋارلاردى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا كوپ­تەگەن ءىس-شارا اتقارىلىپ جاتىر. ماسەلەن, بوكەننىڭ سانى قايتا قالپىنا كەلدى, دالامىز مىڭ­داعان قۇلان مەن قاراقۇيرىق تابىن­دارىنا تولدى. ەلىمىزدىڭ بار­لىق تاۋ شىڭدارىنان ارقار­لاردى كەزدەستىرۋگە بولادى, وزەن بويىنداعى توعايلارعا بۇحار بۇعىلارى قايتا ورالدى.

«بۇگىن ءبىز قازاقستان دالا­سى­نىڭ ء«ومىر كىتابىن» («جىلناماسىن») ونىڭ بايىرعى مەكەندەۋشىسى – كەرتاعىمەن تولىقتىرىپ, جابايى تابيعاتتى ساقتاپ قالۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن باستادىق. بۇعان چەحيا رەسپۋبليكاسى, گەرمانيا فەدە­راتيۆتىك رەسپۋبليكاسى ەلشى­لىكتەرى, پراگا مەن بەرليننىڭ حايۋاناتتار باعى جانە فرانكفۋرت زوولوگيا قوعامى مول ۇلەس قوس­تى. نەبارى ءبىر جىلدىڭ ىشىن­­دە ءبىز قازاقستانداعى بيوا­لۋان­تۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداس­تى­عىمەن جانە جوعارىدا اتالعان ارىپتەستەرمەن بىرلەسە وتىرىپ كەرتاعىنى قايتا جەرسىندىرۋگە كوپ ەڭبەكتەندىك, بۇگىن وسى ىن­تىماقتاستىقتىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرمىز. تۇياقتى جانۋارلاردى, اتاپ ايتقاندا, قۇلاندى قايتا جەرسىندىرۋدە ەلىمىز قالىپتاسقان تاجىريبەنى, سونداي-اق حالىق­ارالىق تابيعاتتى قورعاۋ ودا­عىنىڭ ۇسىنىمدارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز جابايى جىل­قىنى قورعاۋ جانە سانىن كوبەيتۋ جۇمىسىن جالعاستىراتىن بولامىز. بۇگىن «التىن دالا» رەزەر­ۆاتىنىڭ قورىنا قوسىلعان 8 كەرتاعى كيەلى تورعاي جەرىنەن ءوز وتانىن تاباتىن جانۋارلاردىڭ العاشقى جارشىسى», دەدى ە.نى­سانباەۆ.

سونداي-اق مينيستر قوستاناي ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارىنان وسىناۋ جانۋارلاردى قورعاۋعا شا­قىردى. سونىمەن قاتار ول ەل اۋماعىندا جابايى جىلقى تۇ­قىمىنىڭ مىڭ­داعان ءۇيىرى ەركىن جايىلىپ جۇ­رۋىنە بارلىق كۇش-جىگەرىن سا­لا­­تىنىن ايتىپ, اعى­نان جارىلدى.

وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ كەرقۇلانداردىڭ تاريحي مەكەنىنە قايتا ورالۋىن ماعىناسى زور كۇن ەكەنىن, سوندىقتان بۇل ىسكە اتسالىسقان ەلدەردىڭ باسشى­لى­عىنا, مينيسترلىكتەرىنە, ەلشى­لىكتەرىنە جانە وسى جوباعا بەل­سەن­دى قاتىسقان ازاماتتارعا العى­سىن ءبىلدىردى.

ء«بىز بيلىكتىڭ, عالىمداردىڭ جانە بەيجاي قارامايتىن ادام­داردىڭ بىرلەسكەن ارەكەتىنىڭ ار­قاسىندا ءتۇز جىلقىلارى قوس­تاناي وبلىسى فاۋناسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالادى, ال ولاردىڭ ۇر­پاقتارى ءبىزدى عاسىر­لار بويى ءوزىنىڭ سۇلۋلى­عىمەن جانە ۇلىلىعىمەن قۋانتادى دەپ سەنە­مىز», دەدى وبلىس اكىمى.

سونداي-اق پراگا زووباعىنىڭ ديرەكتورى ميروسلاۆ بوبەك جانە جازۋشى قانات تاسىبەكوۆتەر جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى. ال اتا-بابانىڭ كوزىن كورگەن اسىل تەكتى جانۋارلاردىڭ قايتا ورالۋى بارشانىڭ كوڭىلىنە ەرەكشە  قۋانىشتى سەزىم سىيلاپ, ءىس-شارا سوڭى ءان-كۇيمەن اسپەتتەلدى.

استانا – ارقالىق – استانا