كەز كەلگەن قىلمىستىق ارەكەت - مەملەكەتىمىزدىڭ, قوعامىمىزدىڭ وركەندەپ وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن تەجەگىش. سول قىلمىستاردىڭ ىشىندەگى ەلىمىزگە ەڭ اۋىر تيەتىنى - تەرروريزمگە بايلانىستى جان تۇرشىگەرلىك ارەكەتتەر. وسى جاعدايلاردىڭ سوڭعى كەزدە ەتەك الا باستاعانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىڭ سوت جۇيەسىن دە الاڭداتادى. سوتتارعا كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە بايلانىستى قىلمىستىق ىستەردىڭ قارالۋ بارىسى ەندى تومەندە ءسوز بولماق.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ جۇمىس كەستەسى بويىنشا سوتتاردىڭ تەرروريزم جانە ەكسترەميزمگە بايلانىستى قىلمىستىق ىستەردى قاراۋ تاجىريبەسى زەردەلەندى. وسى شاراداعى باستى ماقساتتار - سوتقا تارتىلعانداردىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىن زاڭ شەڭبەرىندە سارالاۋ, دالەلدەردى جەتە تەكسەرۋ, كىنالى سودىرلارعا زاڭدى جازا تاعايىنداۋ جانە اۋىر قىلمىستاردىڭ جاسالۋ سەبەپتەرىن ايقىنداپ, بولاشاقتا ولاردىڭ الدىن الۋ شارالارى جونىندە ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ۇسىنىس جاساۋ ەدى.
نەگىزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 255 بابىندا (1997 جىلعى رەداكتسيادا 233 باپ) تەرروريزم قىلمىسى كەلەسىدەي سيپاتتالادى: «تەرروريزم اكتىسى, ياعني جارىلىس جاساۋ, ءورت قويۋ نەمەسە ادامداردىڭ قازا تابۋى, ەلەۋلى م ۇلىكتىك زالال كەلتىرۋ نە قوعامعا قاۋىپتى وزگە دە زارداپتاردىڭ تۋىنداۋ قاۋپىن توندىرەتىن وزگە دە ارەكەتەر جاساۋ, ەگەر بۇل ارەكەتتەر قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى بۇزۋ, حالىقتى ۇرەيلەندىرۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, شەت مەملەكەتتىڭ نەمەسە حالىقارالىق ۇيىمنىڭ شەشىمدەر قابىلدانۋىنا ىقپال ەتۋ, سوعىسقا ارانداتۋ نە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردى شيەلەنىستىرۋ ماقساتىندا جاسالسا, سونداياق اتالعان ارەكەتتەردى ءدال سول ماقساتتاردا جاساۋ قاتەرىن ءتوندىرۋ».
قك-ءنىڭ 1997 جىلعى رەداكتسياسىمەن سالىستىرعاندا جاڭا قك-ءنىڭ 255 بابىنىڭ 1 تارماعىندا «تەرروريزم اكتىسى...سوعىسقا ارانداتۋ نە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردى شيەلەنىستىرۋ ماقساتىندا جاسالسا», دەپ تولىقتىرىلعانى كورىنەدى. وسىنىڭ ءوزى تەرروريزم ەل ىشىنە ىرىتكى سالۋمەن تىنباي, قازىرگى تاڭدا ترانسۇلتتىق قىلمىستىق توپتار مەن ۇيىمدار ارقىلى مەملەكەتتەردىڭ اراسىنا وت سالۋ, ءدىني اعىمداردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ باعىتتارىمەن ءىرى-ءىرى قاقتىعىستار اشىپ, ءارى كەتكەندە جەر جۇزىندە سوعىس اشۋ پيعىلى بار ەكەنىن كورسەتەدى.
قولدانىسقا ەنگەن جاڭا قك-ءنىڭ 255 بابىنىڭ 4 بولىگىندە: «تەرروريزم اكتىسى قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى بۇزۋ, حالىقتى ۇرەيلەندىرۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ, شەت مەملەكەتتىڭ نەمەسە حالىقارالىق ۇيىمنىڭ شەشىمدەر قابىلدانۋىنا ىقپال ەتۋ, سوعىسقا ارانداتۋ, نە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردى شيەلەنىستىرۋ ماقساتىندا جاسالعان, ادام ومىرىنە قول سۇعۋ, سول سياقتى ءدال سول ماقساتتاردى, سونداي-اق مەملەكەت نەمەسە قوعام قايراتكەرىنىڭ مەملەكەتتىك نەمەسە وزگە دە ساياسي قىزمەتىن توقتاتۋ نە وسىنداي قىزمەتى ءۇشىن كەك الۋ ماقساتىندا جاسالعان ونىڭ ومىرىنە قول سۇعۋ نە حالىقارالىق قورعاۋدى پايدالاناتىن ادامدارعا نەمەسە ۇيىمدارعا, عيماراتتارعا, قۇرىلىستارعا شابۋىل جاساۋمەن, ادامدى كەپىلگە الۋمەن, عيماراتتاردى, قۇرىلىستاردى, قاتىناس جانە بايلانىس قۇرالدارىن باسىپ الۋمەن, اۋە نەمەسە سۋ كەمەسىن, جىلجىمالى تەمىرجول سوستاۆىن نە وزگە دە قوعامدىق كولىكتى ايداپ اكەتۋمەن, سول سياقتى باسىپ الۋمەن ۇشتاسقان ادام ومىرىنە قول سۇعۋ», دەپ جازىلعان.
بۇگىنگى كۇنى تەرروريزم مەن ەكسترەميزم قىلمىستارمەن كۇرەسۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭىندا, 1997 جىلدىڭ 16 شىلدەسىندە, 2014 جىلدىڭ 3 شىلدەسىندە شىققان قىلمىستىق كودەكستەردىڭ باپتارىندا, 1999 جىلعى 13 شىلدەدەگى «تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى», 2005 جىلعى 18 اقپانداعى «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ 2001 جىلعى 21 ماۋسىمداعى «سوتتاردىڭ بانديتيزم جانە قىلمىسقا قاتىسا وتىرىپ, باسقا قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» جانە 2017 جىلعى 8 جەلتوقسانداعى «تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك قىلمىستار تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋ بويىنشا سوت پراكتيكاسىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» نورماتيۆتىك قاۋلىلارىندا ايقىندالعان.
جوعارعى سوتتا رەسپۋبليكاداعى سوتتاردىڭ سوڭعى جىلداردا قاراعان تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە بايلانىستى قىلمىستىق ىستەرىن زەردەلەۋ ناتيجەسى بويىنشا سوت جۇيەسى وسى ساناتتاعى ىستەردى زاڭ شەڭبەرىندە دۇرىس تەكسەرىپ, ءادىل شەشىمدەر شىعارعان دەپ تاپتى.
وسى ساناتتاعى قىلمىستىق ىستەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى قك-ءنىڭ 10 تاراۋىنداعى جاريالانعان «قوعامدىق قاۋىپسىزدىككە جانە قوعامدىق تارتىپكە قارسى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار» قاتارىنا جاتاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. تەرروريزم جانە ەكسترەميزم جونىندەگى قىلمىستىق ىستەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قاتىسقان قىلمىسكەرلەردىڭ جانە ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ كوپ ساندىلىعىمەن, شىتىرماندىعىمەن ەرەكشەلەنەتىندىگىنەن وسىنداي ىستەردى قارايتىن سۋديالاردىڭ دا بىلىمدىلىگىنىڭ, بىلىكتىلىگىنىڭ جوعارى بولۋىن تالاپ ەتەدى.
قوعامعا, مەملەكەتتىڭ ابىرويىنا, ەل ازاماتتارىنا كەلتىرەتىن اۋىر زالالدارىنا بايلانىستى كىنالى دەپ تانىلعان لاڭكەستەرگە زاڭ تالابى بويىنشا سوتتاردىڭ تاعايىندايتىن جازالارى دا اۋىر بولىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا تەرروريزمدى ناسيحاتتاۋ نەمەسە تەرروريزم اكتىسىن جاساۋعا جاريا تۇردە شاقىرۋ (233-1 باپ), تەرروريستىك توپ قۇرۋ, وعان باسشىلىق ەتۋ جانە ونىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋ (233-2 باپ), ەكسترەميزم نەمەسە تەرروريستىك قىزمەتتى قارجىلاندىرۋ (233-3 باپ), تەرروريزم اكتىسى تۋرالى كورىنەۋ جالعان حابارلاۋ (242 باپ) سياقتى قىلمىستىق ىستەر قارالىپ, كىنالى سودىرلارعا باس بوستاندىعىنان ۇزاق مەرزىمگە ايىرۋ جازاسى قولدانىلعان.
سوت تاجىريبەسىندە ءارتۇرلى جاعدايدا لاڭكەستەردىڭ قارماعىنا ءتۇسىپ, اڭقاۋلىقپەن بىلمەستىككە بوي الدىرعان, بىراق اۋىر قىلمىس جاساپ ۇلگەرمەگەن, قاتەلىگىن دەر كەزىندە ءوزىنىڭ تۇيسىگىمەن نەمەسە اكە-شەشەسىنىڭ, تۋىستارىنىڭ اقىلىمەن تۇسىنگەن ادامدار ءۇشىن زاڭ قىلمىستىق جازادان بوسانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قك-ءنىڭ 255-بابىنداعى ەسكەرتۋ بويىنشا تەرروريزم اكتىسىن دايىنداۋعا قاتىساتىن ادام, ەگەر ول مەملەكەتتىك ورگاندارعا دەر كەزىندە ەسكەرتۋىمەن نەمەسە وزگە تاسىلمەن تەرروريزم اكتىسىن بولعىزباۋعا ىقپال ەتسە جانە ونىڭ ارەكەتتەرىندە وزگە قىلمىس قۇرامى بولماسا, قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتىلادى.
قك-ءنىڭ 257-بابىندا (1997 جىلعى رەداكتسيامەن قك-ءنىڭ 233-2 بابىندا) كورسەتىلگەن. «تەرروريستىك توپ قۇرۋ, وعان باسشىلىق ەتۋ جانە ونىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋ» ارەكەتتەرى بويىنشا زاڭدى ۇكىمدەر شىعارىلعان.
كورسەتىلگەن باپتىڭ 2-بولىگىندە تەرروريستىك توپتىڭ قىزمەتىنە نەمەسە ول جاساعان تەرروريزم اكتىلەرىنە قاتىسۋ قىلمىسى ايقىندالعان. بۇل قىلمىس ءۇشىن كىنالى مۇلكى تاركىلەنىپ, سەگىز جىلدان ون ەكى جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى.
زاڭ بويىنشا تەرروريستىك توپتىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋدىڭ ءمانى ول تەرروريستىك اكتىلەر جاساۋدا عانا ەمەس. ەگەر تەرروريستىك توپتىڭ قۇرامىنا كىرسە, قاراجات, قارۋ-جاراق, اۆتوكولىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە, نىساندار تابۋعا, اقپارات جيناۋعا كومەكتەسۋ دە تەرروريستىك توپتىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل توپتىڭ قىلمىستىق وي-جوسپارلارىن بىلە تۇرا سوعان مۇشەلىككە كەلىسىم بەرگەن ۋاقىتتان باستاپ, بۇل قىلمىس اياقتالعان قىلمىس قۇرامى بولىپ تابىلادى.
مىسالى, اتىراۋ قالالىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن ج. مۇلكى تاركىلەنىپ, 9 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋ جازاسىنا كەسىلدى. سوتتىڭ انىقتاعانى بويىنشا ول تەرروريستىك توپقا ءوز ەركىمەن قوسىلىپ, سول توپتىڭ مۇشەلەرىمەن تەرروريستىك اكتىلەر جاساۋ ماقساتىندا بىرنەشە رەت جارىلعىش زاتتار دايىنداعان.
جوعارىدا كورسەتىلگەن زاڭ تالابى بويىنشا سوتتالعان ج. تەرروريستىك اكتىلەر جاساماعانمەن, ول تەرروريستىك توپتىڭ ماقساتىن ءبىلىپ, سولارعا كومەكتەسكەنى ءۇشىن قاتاڭ جازاعا سوتتالدى.
اقتوبە قالالىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن م., ا., ت. ادامدار توبى بولىپ, الەۋمەتتىك جانە ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرۋعا جانە ازاماتتاردىڭ ءدىني سەزىمدەرىن قورلاۋعا باعىتتالعان قاساقانا ارەكەتتەردى تەلەكوممۋنيكاتسيالار جەلىلەرىن پايدالانا وتىرىپ, تەرروريزمدى ناسيحاتتاعانى, تەرروريزم اكتىسىن جاساۋعا جاريا تۇردە شاقىرۋمەن ۇشتاسقان قىلمىستار جاساعاندارى ءۇشىن كىنالى بولعان.
م. يسلام ءدىنىنىڭ راديكالدى باعىتىن ۇستانۋشى رەتىندە, قاساقانا تىكەلەي نيەتپەن كورسەتىلگەن ءىس-ارەكەتتەر بارىسىندا, ءوزىنىڭ ابونەنتتىك ءنومىرىن قولدانۋ ارقىلى تەرروريستىك ارەكەتتەرگە شاقىرعان بەينەروليكتى شالقار قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا جىبەرگەن. سودان كەيىن سىبايلاستارى ا. مەن ت. قوسىلىپ, قىلمىستىق ارەكەتتەرىن جالعاستىرىپ, تەرروريزمدى ناسيحاتتاۋ باعىتىندا «Whats App» مەسسەندجەرىندە بىرنەشە رەت ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرۋ ءۇشىن تەكستىك حابارلامالار تاراتقان.
ءىس بويىنشا تاعايىندالىپ وتكىزىلگەن سوت پسيحولوگو-فيلولوگيالىق جانە ءدىن تانۋشىلىق ساراپشىلارىنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس ساراپتاماعا ۇسىنىلعان بەينەروليكتەردە جانە تەكستىك حابارلامالاردا تەرروريزمدى ناسيحاتتاۋ, تەرروريزم اكتىسىن جاساۋعا جاريا تۇردە شاقىرۋ بەلگىلەرى تولىق انىقتالعان.
جوعارىدا ايقىندالعان دالەلدەرگە سۇيەنە وتىرىپ, سوت م. جانە ا-نىڭ ارقايسىسىن 8 جىلعا ت-نى 6 جىل 6 ايعا باس بوستاندىقتارىنان ايىرىپ, تۇزەۋ كولونياسىنا جىبەردى.
كورسەتىلگەن ساناتتاعى قىلمىستىق ىستەردىڭ قاتارىندا ءجيى كەزدەسەتىنى - قك-ءنىڭ 273 (1997 جىلعى رەداكتسيامەن 242 باپ) بابىندا جازىلعان «تەرروريزم اكتىسى تۋرالى كورىنەۋ جالعان حابارلاۋ» قىلمىسى. بۇل قىلمىس تا اۋىر قىلمىستار توبىنا جاتادى. سوت پراكتيكاسىندا انىقتالعانداي, جالعان حابارلاۋ باسىم كوپشىلىگىندە كىنالى ادامدارمەن ماستىقپەن جاسالاتىنى. تۇرتكى بولاتىن سەبەپتەر دە ءارتۇرلى - الدەكىمنەن ءوش الۋ, مەكەمەلەردىڭ, وقۋ ورىندارىنىڭ ۋاقىتشا جۇمىسىن توقتاتىپ, جۇمىسقا شىقپاۋ, وقۋعا بارماۋ جانە ت.ب. كەيبىر كىنالىلەر, سونىڭ ىشىندە جاس ادامدار, ءوز ارەكەتتەرىنە ءمان بەرمەگەندىكتەن, بالالىق ويىمپازدىقپەن جاسادىق دەپ اقتالۋعا تىرىسادى.
ارينە تەرروريزم اكتىسى تۋرالى كورىنەۋ جالعان حابارلاۋ ەل ىشىندە قورقىنىش تۋعىزادى, حالىقتى دۇرلىكتىرەدى, مەكەمەلەردىڭ, كاسىپورىنداردىڭ, كۇندەلىكتى جۇمىس كەستەسىن بۇزادى. وسىنداي جالعان حابارلاما الىسىمەن قۇقىققورعاۋ ورگاندارىنىڭ كەزەكشى قىزمەتكەرلەرى, ارنايى ورگاندار قىلمىس بولادى دەگەن جەرگە جاساقتالىپ جەتەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە مورالدىق, ماتەريالدىق شىعىندار جۇماسالادى. ارينە, تەرروريستىك اكتىسى تۋرالى كورىنەۋ جالعان حابارلاۋ جاساعاندار بىردەن انىقتالىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ سوتتالادى, ال كەلتىرگەن زالالدىڭ بارلىعى قىلمىسكەرلەردەن وندىرىلەدى.
قارلىعاش ەرعاليەۆا,
قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسى حاتشىلىعىنىڭ باس كونسۋلتانتى