تۇرىك – ەتنونيمنىڭ ساۋاتتى اتاۋى

«ەل – بۇگىنشىل, مەنىكى ەرتەڭگى ءۇشىن» دەپ احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, الاش ارىستارىنىڭ اسىل مۇراسى وتكەن ۋاقىت يلەۋى ەسكىرتە الماعانىن, قايتا ەندى ءوز سانى­مەن, ءوز مانىمەن سانامىزدى جاڭعىرتىپ جاتقانى قۋانتادى. ءبىزدىڭ زيالىلارمەن زامانداس وزبەكتىڭ ابدۋراۋف فيترات نىسپىلى تۇلعاسىنىڭ «قايران ءتىل!» اتتى شاعىن بولسا دا قۋاتتى ماقالاسى بار. اعارتۋشى بۇل ماقا­لاسىن جازعان 1919 جىلى «قازىرگى تۇرىك ءتىلى» كىشى ازيا تۇبەگىندەگى (اناتوليا) تۇرىك مەملە­كەتىنىڭ ءتىلى بولسا, ول XIV عاسىردان بەرى بار ەدى. دەمەك فيترات تۇرىك ءتىلىنىڭ بار ەكە­نىن بىلگەن, بىراق وقۋشىسىن شاتاس­تىرامىن دەپ قورىقپاي-اق «تۇرىك» اتاۋىن حالىق اتاۋى رەتىندە دە, تىلدىك اتاۋ رەتىن­دە دە سانالى تۇردە قولدانادى. «ەشتەڭە وز­گەرمەۋى كەرەك»  دەگەن عالىمدارعا سۇراق: ءبىز نەگە «تۇرىكتى» وزگەرتۋگە ءتيىسپىز؟ جالپى, «تۇرىك» ەتنو­نيمىن «تۇركىگە» وزگەرتۋىمىز دۇرىس پا؟ دۇرىس بولسا, بۇل قانداي زاڭدىلىققا سۇيەنگەن؟

بالا كۇننەن قۇلاعىمىزعا الاشتىڭ «ارعى اتام – ەر تۇرىك» دەپ توككەن جىرى, شەجىرە قارتتاردىڭ «التى الاشتىڭ ءتۇبى ءبىر, ءتۇپ اتاسى – تۇرىك» دەگەن دايەگى ابدەن ءسىڭىستى بولعان. «تۇرىك» اتاۋى – بارىمىزگە تانىس, توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن دا جىلى. ال «تۇركى» شە؟ قاي اڭىز-اڭگىمەدەن, قاي جىر-داستاننان كەزدەستىردىڭىز بۇل اتاۋدى؟ ء«تۇپ اتامىز – تۇركى ەدى, ءبىز سودان تاراعانبىز» دەپ وتىرعان شەجىرەشىنى كورگەندەرىڭىز نە ەستىگەندەرىڭىز بار ما؟ جالپى, قۇلاققا تۇرپىدەي ەستىلەر وسى «تۇركىنىڭ» ءوزى نەعىلعان اتاۋ؟ حالىقتىق اتاۋ ما, الدە ءبىر اتالىقتىڭ ەسىمى مە؟ بۇل ساۋالدارعا جاۋاپتى قانشا ىزدەسەڭىز دە تابا المايسىز. ويتكەنى, جوق! «تۇركى» – كەڭەس عالىمدارىنىڭ ويلاپ تاپقان شارتتى اتاۋى عانا.

قىتاي جىلناماسىنا سەنسەك, «تۇرىك» اتىنا يە حالىقتىڭ تاريحقا العاش تانى­لۋى – ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ 535 جىلى. بۇعان قىتاي يمپەراتورى مين-دي ولگەن­نەن كەيىن باستالعان ىشكى تارتىستان ۆەي يم­پەرياسىنىڭ ەكىگە ءبولىنۋى سەبەپ بولعانى بەلگىلى. شىعىس ۆەي, باتىس ۆەي بولىپ ەكىگە ءبولىنىپ, ءوزارا قىرقىسقان كونە قىتايلىقتار كوشپەلىلەردەن ارقايسىسى وزدەرىنە كومەك ىزدەپ, جان-جاققا ەلشى اتتاندىرعان بولاتىن. تاريحقا ايگىلى بولعان 535 جىل – وسى شىعىس ۆەي مەن باتىس ۆەيدىڭ ەلشىلەرىنىڭ تۇرىكتەرگە قاباتتاسا كەلگەن جىلى.

بۇل كەزدە تۇرىكتەر رەسمي تۇردە جۋجان­دارعا باعىنعانىمەن, شىن مانىندە, بيلىك تىزگىنى ءوز قولدارىنداعى جەكە حاندىق بولاتىن. ءوزارا قىرقىسقان ەكى پاتشالىقتىڭ (شىعىس ۆەي مەن باتىس ۆەي) ەلشىلەرىنىڭ جۋجاندارعا سوقپاي, تۇرىكتەرگە كەلۋى – وسىنىڭ دالەلى. كەيىن ولار كورشى تەلە تايپالارىن, جۋجان حاندىعىن جاۋلاپ الىپ, 552 جىلى ايگىلى تۇرىك قاعاناتىن قۇردى. سودان قۇلاعانى بار, قايتا تۇرعانى بار, شىعىس, باتىس بولىپ ەكىگە بولىنگەنى بار – وسى تۇرىك قاعاناتى ءVىىى عاسىردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن ۇلى دالاعا يەلىك ەتتى, تىلدەس, تەكتەس كوشپەلى تاي­پا­لاردى قۇرامىندا ۇستادى. تۇرىكتەردىڭ باتىس ەلدەرىنە بەلگىلى كەزى دە وسى قاعانات بولىپ دۇركىرەپ تۇرعان شاعى.

تۇرىك قاعاناتى قۇلاعاننان كەيىن ونىڭ قۇرامىنداعى بۇرىنعى تايپالار جەكە-جەكە ءبولىنىپ, ءوز حاندىقتارىن, قاعاناتىن قۇرا باستادى. سوعان بايلانىستى تۇرىك اتاۋى تاريح ساحناسىنان ءتۇسىپ, ونىڭ ورنىن جاڭا حا­لىقتار مەن قاعاناتتاردىڭ اتاۋى باستى. ۇيعىر قاعاناتى, تۇرگەش قاعاناتى, قارلىق قاعاناتى, ت.ب.

باتىس تۇرىك قاعاناتى قۇلاعاننان كەيىن جەتىسۋ جەرىنەن باتىسقا قاراي قوزعالعان وعىزدار ءىح-ح عاسىرلاردا سىرداريانىڭ تو­مەنگى اعىسىندا ءوز مەملەكەتىن قۇرىپ, جان­كەنت ياعني جاڭا عۋزيا قالاسىن استانا ەتتى. ءحى عاسىردا قىپشاقتار ءۇستى-ۇستىنە شابۋىلداپ, وعىزداردى وسى مەكەنىنەن كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. ءحى-ءحىىى عاسىرلاردا كاۆكاز بويى مەن كىشى ازياعا بارعان وعىزداردىڭ وڭتۇستىك توبى ازەربايجان جانە قازىرگى تۇرىك حالىقتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوستى.

مىنە, جازبا دەرەكتەر بەرەتىن ماعلۇ­ماتتاردى تۇيىندەي ايتساق, «تۇرىك» اتاۋىنا قاتىستى جايلار وسىنداي.

وسى ورايدا «اۋ, سوندا قالاي, «تۇركى» دەگەن حالىق تا, ءتىل دە جوق بولسا, وندا «تۇركى حال­قى», «تۇركى ءتىلى» دەگەن اتاۋلار قايدان شىققان؟ باسقانى بىلاي قويعاندا, ناقتى عىلىمي باسىلىم سانالاتىن «قازاق كسر تاريحىندا», «قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىندا» جانە باسقا رەسمي قۇجاتتاردا «تۇرىك حالقى», «تۇرىك ءتىلى» دەپ ەمەس, «تۇركى حالقى», «تۇركى ءتىلى» دەپ جازىلعان. مۇنى قايدا قويامىز؟» دەگەن زاڭدى سۇراقتىڭ تۋارى ءسوزسىز.

ءيا, بۇل – شىندىق. بۇكىل قۇجاتتىق ەڭبەك­تەردىڭ بارىندە سولاي جازىلعانى راس. سول سياقتى ءبىر كەزدە اقيىق اقىنىمىز ماعجان: «تۇرىكستان – ەكى دۇنيە ەسىگى عوي. تۇرىكستان – ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي» دەپ جىرلاعان قاسيەتتى مەكەندى دە كوپتەن «تۇركىستان» دەپ جازامىز. بىراق مۇنى ورىسشا «تۋركەستان»-نىڭ كالكاسى ەكەنىن اڭعارۋ قيىنعا سوقپايدى. بۇل – وي باقپاعان ويسىزدىقتىڭ, تاريحي ساۋات­سىز­دىقتىڭ, حالىقتىق نامىسسىزدىقتىڭ بەلگىسى. قالدى ەلدىك, تىلدىك تۇتاستىعىمىزدى جويىپ, بولشەكتەپ الىپ, بيلەي بەرۋدى ماق­سات تۇتقان وتارشىل جۇيەنىڭ وزبىر ساياسا­تىنىڭ ىعىندا كەتۋدىڭ سالدارى.

پاتشا وكىمەتى ءبىر كەزدە ەن دالانى ەركىن يەلەنىپ جاتقان تۇرىك حالىقتارىنىڭ بىرلى­گىنە جارىقشاق ءتۇسىرىپ, ارالارىنا سىنا قاعىپ, اناتوليا تۇرىكتەرىن باسقا تۇرىكتىلدەس حالىقتاردان ءبولىپ تاستاۋ ءۇشىن ادەيى زورلىق قياناتپەن تاريحقا قولدان جاسالعان جاڭا تەرميندى كىرگىزدى. بۇل ءبىر جاعىنان «پانتۇرىكيزم اعىمىنا» قارسى جاسالىنعان ارەكەت تە ەدى. ءسويتىپ, سول كەزدەن باستاپ ورىس جازبالارىندا انادولى تۇرىكتەرىن – «تۋروك», باسقا تۇرىكتەردى «تيۋرك» دەپ ءبولىپ جازۋ, ءارتۇرلى اتاۋ داستۇرگە ەندى.

سوڭعى 30 جىلدىڭ ىشىندە دە «بۇرمالانعان اتاۋدى تۇزەتەيىك, بۇل – عىلىمعا دا, جاس بۋىنعا دا قيانات» دەپ قارسىلىق كورسەتىپ, دۇرىس باعىتتىڭ ىرگەتاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ورنىنا ءبىزدىڭ «عۇلاما» سابازدار «تۋروكتى – تۇرىك», «تيۋركتى – تۇركى» دەپ, جالپى جۇرتتى, ما­دەني قاۋىمدى اداستىرۋىن توقتاتپادى. بۇل – تالاي عاسىر بويى رەسمي «قازاق» بولۋدان تارتىنىپ, وتارلاۋشىنىڭ اسەرىمەن «قىر­عىز» اتاۋىمەن تومپاڭداپ جۇرە بەر­گەنىمىز سەكىلدى ايانىشتى عادەت. بالكىم «قازاق» اتىمىزدى باس گازەتتىڭ ماڭدايىنا جازعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى سەكىلدى ءبىر تۇلعانىڭ تۋىن كۇتىپ جۇرگەن شىعارمىز...

بىردەن ايتايىق: ءوزىمىزدى تۇرىكيەنىڭ تۇرىك ەتنونيمىمەن, تىلىمەن شاتاستىرامىز دەپ قاۋىپتەنۋ بەكەرشىلىك. ەندەشە تەكتەس, تىلدەس حالىقتاردىڭ ورتاق اتاۋىن – «تۇرىك» دەپ تاريحي قالپىندا جازساق, بايىرعى اقتەڭىز (جەرورتا تەڭىزى) بويىن جايلاعان تۇرىك اعايىن­دارىمىزدى «تۇرىكيە نەمەسە انادولى تۇرىكتەرى» دەپ اتاۋدىڭ نە قيىن­دىعى بار؟ مىسالى, قىتاي, موڭعوليا ەلىن­دەگى قانداستارىمىزدى اتاجۇرتتاعى اعايىن­نان اجىراتۋ ءۇشىن قازاق اتاۋىن بۇزىپ, «قازقا» نەمەسە «قازاقا» دەپ شارتتى تۇردە جاز­بايمىز عوي. بۇل دا سول سياقتى. تىلدىك تۇر­عىدان دا, تاريحتىق تۇرعىدان دا ەتنو­نيمدى بۇرمالاۋعا بولمايدى.

زامان تۇزەلىپ, ەس جيۋعا بەت العان قازىرگى ادىلەتتىك جاعدايىندا قۇلدىق كونبىستىككە قۇلاق قاقپاي جۇرە بەرمەي, تەگىمىزدى تانىپ, بايىرعى اتىمىزدى قايتارۋ – قاي جاعىنان دا قيسىندى. ەگەر ءالى وزگەرمەگەن قاتەلىك ءارى قاراي جالعاسا بەرسە, كەلەشەك ۇرپاق ۇلى دالادا «تۇرىك» جانە «تۇركى» دەگەن ەكى حالىق ءومىر ءسۇرىپتى دەمەسىنە كىم كەپىل؟ سوندىقتان ورەسكەل قاتەلىكتى كەشىكتىرمەي تۇزەتۋ – ەل ازامات­تارىنىڭ جاۋاپتى پارىزى بولۋعا ءتيىس.

قويشىعارا سالعارا ۇلى,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تۇرىكتانۋشى