دوساي كەنجەتاي: قۋعىن كورگەن ءدىندارلار سانى تولىق انىقتالعان جوق

– دوساي تۇرسىنباي ۇلى, ءسىز مەم­لەكەتتىك كوميسسيا اياسىندا ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرىن اقتاۋ ءۇشىن زەرتتەۋ, قورىتىندىلار مەن ۇسىنىستار ازىرلەيتىن جۇمىس توبىنا جەتەك­شىلىك ەتتىڭىز. بۇل باعىتتا قانداي جۇ­مىستار جۇرگىزىلدى؟

– ەڭ الدىمەن ايتارىم, بۇل مەم­لەكەتتىك كوميسسيا 3 جىلدىڭ ىشىندە كوپتەن كۇتكەن وتە ماڭىزدى ءارى اۋقىمدى ىس­تەردى اتقاردى. كوممۋنيستىك-توتا­لي­تارلىق جۇيە ۇستەمدىك قۇرعان جىلدارى حالقىمىزدىڭ ءدىنىن ساقتاپ قالۋ جو­لىندا ەڭبەك ەتىپ, سول ءۇشىن قۋعىنعا ۇشىراعان قايراتكەرلەرىمىزدى زەرتتەۋدە جاڭا ادىسنامامەن جۇمىستار جۇرگىزىلدى.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەسى بۇگىنگى «ادىلەتتى قا­زاقستان» تۇجىرىمداماسىن نەگىزدەۋ تۇرعىسىنان دا وتە ماڭىزدى. سەبەبى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ كەشەگى توتاليتارلىق جۇيەدەن قالعان ساياسي-يدەولوگيالىق نورمالاردان ايىعىپ, قۇقىقتىق مەملەكەت تۇعىرناماسىن بەكىتۋدە بۇل شارا وتە وزەكتى. كەڭەستىك رەجىم كەزىندە بيلىك جۇرگىزگەن كوممۋنيستىك پارتيا ميلليونداعان ادامدى جازىقسىز قىردى, يتجەككەنگە ايدادى. ولاردى ساياسي, ءدىني كوزقاراستارى, الەۋمەتتىك تەگى, ۇلتتىق-مادەني ەرەكشەلىكتەرىنە بولا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ, زارداپ شەككىزدى. بىراق بۇل جۇمىستا تۇتاستاي دا, جەكەلەي دە فاكتىلەردى سايا­سي­لاندىرماۋعا, جاۋ ىزدەمەۋگە, باس­قا ۇلتتار مەن مەملەكەتتەردى كىنا­لا­ماۋ­عا, تەك مەملەكەت باسشىسى العا قوي­عان مىندەت – ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ جازىق­سىز قۇرباندارىنا, سونىڭ ىشىندە حالقى­مىزدىڭ دىنىنە قاتىستى تاريحي ادىلەت­تىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە, دا­لى­رەك ايت­قاندا, قۇرباندار مەن زارداپ شەك­كەن­دەردى تولىق اقتاۋعا نازار اۋدارىلدى.

1920–1950 جىلدار ارالىعىنداعى قازاق قاسىرەتى – ادامزات تاريحىنداعى ورنى تولماس تراگەديالىق قۇبىلىس. تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەل­تىرۋ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جال­عاۋ ماقساتىندا وسىنداي ادامزاتتىق, ۇلتتىق, ءدىني, وركەنيەتتىك قاسىرەتتى زەرتتەپ-زەردەلەپ, وتكەنگە باعا بەرۋ مىندەت. ول – تاعىلعان جالعان ايىپتاردان اراشالاۋ جانە اقتاۋ ارقىلى جۇزەگە اسپاقشى. سوندىقتان كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىن قۇبىلىسىنا لايىقتى قۇقىقتىق, ساياسي باعا بەرۋ – ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ ءارى قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى ماسەلە.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ باستامالارى بۇرىن دا بولعان. مى­سالى, كسرو جوعارعى كەڭەسى پرە­زيديۋمىنىڭ 1989 جىلعى 16 قاڭتارداعى «1930–1950 جىلدار اراسىنداعى ساياسي قۋ­عىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋعا قا­تىستى قوسىمشا شارالار», سونداي-اق 1993 جىلدىڭ 14 ساۋىرىندەگى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قا­بىلداندى. ال بۇگىنگى كەزەكتى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ناۋقانىنىڭ ماقساتى وسى قۇرباندار فەنومەنى تۋرالى تاريحي ادىلەتتىلىكتى تولىعىمەن ورناتۋدى كوزدەيدى.

– ستاليندىك ساياسات دىنگە جانە ءدىندارلاردى نە سەبەپتى جاپ­پاي قۋعىندادى؟

– مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى مەن العى­شارتى بار. ونى پرولەتاريات­ ديك­تاتۋراسىن ورناتقان بولشە­ۆيزم­ كوسەمدەرىنىڭ اتەيس­تىك تۇجىرىمدارى مەن تاريحي ما­تە­رياليستىك ديالەكتيكا ۇستانى­مى­نان بايقاۋعا بولادى. بولشەۆيكتەر بيلىكتى قولىنا الا سالا ءدىندى «رۋحاني قاناۋشىلىق» دەپ قاراستىرىپ, ارنايى «جاۋىققان اتەيستىك» يدەولوگيا ماشيناسىن ويلاپ تاپتى. ءدىندى مەملەكەتتەن اجىراتۋ, ءدىني بىرلەستىكتەردى جابۋ جانە ولاردىڭ مۇلكىن تاركىلەۋ, اتريبۋت-قۇندىلىقتارىن جويۋ جونىندە زاڭ قابىلدادى. ويتكەنى ءدىننىڭ باسە­كەلەستىك ساياسي ىقپالى كۇشتى ەدى.

سوندىقتان ءارتۇرلى زاڭدار, قاۋلى­لار, بۇيرىقتار, نۇسقاۋلىقتار شى­عار­دى. «قۇدايسىزدار قوعامى», «قوسشى», «قىزىل وتاۋ» ورتالىقتارى, «جاڭا مەكتەپ», «قىزىل قازاقستان», «ايەل تەڭدىگى», باسقا دا ۇيىمدار مەن باسىلىمدار ارقىلى جۇرگىزگەن ۇگىت-ناسيحات سالدارىنان دىنگە قارسى جاپپاي ناۋقان باستالدى. جۇما نامازىنا بارۋ, ايت مەيرامىن وتكىزۋ, بالالاردى سۇندەتكە وتىرعىزۋ, ورازا ۇستاۋ, تاعى باسقا قۇلشىلىق امالدارى مەن ءدىني ادەت-عۇرىپقا تى­يىم سالىندى, ءدىني ءبىلىم توقتاتىلدى. بارلىق عيباداتحانا مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتىپ, مادەني-اعارتۋ ورىندارىنا بەرىلدى, ءتىپتى كەي جەردە ولاردى قويما نەمەسە مال قوراعا اينالدىردى. ءبىلىم سالاسىندا «عىلىمي اتەيزم» مىندەتتى پانگە اينالدى. ءدىن قىزمەتكەرلەرى, مولدالار مەن يشاندار, ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى تولىق سايلاۋ قۇقىعىنان ايىرىلىپ, ءارتۇرلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى.

«دىنمەن كۇرەس – سوتسياليزم ءۇشىن كۇرەس» دەگەن ۇران دىنگە قارسى قوزعالىس تەتىگىنە اينالىپ, «قۇدايسىزدار» قىز­مەتى بەلسەندىرىلە ءتۇستى. وندىرىستە, ۇجىم­شارلاردا, مەكتەپتەردە قۇداي­سىز­­دار ۇيىمىنىڭ وشاقتارى ارنايى قۇرىلدى. وسىلايشا, دىنمەن يدەيا­لىق كۇرەس, ەڭبەكشىلەر ساناسىندا اتەيس­تىك دۇنيەتانىمدى قالىپتاستىرۋ, ءدىن­دار ادامداردى قۇرىقتاۋ, اتەيستىك ادەبيەتتەردى شىعارۋ, ت.ب. ۇستانىمدار مەن باعىتتار ساياسي ناۋقانعا اينالدى.

حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنان باس­تاپ مۇسىلمان ءدىن يەلەرى عانا ەمەس, سونداي-اق باسقا دا ءدىننىڭ وكىل­دەرى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قار­ما­عى­نا ىلىكتى. 1937 جىلى قازاق ولكەلىك كومي­تەتى ء«دىننىڭ تاپتىق ءمانىن تۇ­سىن­دىرە وتىرىپ, دىنگە قارسى ۇگىت-نا­سي­حات­تى كەڭ قۇلاشپەن جۇرگىزۋ» تۋرا­لى شەشىم قابىلدادى. وسى كەزدەن باس­­تاپ «ەڭبەكشىلەردىڭ تاپتىق جاۋى» رە­­تىندە ءدىن يەلەرىنە قارسى قاتاڭ جازالاۋ شا­رالارى جۇرگىزىلدى. 1937–1938 جى­ل­­­دا­رى قازاق اۋىلدارىنداعى يمام-مول­­دالار­دىڭ بارلىعى دەرلىك ۇستالىپ, تۇر­مەگە جابىلدى نە اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.

ءدىن مەن دىندارلارعا قارسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ تۇرلەرى, جۇيەسى مەن تەتىكتەرى كوپ. ولار «تاپ جاۋلارى», «حالىق جاۋى», «قاۋىپتى انتي­سوۆەتتىك ەلەمەنت», «زيانكەس», «سا­لىق­­تان باس تارتۋشى», «باندا», «شايكا», «باسما­شى», «ب ۇلىكشى», «اعىلشىن تىڭ­شى­سى», «جانسىز», «كونترا», «سابو­تاج», «كەڭەستىك بيلىككە قارسى ۇگىت-ناسيحات­شى», ء«دىني ادەبيەت تاراتۋشى», «پان­تۇركيست», «يسلامشىل» (پانيسلاميست), ت.ب. جالعان ايىپتارمەن قا­رالاندى. ەلىمىزدە مۇسىلمان قاۋى­مىنا قارسى «سوپى وپەراتسياسى», «يشان­دار ءىسى», «قۇران تىزبەگى», «ەدىل-ورال وپەراتسياسى» ءتارىزدى ارنايى ءىس-شا­رالار ۇيىمداستىرىلعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

– كوميسسيا جۇمىسى اياسىندا كوپ زەرتتەۋ جۇرگىزدىڭىزدەر. جالپى سانى قان­شا ءدىندار قۋعىندالعان؟

– بۇگىندە جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار, ونىڭ ىشىندە سوتتى بولعاندار, كەيىننەن اقتالعاندار, اقتالماعاندار سانى تۋرالى اقپارات ءبىرىزدى ەمەس. سەبەبى قازىر 17 ايماق پەن 3 قالاداعى جۇمىس توپتارىنىڭ زەرت­تەۋلەرى ءالى اياقتالعان جوق. بىراق ازىر­گە بەلگىلىسى – تەك سوتتى بولىپ اقتالعان­دار­دىڭ سانى بولجاممەن جەتى مىڭنىڭ شاماسىندا.

ال سوتسىز اتىلعان ءدىن وكىلدەرى ءارى اقتالماعاندار سانى ناقتى بەلگىلى ەمەس. سەبەبى ارحيۆ ماتەريالدارى تولىق ساراپتالعان جوق, ولاردىڭ سانى ارحيۆتەرمەن عانا شەكتەلمەيدى. ەشبىر قۇجاتسىز, تىركەۋسىز, ەسەپسىز اتىلعاندار قان­شاما, ولاردىڭ اقتالعانى نە اقتال­ماعانى بەيمالىم. ەشبىر نەگىزسىز «ۇش­تىك», «بەستىك», «ەكىلىك» تريبۋنال نەگى­زىن­دە اتىلعانداردىڭ سانى دا تولىق ساراپتالمادى.

تۋعان جەردەن بوسىپ, كوشىپ كەتكەن ءدىندارلاردىڭ وتباسىلارى, ولاردىڭ اق­تالعانى نە اقتالماعانى تۋرالى ما­لى­­مەت تە جەتكىلىكسىز. ولاردىڭ ۇرپاق­تارىنىڭ تاعدىرى, مورالدىق, پسي­حو­لوگيالىق جانە ماتەريالدىق ءزابىر كورگەندەر ءالى انىقتالۋ ۇستىندە.

ايتا كەتەر ماسەلە, ارحيۆتەندىرۋ ىسىن­دەگى ءبىر ورتالىقتاندىرىلعان جۇيە­نىڭ بولماۋى دا جۇمىسقا كەدەرگى. مىسالى, وبلىستىق ارحيۆتەردە دەرەك­تەردىڭ جۇيەلەنبەگەنى ءوز الدىنا, كەيبىر قۇجاتتار اۋىلدىق, اۋداندىق, كا­سىپوداقتىق, شارۋاشىلىق بازالارىندا ىرىكتەلمەگەن.

قازىرگى قولدا بار مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, دىنگە بايلانىستى قۇربان بول­عان, زارداپ شەككەندەردىڭ جالپى سانى شامامەن 100 000 ادام دەپ بولجانىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا وسى با­عىتتاعى جۇمىس جالعاسىن تاپسا, باس­قا دا تىڭ دەرەكتەر تابىلادى دەپ ۇمىت­تەنەمىز.

– ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندا­رىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملە­كەت­تىك كوميسسيا جۇمىسى اياقتالدى ما؟ الدە تاعى جالعاسا ما؟ وسىعان وراي ايتار ۇسىنىستارىڭىز بار ما؟

– دۇرىس سۇراق. مەملەكەتتىك كوميس­سيانىڭ جۇمىسى بىتكەنىمەن, بول­شەۆيكتىك-ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن اقتاۋ جالعاسا بەرۋى كەرەك. ءبىز كوميسسيا قۇرامىندا كوپ جۇ­مىس ىستەدىك, الايدا كەزەگىن كۇتكەن ءىس ءالى كوپ. مىسالى, قۇربانداردىڭ سا­نىن تولىق انىقتاۋ, قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى بارلىق ارحيۆتىك قۇجاتتاردى قۇ­پيا­سىزداندىرۋ, قۇرباندار وتباسىن­داعى شەجىرەلەردە ساقتالعان دەرەكتەردى تەرەڭنەن زەرتتەۋ قاجەت. كوپتەگەن ­تاريحي دەرەك شەتەلدەردە جاتىر. ونىڭ ءبارىن تولىق قامتي المادىق.

مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىسىنا قاتىستى ءوز ۇسىنىستارىمدى ايتار­ بولسام, بىرىنشىدەن جەتپىس جىل ءامىرشىل-اكىمشىل ادىسكە سۇيەنىپ بيلىك قۇرعان توتاليتارلىق رەجىمنىڭ ءوز ازاماتتارىنا قارسى رەپرەسسيالىق ساياسات ۇستانعانىن ايقىندايتىن زاڭنامالىق قانا ەمەس, دەربەس ەگەمەن مەملەكەتتىڭ ساياسي شەشىمى بولۋى كەرەك. بۇل حح عا­سىر­دىڭ 20–50-جىلدارىنداعى بول­شە­ۆيكتىك-ستاليندىك رەجىممەن عانا شەك­تەل­مەيدى. اسىرەسە كەڭەستىك بيلىكتىڭ دىنگە قاتىستى ساياساتى كەيبىر كەزەڭدە جۇمسارعانىنا قاراماستان, كەڭەس ­وكى­مەتى قۇلاپ, كوممۋنيستىك پارتيا ­تا­راعانشا, ادام مەن ازاماتتىڭ ىرگەلى تا­بيعي قۇقىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن ءدىن ۇستانۋ بوستاندىعى قۋعىنعا ۇشىراپ كەلدى. 

ەكىنشىدەن, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەم­لەكەتتىك كوميسسيا 80-جىلدار­­­دىڭ ­سو­ڭىن­داعى كوكپ وك ساياسي بيۋروسى­ مەن كسرو جوعارى كەڭەسى قاۋلى­لارىنىڭ جانە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قۇر­بانداردى اقتاۋعا قاتىستى مەملە­كەت­­تىك اكتىلەرى­نىڭ جالعاسى سانالا­دى. قازىر ءبىز دەربەس مەملەكەت رەتىن­­دە حالقىمىز­دىڭ ءدىنىن ساقتاۋ ءۇشىن كۇرەسكەن, اتىل­عان,  سوتتالعان جانە قۋعىن-سۇرگىن­نىڭ باسقا تۇرىنە ۇشىراعان قاھار­مان­دارىمىزدى ساياسي تۇرعىدان اقتاۋىمىز قاجەت.

ۇشىنشىدەن, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن اقتاۋ ءبىر ناۋقاندىق شارامەن شەكتەلمەي, ونىمەن مەملەكەتتىك ورگان جانە ارنايى عىلىمي ينستيتۋت اينالىسۋى كەرەك. مەملەكەتتىك كوميسسيا اياسىندا جينالعان تاجىري­بە­مىزدى جان-جاقتى دامىتۋىمىز قاجەت.

تورتىنشىدەن, وبلىستىق پولي­تسيا­ دەپارتامەنتتەرىنىڭ ارناۋلى ارحيۆ­تە­رىندە اقتاۋعا جاتپايتىن تۇل­عالار­عا قاتىستى قىلمىستىق ىستەر­دىڭ ­قۇ­جاتتارى بار. ول تىزىم­دەگى ازا­مات­تار­دىڭ قۇجاتتارى ساق­تالماعاندىقتان, اق­تاۋدان تىس قال­عان. كەي جاعدايدا جەر­گىلىكتى تەر­­گەۋ ورگاندارىنىڭ قاتەلىگىنەن قۇر­بانداردى اقتاۋعا جاتپايتىن باپ تاعىلىپ كەتكەن. مىسالى, قازاقستان اۋماعىندا كۇشى  بولعان رسفسر قك 121-بابىمەن قۇپيا مالىمەتتى جاريا­ ەتتى ­دەگەن ايىپ تاعىلادى دا, وسى باپ­تىڭ 16-تارماعىنداعى ونىڭ لاۋا­زىمدى تۇلعا ەمەستىگى ەستەن شى­عا­رى­لادى. زاڭگەرلەردىڭ ارالاسۋىن, ساراپتامالارىن قاجەت ەتەتىن وسىنداي ماسەلەلەر بارشىلىق.

بەسىنشىدەن, «قازاقستانداعى كىشى قازان», «الاش»  اۆتونومياسىن جويۋ جانە باسقا قۇبىلىستارمەن قاتار, ء«دىني كوتەرىلىستەر» مەن «باسماشىلىق قوز­عالىستار» ۇلت-ازاتتىق قىرىنان قا­راس­تىرىلىپ, ءوزىنىڭ ساياسي باعاسىن الۋى كەرەك. ول ءالى دە تولىققاندى زەرت­­تەلمەي, شىنايى باعاسىن الماي كەلەدى.

التىنشىدان, قۋعىنعا ۇشىراعان ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرى انىق­تا­لىپ جاتىر, ەندى ولار مادەني ومىر­دە, قوعامدىق يدەولوگيالىق نەگىزدە ۇلىق­تالۋى كەرەك. كورنەكتى عالىم تالاس ومار­بەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىق كوتەرى­لىس­تەرى­نىڭ اۋقىمدى بولىگى ولاردىڭ ءدىني قۇقىقتارىنىڭ ورەسكەل بۇزىلۋى سالدارىنان ورىن العان.

جەتىنشىدەن, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ بارىسىندا تاريحتىڭ تاعىلىمى بۇگىنگى زاماننىڭ سۇرانىسىنا جا­ۋاپ بەرۋى كەرەك. سوندا عانا ودان ادام مەن قوعامعا قانداي دا ءبىر پايدا ­بولادى. جاڭا ءارى ادىلەتتى قوعام ورناتۋ شىنايى ءارى تابيعي ۇلتتىق نەگىزدەردى زاماناۋي جاڭعىرتقاندا جۇزەگە اسادى. زەردە ساۋىعىپ, تاۋەلسىز سانا جاڭارادى.

سەگىزىنشىدەن, قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىن, سونىڭ ىشىندە وتانىمىزدىڭ ازاتتىعى, حالقىمىزدىڭ ءدىنىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇرەسىپ قۇربان بولعان قا­ھار­ماندارىمىزدى تاريحتا دا, ۇرپاق جادىندا دا ساقتاۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلامالار, جوبالار, تانىمدىق, بيوگرافيالىق تومدىقتار جاسالىپ جاتىر. بىراق ونى ساراپتاۋ, تالداۋ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ قولعا الىنۋى كەرەك. وركەنيەتتى تۇردە ناسيحاتتاپ, بىرىزدىلىككە سالى­نۋعا ءتيىس.

ءسوزىمنىڭ سوڭىندا ايتارىم, ادامزات ءۇش تاريح تۇعىرىن ءاردايىم تۇتاس قارايدى. وتكەنسىز بۇگىن جوق, بۇگىنسىز ەرتەڭ جوق. وتكەن شاق, وسى شاق جانە كەلەر شاق – ادامزاتتىڭ تۇتاس ۋاقىتى. بۇل – اتادان بالاعا, بالادان نەمەرەگە جالعاسىپ جاتقان ساباقتاستىق ­دەگەن ءسوز. ساباقتاستىق ساناسى بولماعان جەردە ۇلتتىڭ مادەني, تاريحي جادى ىستەن شىعادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»