ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى شارتقا ءۇش مەملەكەت باسشىلارى قول قويعاننان كەيىن-اق ول تۋرالى الەمدىك پىكىر اعىنى تىم كوبەيىپ كەتكەندەي ەدى. بىرەۋلەر ودان «كەڭەستەر وداعىنىڭ ءتىرىلۋىن» ىزدەسە, ەندى بىرەۋلەر جاڭا وداقتان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىنىن بىلدىرگەن-ءتىن.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە تالاي وڭ پىكىرلەر جازىلدى. دەسەك تە, الۋان پىكىرلەر اعىنى كۇشەيىپ تۇرعان سول كەزدە سولاردى عىلىمي ساراپتان وتكىزىپ بەرۋدى ءجون كورىپ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اكادەميك ساعىندىق ساتىبالدينگە جولىققانىمىزدا ول اڭگىمەسىن بىلاي باستاعان ەدى:
– ءسوز بوستاندىعىنا ەرىك بەرىلگەن قوعامدا كىم نە ايتسا دا حاقىلى عوي. دەسەك تە, سوڭعى كەزدەرى ايتىلعان تولىپ جاتقان پىكىرلەردىڭ ىشىنەن رەسەي فەدەراتسياسى ربك تەلەارناسىنىڭ شولۋشىسى ۆيتالي ۆيتتالدىڭ مىنا ءبىر تۇجىرىمى اقىلعا قونىمدى. ول بىلاي دەدى: «بۇل – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءابىش ۇلىنىڭ ومىرگە جولداما العان دانالىعى». ءبىلىمدى ادام وسىلاي سويلەيدى. ال مۇندايعا قارسى پىكىر ايتۋشىلار مۇلدە اداسۋ باعىتىندا. مۇنى ءبىر عانا مىسالمەن دالەلدەۋگە بولادى. جاڭا وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلعاننان كەيىن-اق ونىمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا 40-تان استام مەملەكەت ىنتا بىلدىرگەن.
ءدال مۇنداي قىزىعۋشىلىق ەۋرووداق قۇرىلعان كەزدە دە بولماعان. سەبەپ نەدە؟ مەنىڭشە, ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى, بۇگىنگى تاڭدا بار بولعانى 170 ميلليون تۇرعىندى بىرىكتىرەتىن جاڭا وداق مەملەكەتتەرى الەمدەگى زەرتتەلگەن پايدالى قازبالار قورىنىڭ 20 پايىزىنا يە. كومىرسۋتەگىلەرىنىڭ 17 پايىزى بىزدە. ياعني, جاڭا وداق تابيعي قور مولدىعى جاعىنان اسا باي حالىقارالىق قۇرىلىم بولىپ تۇر. كەيبىر سيرەك كەزدەسەتىن پايدالى قازبالار ءبىزدىڭ ايماقتان باسقا جەرلەردە مۇلدە جوق. ال ۋراندى ءوندىرىپ الەمگە يادرولىق وتىن ەكسپورتتاۋدان تەك قازاقستاننىڭ ءوزى عانا دۇنيەجۇزىلىك كوش باستاۋشى مەملەكەت. سونداي-اق, ۋران قورىنا كەلسەك, ءبىزدىڭ ەل الەمدىك ۇشتىكتىڭ توبىندا.
جاڭا وداق تۇرعىندارى 100 پايىز ورتا ءبىلىمدى. دەمەك, مۇنداعى ادام كاپيتالى الەمدەگى باسقا وداقتارعا قاراعاندا الدەقايدا ساپالى. قارجىلىق مۇمكىندىگىنە كەلسەك, 2007 جىلدىڭ تامىزىندا اقش قور بيرجاسىندا باستالعان دۇنيەجۇزىلىك داعدارىستان «تەڭسەلمەي» شىققان ەلدەر وسى جاڭا وداقتىڭ مۇشەلەرى. قازىرگى قىسىلتاياڭ شاقتان دا ەلدەرىمىزدىڭ ەڭسە تىكتەپ شىعاتىنىنا كۇمان جوق. قىسقاسى, وداققا بىرىككەن مەملەكەتتەر «الاقان جايۋشىلار» ەمەس.
تاعى ءبىر ارتىقشىلىق – وداق مەملەكەتتەرى ءححى عاسىرعا لايىقتالىپ جاڭعىرتىلعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ وزەگىندە جاتىر. باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا حالىقارالىق ترانزيتتىك تاسىمال ءدالىزى وسى وداق جەرلەرىن باسىپ وتەدى. ياعني, وداق دامىعان باتىس پەن قارقىندى دامۋشى ازيانى بىرىكتىرەتىن التىن كوپىر قىزمەتىن اتقارماق. ونىڭ ۇستىنە وداققا بىرىككەن مەملەكەتتەردىڭ بولاشاقتىڭ كوشباستاۋشىسى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن ساياسي-ەكونوميكالىق بايلانىسى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە جەتكەن. مۇنداي يگىلىك الەمنىڭ باسقا وداقتارىندا جوق.
– ءيا, الەمدە باسقا دا وداقتار بارلىعى جايلى ءسوز قوزعادىڭىز. ەندەشە, وسى پىكىردى تەرەڭىرەك تالداپ بەرسەڭىز. سەبەبى, قانداي دا ءبىر حالىقارالىق وداق بولسا دا ول ايتەۋىر ءبىزدىڭ باسەكەلەسىمىز بولىپ شىعادى ەمەس پە؟
– قازىر ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقان ەجەلگى وداق – جاپونيا باستاعان تىنىق مۇحيتى ەلدەرىنىڭ اسەان وداعى. مۇندا تابيعي قور جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان, ونى بىزگە باسەكەلەس بولادى دەپ ويلاۋ مۇمكىن ەمەس. بۇدان كەيىنگى كونە وداق – نافتا. ول كانادا, اقش, مەكسيكا ۇشتىگىنەن تۇرادى. كەزىندە بۇل حالىقارالىق قۇرىلىم جاپونيانىڭ ارزان دا ءوتىمدى ەلەكتروندى تۇرمىستىق تاۋارلارىنان جەڭىلىسكە ۇشىراعان اقش ونەركاسىبىن قولداۋ ماقساتىندا قۇرىلعان-دى. بۇل مەملەكەتتەردىڭ مۇمكىندىگى قانداي ەكەنىن تالداپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. دەسەك تە, ءبىر اقيقات ايتىلۋى ءتيىس, ول – مۇنىڭ دا ءبىزدىڭ جاڭا وداققا باسەكەلەس بولا المايتىندىعى.
ءيا, جىلدىق ىشكى جالپى ءونىم كولەمى جاعىنان نافتا قازىرگى الەمدىك كوشباستاۋشى. دەسەك تە, ول ۋاقىت وزعان سايىن شەگىنۋ ۇستىندە. ونىڭ تولىپ جاتقان وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن, وداق نەگىزىنەن اقش-تىڭ تەگىن دوللارىنا ارقا سۇيەگەن. ال بۇل ۇزاققا بارمايتىن يگىلىك ەكەنى بارشاعا ايان. الەمدىك قارجى ارەناسىنان دوللار كەتسە, بۇل وداقتىڭ كۇنى تاۋسىلدى دەي بەرىڭىز. ال دوللاردىڭ ءوز قىزمەتىنەن كەتۋى كوپ كۇتتىرمەيدى. ءۇشىنشى مىقتى – ەۋرووداق. بۇل بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى ەڭ مىقتى وداق سانالىپ تۇر. دەسەك تە, ونىڭ دا كۇنى تاۋسىلعانداي. ويتكەنى, بۇل وداقتىڭ قۇرىلۋى دۇرىس بولعانىمەن, مۇنداعى جوعارى بيلىكتىڭ كەيىنگى قىزمەتى عىلىمي نەگىزدى دەۋگە سىيۋدان قالدى. انىعىن ايتساق, وداقتا گەرمانيا, فرانتسيا, انگليا السىزدەردى اسىراۋشىلارعا اينالىپ كەتكەندەي.
بۇدان انگليا مەن فرانتسيا ەندىگى جەردە باس تارتاتىن سىڭايلى. ءتىپتى, ەۋروپارلامەنتكە سوڭعى سايلاۋدىڭ ناتيجەسى وداقتىڭ ىدىراۋ مۇمكىندىگىن كۇشەيتە ءتۇسكەندەي. وداق ىشىندە ساياسي تەكەتىرەس باسەڭسۋدىڭ ورنىنا, ءورشي تۇسۋدە. ويتكەنى, وداق داعدارىستان ءالى شىعا قويعان جوق. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 12 پايىزعا جەتەقابىل. اقيقاتقا تۋرا قاراساق, ەۋرووداق مۇنداي كەلەڭسىز كورسەتكىشتەن ەندى ارىلا المايدى. سەبەبى, وداق ىشىندەگى حالىقارالىق زور بەدەلى بار برەندتەر اتامەكەنىن تاستاپ, جۇمىس كۇشى ارزان قىتايعا جانە ازيانىڭ باسقا دا دامۋشى مەملەكەتتەرىنە قونىس اۋدارۋىن قارقىندى جۇرگىزىپ جاتىر. سول باتىستان قونىس اۋدارىپ كەلگەن برەندتەر بىزدە دە وندىرىلۋدە. قىسقاسى, وداق ۋاقىت وزعان سايىن السىرەۋدە.
بەرتىندە ومىرگە ەكى وداق كەلدى. ونىڭ ءبىرى – لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ ءبىر توبىن بىرىكتىرگەن مەركاسۋر حالىقارالىق بىرلەستىگى. بۇل بىزگە ازىق-ت ۇلىك جاعىنان تەگەۋرىندى باسەكەلەس. ويتكەنى, مۇنداعى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى شىعىنسىز ءوندىرىس. انىعىن ايتساق, ەت-ءسۇت بەرەتىن مال ءۇشىن قورا سالىپ, قىسىنا ءشوپ دايىنداپ قاربالاسىپ جاتپايسىڭ. مال امازونكانىڭ ونە بويىن قاپتاپ وسكەن جاسىل جەلەكتە ءوز ەركىمەن 365 كۇن بويى ەركىن جايىلا الادى. ول-ول ما, بىزگە كەلىپ جاتقان تسيترۋس توبىنا جاتاتىن جەمىستەر مۇنداعىلارعا تابيعاتتىڭ بەرگەنى. ەڭبەكپەن كەلگەن بايلىق ەمەس. قىسقاسى, بۇل جاعىنان العاندا, ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا وسىنداي مىقتىلارمەن باسەكەگە تۇسۋگە تۋرا كەلەدى.
ارينە, وداققا بىرىككەن مەملەكەتتەر ودان قورعانۋدىڭ جولىن الدىن الا قاراستىرعان بولۋى كەرەك. سونداي-اق, بۇل ايماقتا كومىرسۋتەكتەرىنىڭ ءبىراز قورى بار. ەنەرگيامەن ءوزىن ءوزى تولىق قامتاماسىز ەتە الاتىن وداق بىزدەن كەيىن وسى مەركاسۋر. دەمەك, ول بۇل جاعىنان دا بىزگە «يىلە» قويمايدى. بۇل وداقتىڭ ەكى وسال تۇسى بار. ونىڭ ەڭ باستىسى – ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسى جاعىنان بىزدەن كوش تومەندىگى. ەكىنشىسى – وندىرىستىك مەتالل قورىنىڭ ازدىعى. وسى وسال تۇستار ءۇشىنشى وسالدىقتى «جاساپ تۇر». ول وسالدىق – يندۋستريانىڭ السىزدىگى. لاتىن امەريكاسىنىڭ ەلدەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەڭەستەر وداعىندا شىعارىلعان اۆتوكولىكتەر مەن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن پايدالانادى.
سوقپاي كەتپەيتىن ءبىر سۋبەكت – بريكس وداعى. مۇندا قىتاي, ءۇندىستان, رەسەي فەدەراتسياسى, برازيليا جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى بار. بۇل ايماقتىق بىرلەستىك ەمەس, ساياسي ۇستانىمعا بايلانىستى قۇرىلعان حالىقارالىق بىرلىككە كوبىرەك ۇقسايدى. الەمدىك دامۋدىڭ قازىرگى كورسەتكىشىن كوتەرىپ تۇرعان دا وسى بريكس. قازاقستان بريكس توبىنا مۇشە بولادى دەگەن بولجام بار. ارينە, ءبىزدىڭ قازاقستان سەكىلدى مۇمكىندىگى مول ەلدىڭ ءوز ساپىندا بولۋىن قاي جاق بولسا دا قالارى ءسوزسىز. تاڭداۋ بىزدىكى. بريكس توبىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ بەرگەننەن كەيىن ونىڭ ءبىزدىڭ جاڭا وداققا باسەكەلەس نە ارىپتەس بولاتىنى جايلى وي ايتۋ قاجەتسىز سەكىلدى. ايتپاعان ويىمىزدى وقىرمان ءوزى ءتۇسىنسىن.
سونىمەن, الەمدە بۇگىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان حالىقارالىق وداقتاردىڭ قايسىسىنىڭ بولاشاعى زور ەكەنىن وقىرمان تولىق بولجاي الاتىنداي مالىمەت بەردىك قوي دەپ ويلايمىن. جاڭادان ىسكە كىرىسكەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بولاشاعىنىڭ جارقىندىعى – دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما. دەمەك, اڭگىمەمنىڭ باسىندا «ومىرگە جولداما العان دانالىق» دەگەن پىكىر عانا اقيقات. ايتارىم وسى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.