باعبان بالاقايلار

قازىر سالاتقا ارنالعان كوك شوپ­­­­تەر ءوسىپ, ونى وقۋشىلار مەك­تەپ اسحاناسىنداعى اسپاز اپاي­لارىنا اپارىپ بەرگەن. قيار دا الداعى كۇندەرى ءونىم بەرە باستايدى. ولار ءارامشوبىن تازارتىپ, ۇستازدارىمەن بىرگە جىلىجاي جۇمىستارىن دامىتىپ جاتىر.

وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندە ورنا­لاسقان ىنتىماق اۋلى بىلتىر وسى مەكتەپ اشىلعاندا مارە-سارە بولعان. بالالارى قالاعا قاتىناپ وقيتىن اتا-انالار الاڭى باسىلعان ەدى. زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن تولىقتاي قامتا­ما­سىز ەتىلگەن. ىنتىماقتىڭ نەگىزگى مار­تەبەسى ساياجاي بولعاندىقتان, ءبىلىم مەكەمەسىنىڭ جانىنان شاعىن جىلىجاي دا سوعىلعان. جىلىجاي ءبىر جاعىنان بيولوگيا ءپانىنىڭ زەرتحانالىق-تاجىريبەلىك الاڭى بولسا, ەكىنشىدەن وقۋشىلاردى ەڭبەككە باۋلۋدىڭ تاماشا ءادىسى رەتىندە قاراستىرىلعان. ياكي بالالار ءوز قولىمەن وسىرگەن ءونىمدى وزدەرى تۇتىنا الادى.

جالپى الاڭى 72 شارشى مەترلىك 4 شا­­­عىن جىلىجاي بالالارعا قۋانىش سىي­­­لايدى. مەكتەپ باسشىلىعى وسىعان وراي «Green school – جاسىل مەكتەپ» جوبا­سىن باستاۋعا شەشىم قابىلداعان. جىلى­جاي – بالالاردى بىر­لەسە ەڭبەك ەتۋگە ادەتتەندىرۋدىڭ ءتيىمدى ءتا­سىلى. سون­دىق­تان مۇعالىمدەر ارنايى ۋا­قىت ءبولىپ, وقۋ­شى­لارمەن ساباقتان تىس جۇ­مىس ىستەيدى.

كىشكەنتاي وقۋشىلار اۋەلى قىس سوڭىندا كوكونىس تۇقىمىن ارنايى قوراپقا وتىرعىزىپ, كەيىن وسكەن كوشەتتەرىن توپىراققا وتىرعىزعان. كوكتەمنىڭ باسىندا باستالعان يگىلىكتى ءىس جاز باستالماي جەمىس بەرەدى دەپ وتىر. قازىر مۇندا قيار, قىزاناق, رۋكولا, كوك بۇرىش, اقجەلكەن, شالعام جايقالىپ ءوسىپ كەلەدى. مىسالى, شاعىن شارشى مەتردە وتىرعىزىلعان 60 ءتۇپ قياردان شامامەن 100 كگ تارتا قيار الۋعا بولادى دەيدى جىلىجايدى باپتاۋشىلار. ال اسحانالىق كوك شوپتەردى ءبىر ماۋسىمدا ەكى رەت وسىرۋگە بولادى.

ءوڭىر اكىمى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالى­مەتىنشە, ءتورت بولەك شاعىن جىلى­جايدىڭ ارقايسىسىن كۇتىپ-باپ­تايتىن مەكتەپتىڭ ەرىكتىلەر توبى بەل­گىلەنگەن. ماسەلەن, بىرەۋى مەكتەپكە دايارلىق توبىنىڭ بالالارى مەن پەدا­گوگتەرىنىڭ كۇتىمىنە بەرىلسە, ەكىنشىسىن 3–4 سىنىپ وقۋشىلارى جاراتىلىستانۋ پانىندە پايدالانىپ, كۇتىمىنە جاۋاپتىلىق العان. ال ءۇشىن­شى­سىن ۇلكەن سىنىپتار, ءتورتىنشىسىن «تىلدەر بىرلەستىگى», ياعني قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىنىڭ مۇعالىمدەرى باپتاپ وسىرەدى. بۇل – جاسىل الاڭ بيولوگيا ءپانىنىڭ تاجىريبەلىك-زەرتتەۋ ساباقتارى ءۇشىن تاپتىرماس ورىن. بيولوگيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى سىمبات تىلەۋقابىلوۆا وسىمدىكتەردى تۇقىمىنان ءوسىرۋ, وسىمدىكتەردىڭ سەلەكتسيالىق ماڭىزى سياقتى تاقىرىپتاردى وتكەن­دە وقۋشىلار جىلىجايداعى كوك وسكىندەردىڭ جاي-كۇيىن كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ, ءبىلىمدى بويلارىنا جاقسى سىڭىرەتىنىن ايتادى. ءپاننىڭ زەرتحانالىق جۇمىستارىن وسى جىلىجاي اۋماعىندا وتكىزۋ وقۋشىلار ءۇشىن اسا قىزىقتى. ماسەلەن, بيولوگياعا قىزىعۋشىلىعى ەرەكشە وقۋشىلار­دىڭ ءبىرى 7 ء«ا» سىنىپ وقۋشىسى دانيار باققاجى كوكونىستەردى كۇتىپ-باپتاۋعا ءجيى كەلەدى.

ء«بىز بۇل جىلىجايدا ءبىر جاعىنان جەرمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنسەك, ەكىنشى جاعىنان ءوز تاجىريبەمىزدىڭ نەگىزىندە دارىندى بالالارعا ارنالعان عىلىمي جوبالار جارىسىنا قاتىسساق دەگەن جوس­پارىمىز بار. ارنايى كۇندەلىك باستاپ, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن جاقسارتۋ, وسىمدىكتەردىڭ كليماتقا توزىمدىلىگى, قانشا ۋاقىتتا قالاي وسەتىندىگى, باسقا دا جاعدايى تۋرالى تۇراقتى تۇردە جازبا ءتۇسىرىپ وتىرامىز. مۇنداي جازبالاردى شاعىن عىلىمي جوبالار جاساۋ كەزىندە قولدانۋعا بولادى. قازىر قيار ءپىسىپ جاتىر, ونى جيناپ, مەكتەپ اسحاناسىنا اپارامىز, وندا بىزگە ءۆيتامينى مول سالات جاساپ بەرەدى», دەيدى د.باققاجى

مەكتەپ ديرەكتورى ساۋلە ۇسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, «جاسىل مەكتەپ» جوباسى بەس جىلعا جوسپارلانعان. كەلەسى جىلى دەمەۋشىلەر تارتۋ ارقىلى جىلىجاي اۋماعىن كەڭەيتۋ مەجەلەنىپ وتىر.

«مەكتەپ قىزمەتى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – وقۋشىلارعا ەكولوگيالىق تاربيە بەرۋ, ولاردى ەڭبەككە باۋلۋ. جىلىجاي ءىسى جاراتىلىستانۋ ءپانىن مەڭگەرۋدە پايدالى بولۋىمەن قاتار, بالالاردى ەڭبەكپەن تاربيەلەۋگە دە ۇلەس قوسىپ وتىر. وسىنداي جوبالاردىڭ ارقاسىندا بالا ءوزى وتىرعان كابينەت پەن پارتاعا عانا ەمەس, مەكتەپتىڭ ىشىنە دە, سىرتىنا دا, اۋلاسىنا دا, جالپى تۇتاس تابيعاتقا قامقورلىقپەن قاراۋدى ۇيرەنەدى. بۇل بالالاردىڭ بويىندا جاس­تايىنان ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى قالىپتاستىرادى», دەيدى ول.

جالپى, ىنتىماق اۋلىنداعى №30 ور­تا­ مەكتەپ بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا اشىلعان بولاتىن. مەكتەپ 1200 ورىنعا ارنالعان. قازىر مۇندا 800-دەن استام وقۋشى وقيدى. جاڭا وقۋ جىلىندا وقۋشىلار قاتارى تولىعادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. مەكتەپ اۋلاسىنا قازىر 70 ءتۇپ اعاش وتىرعىزىلعان, سونىڭ 30-ى دەكوراتيۆتى, 40-عى – جەمىس اعاشى.

ايتپاقشى, وسى جىلىجاي ءىسىن دامى­تۋعا قاتىسقان وقۋشىلاردىڭ ءبىر بولىگى جازعى دەمالىسپەن قامتىلادى. بەلسەندى بولعان ءار بالاعا وسىنداي مۇمكىندىك بە­رىل­مەك. بيىل وڭىردە 1–10 سىنىپ وقۋ­شى­لارىنىڭ 102,7 مىڭى نەمەسە 85 پا­­يىزى جازعى ساۋىقتىرۋمەن قامتىلماق.

وسى رەتتە ايتا كەتەيىك, وبلىستا ءتۇر­لى ءىس-شاراعا قاتىسىپ, بەلسەندىلىك تانىت­قان جانە ءبىلىم بايقاۋلارىنان جۇلدەلى بول­عان ءاربىر وقۋشى جازدا تەگىن دەما­لا­دى. سول ماقساتتا قالا سىرتىنداعى 10 لا­­گەردىڭ 9-ى جۇمىس ىستەيدى. ال ەسكەلدى اۋ­دا­­نىندا ورنالاسقان «اينالايىن» بالا­لار ءۇيىنىڭ لاگەرىندە كۇردەلى جوندەۋ باس­تالعان.

ء«اربىر وقۋشىنىڭ ەڭبەگى ەسكەرىلەدى. وسى جىلى جازعى دەمالىس كەزىندە وبلىستاعى 1–10 سىنىپتارىنداعى 121 166 وقۋشىنىڭ 103 مىڭعا جۋىعى دەمالىسپەن قامتىلادى. ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك وسال وتباسىنان شىققان 8277 بالا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن قالا سىرتىنداعى لاگەرلەرگە, 93 223-ءى مەكتەپ جانىنداعى تاماقتاندىرىلمايتىن 308 لاگەردە, 1200-ءى تەكەلى قالاسىنداعى سپورتتىق لاگەردە دەمالادى. سونىمەن قاتار 19 820 بالا تۋريستىك ساياحاتتار­مەن, 18 998 بالا ينتەللەكتۋالدى شىڭ­­داۋمەن, 46 507 وقۋشى ەڭبەكپەن, 32 700 بالا شىعارماشىلىق ۇيىرمە­لە­رى­مەن قام­تى­ل­ادى. وعان قوسا رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەت قاراجاتى مەن «قازاقستان حالقىنا» قو­رى­نىڭ ەسەبىنەن دە بالالار دەمالىسى ۇيىم­داس­تىرىلادى», دەيدى وبلىستىق ءبىلىم باس­قارماسىنىڭ باسشىسى مارات سۇلەي­­مەنوۆ.

قازىر وڭىردە ءتۇرلى عىلىمي جوبا قولعا الىنىپ, ءوز ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر. اسىرەسە وسىنداي اۋىلدىق جەرلەردە ءتۇرلى جوبا جۇزەگە اسىپ, اۋىل بالالارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى ارتىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا شالعايداعى ەلدى مەكەندەردەگى وقۋشىلارعا ارنالعان جاڭا جوبالار ىسكە اسادى.

تالدىقورعان