ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا اتقارعان سان سالالى جۇمىستىڭ قاتارىندا وسىعان دەيىن ءالى دە بولسا, زەرتتەلمەي كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى – ۇركىنشىلىك نەمەسە بوسقىنشىلىق جونىندە كوميسسيانىڭ رەسپۋبليكالىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى راۋشان قايساقىزى ايدارباەۆانى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– راۋشان قايساقىزى, الدىمەن ۇركىنشىلىك ياكي بوسقىنشىلىق ماسەلەسىنە تۇسىنىكتەمە بەرىپ, بۇل تاقىرىپتىڭ زەرتتەلمەگەن قانداي باعىتتارى بار ەكەنىنە توقتالا كەتسەڭىز.
– ەڭ الدىمەن, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا ءۇش جىل ىشىندە وتە ماڭىزدى, اۋقىمدى ىستەردى اتقارعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدەن 1920-1930 جىلدارى ەرىكسىز, ءماجبۇرلى تۇردە شەتەلدەرگە كەتكەندەردىڭ, جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان بوسقىندار تاعدىرىن, تاريحىن زەرتتەۋ جۇمىستارى دا تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلدى.
بولشەۆيكتىك-ستاليندىك يدەولوگيا مەن ناسيحاتقا نەگىزدەلگەن كەڭەستىك تاريح عىلىمى, سونداي-اق پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى جەرگىلىكتى عالىمداردىڭ قازاق جەرىندە ورىن العان جاپپاي بوسقىنشىلىقتىڭ شىنايى سەبەپتەرىن بۇركەمەلەپ, تۇرعىلىقتى جەرىن تاستاپ, رەسپۋبليكامىزدان تىس جەرگە كەتۋگە ءماجبۇر بولعان ادامداردى «وتكوچەۆنيك» – «اۋا كوشۋشىلەر», «قونىس اۋدارۋشىلار» دەپ اتاپ كەلدى.
بۇل ماسەلەگە كوزقاراس ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىقتاي اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلعاننان كەيىن عانا تۇبەگەيلى وزگەردى. كوميسسيا قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن جوبالىق كەڭسە, سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق جانە تاكتيكالىق جوسپارلاردى ازىرلەۋ ماقساتىندا قۇقىق قورعاۋشى عالىم س. قاسىموۆتىڭ باسشىلىعىمەن ادىستەمە جونىندەگى كىشى كوميسسيا قۇرىلدى. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن جاڭا ءادىسناما اۆتورلارى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندى زەرتتەۋ اياسىندا ءماجبۇرلى بوسقىندار بويىنشا جۇمىس توبىن جاساقتادى. ءۇش جىل ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەگەن مامان-عالىمدار بۇعان دەيىن جابىق بولىپ كەلگەن مۇراعات ماتەريالدارىمەن تانىسا وتىرىپ, سونداي-اق بۇرىن زەرتتەلمەگەن وڭىرلىك, اۋداندىق مۇراعاتتار نەگىزىندە حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ورىن العان بوسقىنشىلىق قازاق حالقىنىڭ باسىنداعى اسا ءىرى تراگەديا بولدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن وسى قاسىرەتتىڭ ءالى دە بولسا تولىق اشىلماعان جاقتارى بار. ءبىز وتانىمىزدان تىس جەرلەرگە ءماجبۇرلى تۇردە قاشۋدىڭ ساياسي سەبەپتەرىن, اشتىقتان, سۋىقتان, اۋرۋدان قىرىلعان ادام سانىن, اسىرەسە, بالالار مەن قارتتار اراسىنداعى شىعىندى ءالى تولىق زەرتتەپ بىتكەن جوقپىز. ءماجبۇرلى بوسقىنشىلىقتىڭ ۇلتىمىزعا تيگىزگەن ماتەريالدىق جانە مورالدىق زيانى سىندى تولعاقتى ماسەلەلەردىڭ دە ءالى كۇنگە دەيىن باسى اشىق.
جالپى, ۇركىنشىلىك نەمەسە بوسقىنشىلىق دەگەنىمىز – قالىپتاسقان ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە تابيعي-كليماتتىق اۋىر احۋالدارعا, اپاتتارعا بايلانىستى ادامداردىڭ اتاقونىستارىنان, تۇرعىلىقتى مەكەندەرىنەن امالسىز بوسىپ, باسقا جاققا ءماجبۇرلى كوشۋى. بوسقىنشىلىقتىڭ ازاپتى احۋالىن قازاق حالقى حح عاسىردا ەكى رەت باستان وتكەردى. ۇلكەن بوسقىنشىلىق 1916-1921 جىلدارى بولدى. ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ اياۋسىز باسىپ-جانشىلۋى, 1918-1920 جىلدارداعى ازامات سوعىسى مەن 1921 جىلعى اشتىق كەزىندە قازاقتار بوسقىنشىلىققا ۇشىراپ, اسا قاسىرەتتى كەزەڭدى باستان كەشتى.
ال اسا اۋقىمدى, جان تۇرشىكتىرەر الاپات بوسقىنشىلىق قازاق جەرىندە 1928-1934 جىلدارى كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى قازاق شارۋالارىنىڭ مالىن جاپپاي تاركىلەۋ, زورلاپ وتىرىقشىلاندىرۋ, كۇشپەن ۇجىمداستىرۋ جانە حالىق كوتەرىلىستەرىن قارۋ قولدانۋ ارقىلى جانىشتاۋ بارىسىندا ورىن الدى. سونىڭ سالدارىنان قازاق دالاسىندا جاپپاي اشتىق باستالىپ, حالىقتىڭ ءبىر بولىگى جان ساۋعالاپ, ءوزىن, وتباسى مۇشەلەرىن, تۋعان-تۋىسقاندارىن ولىمنەن, قۋدالاۋدان ساقتاۋ ءۇشىن شەكارا اسىپ, بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ولارعا رەسمي بيلىك «وتكوچەۆنيكي», «ۋكوچەۆنيكي», كەڭەس وكىمەتىنە قارسى «باندفورميروۆانيا» دەگەن جالعان اتاۋ بەرىپ, سول ارقىلى قازاق حالقىنىڭ باسىنداعى ۇلكەن قاسىرەتتى جاسىرىپ قالۋعا تىرىستى. بۇل ف.گولوششەكين ايتقانداي, «كوشىپ ۇيرەنگەن قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى كوشۋى» ەمەس ەدى. قىستىڭ كوزى قىراۋدا مال-جانىنان ايرىلعان, جۇپىنى جەڭىل كيىنگەن قازاقتاردىڭ سولتۇستىككە قاراي بوسۋىنىڭ ءوزى ماجبۇرلىكتەن بولعاندىعىن دالەلدەيدى.
بوسقىن مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا 1951 جىلدىڭ 28 شىلدەسىندە قابىلدانعانى بەلگىلى. ونىڭ نەگىزىنە 1920-1930 جىلدارى جەنەۆادا قول قويىلعان ورىس جانە ارميان, سونىمەن قاتار گەرمانيادان كەلگەن بوسقىندار تۋرالى كەلىسىمدەر مەن حاتتامالار الىنعان. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ, قازىرگى كونۆەنتسياعا نەگىزدەلگەن بوسقىنداردىڭ مارتەبەسى مەن قۇقىقتارى تۋرالى حالىقارالىق اكتىلەر قازاق حالقى ءۇشىن قاسىرەتتى كەزەڭدە قابىلدانىپ قويعانىن بىلۋگە بولادى, بىراق ولار ءبىزدىڭ بوسقىندارعا قولدانىلمادى. بۇل كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاق جەرىندەگى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, كەيبىر جەردە بولعان جۇت, اشتىق سالدارىنان تۋىنداعان جاپپاي بوسقىنشىلىق فاكتىلەرى تۋرالى اقپاراتتىڭ تارالۋىن بولدىرماۋ جونىندەگى ساياساتىنا نەگىزدەلدى. قازاق بوسقىندارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلە ۇزاق ۋاقىت بيلىك نازارىنان تىس قالدى. تەك پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ ءۇردىسى بارىسىندا بوسقىندار ساناتى العاش رەت زەرتتەۋ نىسانىنا اينالىپ, ولارعا تولىق ساياسي باعا بەرۋ مۇمكىنشىلىگى تۋدى. بوسقىندار دا بولشەۆيكتىك-cتاليندىك بيلىكتىڭ جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنىنىڭ قۇرباندارىنىڭ ساناتتارىنا كۇمانسىز كىرىپ وتىر.
– ءماجبۇرلى ۇركىنشىلىكتىڭ سەبەپتەرىنە كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز. بوسقىنشىلىق ەلىمىزدىڭ قاي ايماقتارىن قامتىدى؟
– جالپى, ۇركىنشىلىك اۋماعى وتە كەڭ بولعانىن ايرىقشا اتاپ كەتكەن ءجون. بوسقىنشىلىققا ۇشىراماعان ايماق جوق, ونىڭ سەبەپتەرى بارلىعىنا ورتاق. 1928 جىلدىڭ 9 تامىزىندا قابىلدانعان بۇكىلرەسەيلىك كوممۋنيستىك (بولشەۆيكتىك) (برك(ب)پ) ورتالىق كوميتەتىنىڭ (وك) «شارۋاشىلىقتاردى تاركىلەۋ جانە اسا ءىرى مال وسىرۋشىلەردى جەر اۋدارۋ تۋرالى», 1928 جىلعى 27 تامىزداعى قازاقستان ولكەلىك اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كوميتەتىنىڭ ء«ىرى باي شارۋاشىلىقتارى مەن جارتىلاي فەودالداردى تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ تۋرالى» دەكرەتتەرىنىڭ اسا اۋىر زاردابى بولدى. بۇل شارالار قازاقتىڭ ءداستۇرلى شارۋاشىلىعىنا قاتتى سوققى بولىپ ءتيدى.
بايلاردىڭ شارۋاشىلىقتارىن تاركىلەۋ دەگەن سىلتاۋمەن ولاردىڭ مال-مۇلكى تالان-تاراجعا ءتۇستى. سونداي-اق ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورىپ وتىرعان, قازاق شارۋالارىنىڭ ەڭ ەڭبەكقور توبى – ورتاشا شارۋالار دا قۋدالاۋعا ۇشىراپ, تىرشىلىك قۇرالدارىنان اجىراتىلدى. كۇشتەپ جاسالعان ەت, استىق, مال دايىنداۋ ناۋقاندارى, سالىق سالۋ سالاسىندا ورىن العان ورەسكەل بۇرمالاۋشىلىق حالىقتىڭ جاعدايىن كۇرت ناشارلاتتى. سودان كەيىنگى ۇجىمداستىرۋ مەن وتىرىقشىلاندىرۋ شارالارى وراسان زور قاسىرەتكە الىپ كەلدى, ەل ءىشىن جاپپاي اشتىق جايلادى. اتالعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ادام قۇقىقتارى اياققا تاپتالدى: ولار تىرشىلىك ەتۋ قۇرالدارىنان اجىراتىلدى; مەنشىكتەرىنەن, داۋىس بەرۋ جانە ازاماتتىق قۇقتارىنان كۇشتەپ ايىرىلدى; ەركىنەن تىس تۋعان جەرىنەن جەر اۋدارىلدى; جازالاۋ ورگاندارى ادامدارىنىڭ قولدارىمەن نەگىزسىز سوتتاۋ ارەكەتتەرى ءجيى ورىن الا باستادى. 1926 جىلعى رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58, 82, 84, 59-3-باپتارى بويىنشا جاۋاپقا تارتۋ كۇرت ءوستى.
مۇقتاجدىق قۋعان ادامدار توبى ءبىر عانا ماقساتپەن – ءتىرى قالۋ ءۇشىن تۇرعىلىقتى مەكەندەرىن تاستاپ قالالاردى, كەنتتەردى, تەمىرجول ستانسالارىن جاعالاپ كەتتى. بوسقىندار اراسىندا ىندەت اۋرۋلارى تاراپ, اشتىقتان السىرەگەن ادامدار كوپتەپ قازاعا ۇشىرادى. ال شەكارالىق ايماق تۇرعىندارى كورشىلەس, سونداي-اق شەت مەملەكەتتەر (قىتاي, ءۇندىستان, اۋعانستان, يران, تۇركيا) اۋماعىنا شۇبىرا كوشتى. بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارمانىڭ (وگپۋ) تولىق ەمەس مالىمەتتەرى بويىنشا, تەك 1930 جىلدان 1932 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىنگى ارالىقتا ەلىمىزدەن جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە, اشتىققا بايلانىستى تۇراقتى, تۇرعىلىقتى جەرىن تاستاپ 281 231 شارۋاشىلىق بوسىپ كەتكەن, بۇل شامامەن 1 124 924 – 1 406 155 ادامدى قۇرايدى.
قازاقتاردىڭ ىرگەلەس وڭىرلەرگە كوشىپ بارىپ قونىستانۋىنا ناقتى دالەل بولاتىن دەرەكتەر 1926 جانە 1939 جىلعى ساناقتاردا كەلتىرىلگەن. وسى ەكى ارالىقتا قازاقتىڭ ءوز جەرىندە سانى ازايىپ, ال كەرىسىنشە رسفسر-داعى قازاقتار سانى 2,3 ەسە, وزبەكستاندا – 1,7 ەسە, تۇرىكمەنستاندا – 6 ەسە, تاجىكستاندا – 7 ەسە, قىرعىزستاندا 10 ەسە وسكەن.
مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وسى ماسەلەمەن اينالىسقان جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى وتاندىق, شەتەلدىك ارحيۆتەردىڭ بۇرىن بەيمالىم بولعان قۇجاتتارىمەن تانىسا كەلە, قازاقستاننان تىس جەرگە بوسىپ كەتكەن حالىقتىڭ سانى شامامەن 1 ملن 800 مىڭ – 2 ملن ادام ارالىعىندا دەگەن تۇجىرىم جاساپ وتىر. شىندىعىندا, بۇل مالىمەتتەردى تولىق دەپ ايتا المايمىز, بوسقىندار سانى الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن.
– ەلىمىزدەن تىس ايماققا كەتكەن بوسقىنداردىڭ جاعدايى تۋرالى مالىمەتتەر بار ما؟ جاڭا جەرلەردە ولاردىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋ ءۇردىسى قالاي ءجۇردى؟
– ارحيۆ دەرەكتەرى كورشىلەس ايماقتارعا اۋىپ بارعان قازاق بوسقىندارىنىڭ ايانىشتى جاعدايىنان مول مالىمەت بەرەدى. مىسالى, رەسەيدىڭ استراحان, ساراتوۆ, ورىنبور, قورعان, تۇمەن, ومبى, ءنوۆوسىبىر, چەليابى جانە التاي ولكەسى اۋماعىنا قاشقان قازاقتاردىڭ شىعۋ اۋماعى اتىراۋ, اقتوبە, ماڭعىستاۋ, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, سەمەي, شىعىس قازاقستان وبلىستارى بولدى. ارينە, ولاردى ەشكىم قۇشاق جايىپ قارسى الماعانى بەلگىلى. ارحيۆ دەرەكتەرىندە «1930 جىلدىڭ كوكتەمىندە, قار كوبەسى سوگىلگەن كەزدە جول بويىنان اشتىقتان السىرەپ قۇلاپ, ايازدا ءۇسىپ ولگەن قازاقتاردىڭ مايىتتەرى كوپتەپ تابىلىپ جاتىر» دەگەن مالىمەتتەر ءجيى كەزدەسەدى. قىستان امان شىققان بوسقىنداردىڭ دا جاعدايى وتە قيىن بولدى. بوسقىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ورىس ءتىلىن بىلمەۋى ولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كەدەرگى جاسادى. سونىمەن قاتار جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋىنە قاراماستان, «قازاقتاردى جۇمىسقا الماۋ» تۋرالى بۇيرىقتار ءجيى كەزدەسەدى. جۇمىسقا ورنالاسقان كۇننىڭ وزىندە دە جالاقى مەن ازىق-ت ۇلىك پايكتەرى جەكە ونىمدىلىككە بايلانىستى بولدى, ال اشتىقتان السىرەگەن بوسقىنداردىڭ ءوندىرىس نورماسىن ورىنداۋعا كۇشتەرى كەلمەدى.
«كوشپەلى حالىقتاردى سوتسياليزم رەلستەرىنە كوشىرۋ» ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن ادام زارداپ شەكتى. بىراق سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قورعانسىزى بالالار بولدى, اشتىق پەن جاپپاي بوسقىنشىلىق سالدارىنان جەتىمدەر مەن تاستاندى بالالاردىڭ سانى كۇرت ءوستى. مىسالى, 1932 جىلى ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا ورتا ەدىلگە بارعان بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (بواك) جانىنداعى بالالار كوميسسيانىڭ بريگاداسى ورتا ەدىل ولكەسىنىڭ 11 اۋدانىندا 50 مىڭ بوسقىن قازاقتىڭ بار ەكەنىن, ولاردىڭ 30 پايىزى بالالار ەكەنىن انىقتاعان. بالالاردىڭ سانيتارلىق-تۇرمىستىق جاعدايى جانتۇرشىكتىرەرلىك اسا اۋىر بولدى: ولار ىلعالدى, قاراڭعى قيراعان جەركەپەلەردە ءومىر ءسۇردى, باسىم بولىگىنىڭ كيەرگە كيىمى جوق, جالاڭاش, اشتىقتان ءىسىنىپ كەتكەن. كوميسسيا بالالار اراسىندا ءولىم-ءجىتىمنىڭ اسا جوعارى ەكەنىن جانە ونىڭ 85 پايىزى اشتىقتان بولعانىن دالەلدەگەن.
بوسقىنداردىڭ تاعى ءبىر باستى باعىتى قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسى بولدى. وگپۋ-دىڭ قۇپيا-ساياسي ءبولىمىنىڭ «قازاقستاننان قىتايعا كوشى-قون تۋرالى» 1931 جىلدىڭ قازانىنداعى ارنايى انىقتاماسىندا شەكارالىق بەلدەۋدەگى حالىقتىڭ بوسقىنشىلىققا ۇشىراۋىنىڭ باستى سەبەپتەرى اتالعان: ءتۇرلى شارۋاشىلىق ناۋقانى كەزىندە ورىن العان اسىرا سىلتەۋشىلىك, تۇرعىنداردى ونەركاسىپ تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋدە جىبەرىلگەن ولقىلىقتار, كەڭەستىك بيلىككە قارسى توپتاردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قىتايمەن شەكتەسەتىن زايسان, تارباعاتاي, كاتونقاراعاي, كۇرشىم, ءۇرجار, ماقانشى اۋداندارىنان بوسقىنداردىڭ سانى 1930 جىلعا قاراي ءوسىپ, شەكارا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەر قاڭىراپ, بوس قالا باستادى. ءبىر عانا زايسان اۋدانىنان 1930 جىلى قىتايعا شامامەن 1 238 وتباسى كوشىپ كەتتى, بۇل اۋدانداعى حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ەدى. جالپى ەلدىڭ شەكارالىق اۋماقتارىنان 1930-1932 جىلدارى قىتايعا كەم دەگەندە 200 مىڭعا جۋىق بوسقىن ءوتىپ كەتكەن.
بوسقىنداردىڭ ءبىر بولىگى شەكارا اسۋ كەزىندە جەرگىلىكتى قۇپيا پوليتسيا (وگپۋ) تاراپىنان ادام سەنگىسىز جاۋىزدىقتىڭ قۇربانى بولدى. كاتونقاراعاي, تارباعاتاي, زايسان اۋداندارىندا اسكەريلەر تاراپىنان بوسقىنداردى جاپپاي قىرۋ ارەكەتتەرى ءجيى ورىن الدى. شەكارالىق ايماقتا اشىق تەررور باستالدى. گپۋ-ءدىڭ شەكارا كۇزەتى جانە اسكەرى باسقارماسىنىڭ 1931 جىلدىڭ 28 اقپانىنداعى بايانداماسىندا «1930 جىلى قازاقستان شەكاراسىندا بوسقىندارمەن قاقتىعىس كەزىندە 734 ادام ءولتىرىلدى, 38 ادام جاراقات الدى, ال شەكاراشىلار تاراپىنان شىعىن – 24 ادام, 15 جارالاندى» دەگەن مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن. كەڭەس اسكەرلەرى بوسقىنداردى قىتاي جەرىندە دە قۋدالاپ بارىپ, قىرىپ وتىرعانى تۋرالى مالىمەتتەر بار.
– قازىرگى كۇنى بوسقىن ساناتىنداعى قۇربانداردى تولىق قۇقىقتىق, ساياسي اقتاۋ ءۇشىن زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ قاجەت دەپ سانايسىز با؟
– ارينە. 1993 جىلعى 14 ساۋىردە قابىلدانعان «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قۋعىن-سۇرگىننەن زارداپ شەككەندەر ساناتىنا بوسقىنداردى جاتقىزبايدى. سونداي-اق 2009 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا قابىلدانعان «بوسقىندار تۋرالى» زاڭ دا تەك رەسپۋبليكا اۋماعىنا پانا ىزدەپ كەلگەن شەتەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ايقىنداپ بەرۋمەن شەكتەلىپ, بوسقىنداردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى رەتتەلمەگەن. ەلىمىز كەڭەس وكىمەتىنىڭ ادامگەرشىلىككە قارسى قىلمىستىق ساياساتىنىڭ جازىقسىز قۇربانى بولعان قازاق بوسقىندارى مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرىنا, ولاردىڭ قۇقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىنە ءالى دە بولسا نەمقۇرايدى قاراپ كەلەدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنى تولتىرىلۋى كەرەك. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ زاڭگەر عالىمدارى مەن ساراپشىلارى «قازاقستاننان كەتكەن ءماجبۇرلى بوسقىندار تۋرالى» زاڭ جوباسىن جاسادى. حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ناتيجەسىندە بوسقىندار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى جوعالتقان بارلىق اجىراماس قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت.
– مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتى بارىسىندا قيىندىقتار, ءالى دە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بار ما؟
– مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالىق كەڭسەسىنىڭ باسشىلىعىمەن قىرۋار جۇمىس جۇزەگە اسىرىلدى. جوبالىق كەڭسەنىڭ باسىندا س. قاسىموۆ سياقتى ءوز ىسىنە ادال, قۋعىن-سۇرگىن پروبلەمالارىن ۇزاق ۋاقىت, جان-جاقتى زەرتتەگەن مامان, العا قويعان ماقساتقا جەتە بىلەتىن, بەدەلدى باسشىنىڭ بولۋى دا شەشۋشى ءرول اتقاردى.
دەگەنمەن, كەيبىر باسى اشىق ماسەلەلەردىڭ بار ەكەندىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك. جۇمىس توبى مۇشەلەرىنە ارحيۆتەردىڭ قۇپيا قورلارىندا جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات ەتىلگەنىمەن, تابىلعان قۇجاتتاردى قۇپياسىزداندىرۋ ءۇردىسى باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ءالى دە بولسا زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن كەيبىر قولجەتىمسىز قۇجاتتار مەن قورلار بار. تاعى ءبىر ماسەلە – ارحيۆ ماتەريالدارىن ورتالىقتاندىرۋ ماقساتىندا وبلىستارداعى قۋعىن-سۇرگىنگە بايلانىستى ماتەريالداردىڭ باسىم بولىگىن الماتى قالاسىنداعى پرەزيدەنت ارحيۆىنە الىپ كەتۋى وڭىرلەردەگى عالىمداردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى بولدى. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى تاڭدا اۋماقتىق عالىمدار مەن زەتتەۋشىلەر, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قۇربانداردىڭ ۇرپاقتارى اتا-بابالارىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى قۇجاتتارىمەن تانىسۋدان جاساندى تۇردە قول ءۇزىپ وتىر.
وبلىستىق جانە اۋداندىق ارحيۆتەردە ساقتالعان 1920-1930 جىلدارعا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ ءبىر بولىگى توتە جازۋمەن جازىلعان, بۇل قۇجاتتاردىڭ جاعدايى اسا مۇشكىل. ارحيۆتەردە اراب الىپبيىمەن تانىس بىردە-ءبىر مامان كەزدەسپەدى, مازمۇنى تۇسىنىكسىز بولعاندىقتان ارحيۆ ماماندارى تاراپىنان نەمقۇرايدىلىق باسىم. اتالعان قۇجاتتاردىڭ جاعدايى اسا مۇشكىل, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. ولار نەگىزىنەن قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ءتول تاريحىمىزعا قاتىستى ماڭىزدى مالىمەتتەردەن ايرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. جەرگىلىكتى ارحيۆتەردە قۋعىن-سۇرگىنگە تىكەلەي قاتىسى بار, اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان, ناعىز قۇندى اقپاراتتار مەن مالىمەتتەر تۇگەندەلىپ, عىلىمي ماڭىزى بار قۇجاتتار پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قاراماعىنا وتۋگە ءتيىس. مامانداندىرىلعان عىلىمي مەكەمەلەر تاراپىنان وسى ماسەلەگە ءجىتى كوڭىل اۋدارىلۋى قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جومارت وسپان,
«Egemen Qazaqstan»