وبلىس ورتالىعىنداعى ەرتىس وزەنى جاعالاۋى 23 نويابر كوشەسى, 14 ۇيدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ماحمەت قايىرباەۆتىڭ جارى ءسابيرا اپامىز تۇرادى. وسى كوشەدەگى تاريحي عيماراتتاردىڭ بىرىندە 1908-1909 جىلدارى سەميناريالىق كۋرستا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ءبىلىم العان دەگەن تاقتا تۇر. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلىنىڭ ءىزى قالعان سەميناريا ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا ءبىراز ءۇنسىز تۇرىپ, الدىن الا حابارلاسقانىمىزداي, اپامىزدىڭ پاتەر قوڭىراۋىن باستىق.
بىزگە ەسىكتى باتىردىڭ جارى, اياۋلى اپامىزدىڭ ءوزى اشتى. ۇستەلدىڭ ءۇستىن البوم, سارعايعان قاعازدار, كىتاپتار, فوتوسۋرەتتەرگە تولتىرىپ قويىپتى. اپامىزدىڭ اڭگىمەلەسۋگە تىڭعىلىقتى دايىندالعانى كورىنىپ تۇر. ونى قويا تۇر. الدىمەن ءدام اۋىز تي. – ءجۇر قىزىم, اس ۇيگە, دەدى كەلە-سالا ۇستەل ۇستىندەگى كوپ دۇنيەنى اقتارىپ قاراستىرا باستاعانىمدا. جاسىم 87-گە كەلدى, اس ۇيدە ءجۇرىپ تاماق پىسىرەتىن حال-قۋاتىم بار ازىرشە, اپاڭنىڭ پىسىرگەن ءدامدى توقاشتارىن كەيىن ەسكە الىپ جۇرەرسىڭ, دەدى داستارقان باسىندا.
جۇمىس ورنىم ماحمەت قايىرباەۆ اتىنداعى كوشەدە دەيسىڭ بە؟ وڭدى بولعان ەكەن, قاراعىم. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان اتاڭنىڭ رۋحى قولداپ ءجۇرسىن. ۋكراينا, بەلورۋسسيا, ليتۆانى جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىستى. 90-جىلدارى كوزى ءتىرى كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن كوشەگە ەسىمى بەرىلدى. تىلەۋىمىز قابىل بولىپ, ەلباسى امان بولسىن, – دەپ باتاسىن بەردى.
بۇدان كەيىنگى اڭگىمەمىز ۇلكەن ۇيدەگى كىتاپ, قاعازدار تولى ءۇستەل باسىندا جالعاسىن تاپتى. اپامىزدىڭ باتىرعا ۇناعان پاراساتتى, بايسالدى, سابىرلى مىنەزىنەن ۇيرەنەرىمىز دە كوپ ەكەن.
باتىر ءسىزدى الىپ قاشىپتى دەيدى عوي اپا, دەپ سۇرادىم ءبىر ءسات.
الىپ قاشسا كەرىم سۇلۋ بولعان شىعارمىز, دەپ اقىرىن جىميىپ ك ۇلىپ الدى. مۇزافار الىمباەۆ بىزگە ارناعان ولەڭىندە:
«حالىقتىڭ ۇلى اتانىپ ەلگە ورالدى, ەلەۋسىز ءبىر بالاسى ەدى قايىربايدىڭ, ماحمەت باق سىيلاسا سابيراعا, ءسابيرا باقىت بولدى ماحمەتكە», دەپ جازدى.
ماحمەت قاراپايىم ەدى. ەلۋ جىلداي بىرگە ءومىر سۇردىك. نەمەرە, شوبەرەلەرىن كوردى. 1996 جىلى شىلدە ايىندا ماحمەت تە ومىردەن ءوتتى. بيىل وسىمەن 18-ءشى جىل جەڭىس كۇنى مەرەكەسىن ءبىزدىڭ وتباسىمىز باتىرسىز قارسى الدىق. 1925 جىلى قاڭتاردا ول كەزدە سەمەي گۋبەرنياسى دەيدى, ودان كەيىن بەسقاراعاي اۋدانى سەمياركا دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلدى. اتا-بابالارى ءوزىمىزدىڭ ماي اۋدانى, ارشالى جازىعىنداعى قۇلمىرزا تاۋىن مەكەن ەتكەن كورىنەدى. ماحمەتتىڭ اتاسى قابزولدا يشان قۇلمىرزا اۋىلىندا مەشىت سالىپ, بالالاردىڭ ساۋاتىن اشقان. مەككەگە قاجىلىققا بارىپ, مۇسىلماندىق پارىزىن وتەگەن. قابزولدا اتا تۇڭعىش نەمەرەسى قايىربايدى ءوسىردى. قايىرباي اتا قاجىنىڭ اۋلەتىندە وسكەنى ءۇشىن تۇتقىندالىپ, اتىلىپ كەتەدى.
يادرولىق پوليگوننىڭ باتىس شەكاراسى ەرتىس وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىمەن وتكەن. ماحمەتتىڭ اتا-باباسى تۇرعان قۇلمىرزا ەسىمى بەرىلگەن اۋىل مەن تاۋ, اتا-بابا زيراتى سول جابىق ايماقتا قالدى. اكەسى قايىرباي مۇقاتاي, مامىرتۇبەك دەيدى ول كەزدە, قازىرگى كۋرچاتوۆ قالاسى ارقىلى سەمياركا اۋىلىنا كوشىپ كەلگەن عوي. مەنىمەن سول جەردە تانىستى. اۋىلدا مۇعالىم بولدى. 37-جىلدارى 12 جاسىندا اكەسىن حالىق جاۋى دەپ الىپ كەتەدى. سوعىس باستالعاندا 16 جاسىندا مايدانعا سۇرانىپ ءوتىنىش بەرگەنى دە, اكەم حالىق جاۋى ەمەس دەپ اقتاپ العىسى كەلدى, دەپ كوزىنە جاس الدى.
مارقۇم ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىز جازعان «باتىردىڭ ءومىرى» اتتى كىتاپتان وقىعاندارىم بار ەدى اپا, دەدىم ۇنسىزدىكتى بۇزىپ.
سوعىستا تانكتەرگە قارسى شايقاساتىن باتارەيانىڭ كومانديرى بولدى. جاۋدىڭ ءار تانكىن ول «اكەم ءۇشىن!» دەپ جويدىم دەپ ايتاتىن. سوعىس بىتكەندە 20 جاسار ماحمەت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الىپ, ەلگە ورالدى. اكەسىنىڭ حالىق جاۋى ەمەس ەكەنىن دالەلدەدى دەگەن وسى عوي, قىزىم. 1944 جىلى تامىز ايىندا بۇلاردى ليتۆانىڭ شياۋلياي قالاسىنا 15 ارتيللەريستپەن بىرگە فاشيستەر قورشاۋىندا شايقاسىپ جاتقان اسكەرگە كومەككە جىبەرەدى. سول شايقاستا ماحمەتتىڭ جاۋىنگەرلەرى جاۋدىڭ 7 شابۋىلىنا تويتارىس بەرىپ, ولاردى شياۋليايعا وتكىزبەيدى. وسى ەرلىگى ءۇشىن 1945 جىلى وعان 24 ناۋرىزدا ماحمەت قايىرباەۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. كالينين, سمولەنسك, ۆيتەبسك تۇبىندەگى شايقاستارعا, 1944 جىلى جازدا 3-بەلورۋسسيا مايدانىنىڭ اسكەرلەرىمەن جانە پارتيزان قۇرامالارى قاتارىندا مينسكىنى, 1-بالتىق مايدانىندا ليتۆالىق پانەۆەجيس, شياۋلياي قالالارىن, ەلگاۆا تەمىرجول تورابىن ازات ەتۋگە قاتىستى.
سول شايقاستا ماحمەت اتامىز «زيس-3 ماركالى ەكى زەڭبىرەكتى قورشاۋدان الىپ شىققان ەكەن, دەپ سۇراق قويدىم مەن دە اڭگىمەنى ساباقتاپ.
ءا, ءازىلحان جازعان كىتاپتان وقىپ ايتىپ وتىرسىڭ عوي, دەدى اپاي. ءيا. ماحمەت قايىرباەۆ «باگراتيون» شايقاسىندا گەنەرال باگراميان باسقارعان 1-بالتىق مايدانى اسكەرلەرىنىڭ قاتارىندا ۆيتەبسك, پولوتسك قالالارىن جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىسىپتى. باتارەيا جاۋ تانكىلەرىمەن بەتپە-بەت كەلەدى. جارتى ساعاتتان كەيىن قايىرباەۆتىڭ جاۋىنگەرلەرى جاۋ تانكىلەرىمەن شايقاسىن باستايدى. كۇن باتقانعا دەيىنگى شايقاستا جاۋدىڭ ءتورت تانكىسىن ورتەپ, ولاردى قالاعا قاراي وتكىزبەيدى. زەڭبىرەكتەردى وزەننەن وتكىزەردە سال جاساپ ارعى جاعالاۋعا جەتكىزىپتى. باتىر اعامىز ارتيللەريالىق اتۋ مەن تاكتيكالىق دايىندىقتى جەتىك مەڭگەرىپتى. شياۋليايدى قۇتقارۋ وپەراتسياسىندا دا نەمىستەر قورشاۋدا قالعان جاۋىنگەرلەرگە جەتى رەت شابۋىل جاسايدى. ءتورتىنشى كۇن دەگەندە بارىپ, ماحمەت قايىرباەۆ باستاعان توپ زەڭبىرەكتى جاۋ قولىنا قالدىرماي, جاياۋ سۇيرەتىپ, پولكتارىنا قوسىلادى. پولك كومانديرى مەلنيكوۆ: مەن سەندەردەن ايىرىلدىم عوي دەپ ويلادىم, دەپ باتىردى قۇشاقتاي الادى.
مەن كىتاپتان وقىماي-اق ءبارىن دە جاتقا بىلەمىن, قىزىم. ۇمىتا قويعان جوقپىن ءالى. قازىر دە سول كەزىندە ماحمەت ءجيى ايتاتىن سوعىس جىلدارىنىڭ جاڭعىرىعى كەي-كەيدە مەنىڭ دە ويىما ورالادى. ءومىر مەن ءولىم ورتاسىنان كەلدى. جازىقسىز جاپا شەككەن اكە رۋحى قولداعان شىعار. ءومىر بويى ساباق بەرىپ, مۇعالىم بولدىم, ءوزىڭ بىلەسىڭ, كوپتەگەن شاكىرتتەر تاربيەلەگەن اداممىن, قىزىم. زەڭبىرەكتى سۇيرەپ الىپ شىققان شايقاس «شياۋلياي تانك شايقاسى» دەپ اتالىپتى. ماحمەت ايتاتىن, شايقاس ءبىر ايعا سوزىلدى دەپ. جاۋ ءبىر كۇندە 400 تانكىدەن جىبەرىپ وتىرعان ەكەن. ءبىزدىڭ جاياۋ اسكەرلەردى, تانكتەردى ارتقا قاراي شەگىندىرىپ تە تاستايتىن كورىنەدى. سوعان قاراماي, جاۋدىڭ بىزگە جاساعان بەس شابۋىلىن تويتاردىق دەپ وتىراتىن. باسقا ەكى زەڭبىرەك جاۋ تويتارىسىنان ىستەن شىعىپ, ماحمەت قالعان زەڭبىرەكتەردىڭ بىرىنە كوزدەۋشى بولىپ, جاۋدىڭ ءۇش تانكىسىن جاندىرىپ جىبەرەدى. جاۋىنگەرلەرى جاۋعا قارسى تۇردى. «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن سوزگە قارسى تۇردى. اناسى ماليكەگە سۇيەنىش بولدى.
1941 جىلى سەمەي مۇعالىمدەر ينستيتۋتىنىڭ ادەبيەت فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. سوعىس باستالىپ, 1942 جىلى اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتتىڭ ۇيعارىمىمەن بەسقاراعايلىق قوس جىگىت باداەۆ پەن قايىرباەۆ پودولسك ارتيللەريالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا اتتانادى. 1943 جىلدىڭ ساۋىرىنەن باستاپ ماحمەت قايىرباەۆ كالينين مايدانىنا قاتىستى. 712-ءشى جويعىش تانككە قارسى ارتيللەريالىق پولك كومانديرىنىڭ بۇيرىعىمەن لەيتەنانت قايىرباەۆ 5-ءشى باتارەيانىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. كالينين, 1-بالتىق جانە لەنينگراد مايداندارىنداعى ۇرىستارعا قاتىستى. شياۋلياي ۇرىسى ارتيللەريستەر ءۇشىن ايتارلىقتاي سىناق بولدى. شياۋلياي جانىنداعى شايقاستا كومانديرلەر ن.سازونوۆ پەن س.گورشكوۆ, زەڭبىرەك نىساناشىسى ن.ەفيموۆ پەن باتارەيا كومانديرى م.قايىرباەۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. 1977 جىلى 135,1 شىڭىندا شياۋلياي قالاسىن جاۋدان ازات ەتكەن كەڭەس ارمياسى اسكەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىش-مەموريال اشىلدى. وسى وقيعاعا وراي وتكەن جيىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, پاۆلودار وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ماحمەت قايىرباەۆ قاتىستى.
سوعىس قىرعىن عوي, جەڭىس ەلگە وڭاي كەلگەن جوق, مىنە, 70 جىلداي ۋاقىت ءوتتى, اۋىر ەستەلىگى ەستەن ءالى كەتەر ەمەس, قاراعىم. جالعىز مەن ەمەس, سوعىستا, تىلدا بۇكىل حالىق ەرلىك جاسادى, مەنىڭ ەرلىگىم مەنىڭ حالقىم جاساعان ەرلىكتەن بيىك ەمەس, دەيتىن ماحمەت.
زەڭبىرەك دەمەكشى, ماحمەتتىڭ جاۋ قورشاۋىنان الىپ شىققان زەڭبىرەكتى 1991 جىلى ليتۆا جاققا ءبىزدىڭ سوعىس ارداگەرلەرى ءوتىنىش جازىپ, سۇراتتى عوي. سودان, 1992 جىلى اقپان ايىندا ءۆيلنيۋستىڭ مۋزەيىندە تۇرعان جەرىنەن پاۆلودارعا جەتكىزىلدى. ەستەلىك ەستەن كەتپەيدى دەدىم عوي, ماحمەتتىڭ ءوزى پولك كومانديرىن, مايدانداس دوستارىن ۇنەمى ايتىپ جۇرەتىن-ءدى. اقىرى, سول 70- جىلدارى ۆورونەجدە تۇراتىن بۇرىنعى پولك كومانديرى گ.مەلنيكوۆ پاۆلودارعا كەلدى. پولك كومانديرىنىڭ پاۆلودارعا كەلگەنىن ازەكەڭ (نۇرشايىقوۆ) جازعان. وسى كەزدەسۋدىڭ كۋاسى دە بولدى. جازۋشىعا كەرەگى وسى, اڭگىمەلەسىپ تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ جازىپ شىقتى. ازەكەڭ مەن ماحمەت ءبىر-بىرىمەن جىلدار بويى سىيلاسقان جاندار عوي. بەيبىت كۇندە كەزدەسكەنگە نە جەتسىن, سوعىس كەزىندەگى اڭگىمەلەرىن, مايدانداس دوس-جاراندارىن ايتىپ ەكەۋى دە ءبىر جاساپ قالدى. ءسويتىپ, پولك كومانديرىن قازاقى شاپان جاۋىپ, داستۇرىمىزگە ساي لايىقتى كۇتىپ, شىعارىپ سالدىق, دەپ ءسابيرا اپامىز الدىمىزعا سۋرەت تولى البومدى قويدى. سارعايعان سۋرەتتەر سىرىنىڭ ءبىر ءوزى كۋاسى بولعاندىقتان اربىرەۋىنە ۇزاق توقتالىپ, اڭگىمەلەپ بەردى. ايى-كۇنىنە دەيىن ۇمىتپاي, ول كۇنى جاڭبىر جاۋىپ تۇرىپ ەدى دەيدى ەسىنە الىپ. ءالى كۇنگە دەيىن كوڭىلىندە جاستاي قوسىلعان سۇيگەن جارعا دەگەن ىستىق ىقىلاس, بىرگە جۇرگەن كۇندەرگە دەگەن ساعىنىش كەتپەگەنىن بايقايسىز. قايتا وتكەننىڭ ەستەلىگىن ايتقان سايىن قۋانىپ, قۋات الاتىنداي.
سوعىستان كەيىن, 1946 جىلدان باستاپ ماحمەت قايىرباەۆ كەڭەس جانە پارتيا ورگاندارىندا, بەيبىت ءومىردى قالىپتاستىرۋدا قىزمەت اتقارادى. تىڭ جەرلەردى يگەرۋ ناۋقانى باستالدى. 1946-57 جىلدارى ۋسپەن جانە اقسۋ, اقتوعاي اۋداندارىن باسقارىپتى. ال, 1968-76 جىلدارى پاۆلودار وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, 1976-1982 جج. وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارادى. سوڭىندا سوعىس جىلدارى جازعان حاتتارى, مايدانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرى, سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى كەزدەسۋلەردەن سىر شەرتەتىن سۋرەتتەر مەن بەينەماتەريالدار, كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسك مۇراعاتىنان الىنعان كوشىرمە قۇجاتتار, قۋعىنعا ۇشىراعان اتامىز جايىنداعى جازبالارى قالدى. 1946 جىلدىڭ جازىندا اعا لەيتەنانت قايىرباەۆ ءوزىنىڭ سەميارسك اۋىلىنا ورالدى. اۋداندىق كەڭەستىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسى بولدى. 1946-1957 جىلدار ارالىعىندا پاۆلودار وبلىسىنىڭ بەسقاراعاي, ۋسپەن, اقسۋ اۋداندارىندا باسشىلىق قىزمەتتەردە ەڭبەك ەتتى. 1956 جىلى ماحمەتتىڭ اكەسى اقتالدى. ءاربىر سۋرەت وتكەن جىلداردىڭ شەجىرەسىندەي سىر شەرتەدى. ءوزى جاۋ قورشاۋىنان الىپ شىققان زەڭبىرەك قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى باتىردىڭ بۇگىنگى كۇنگە قالدىرعان ەستەلىگىندەي ءاسكەري داڭق مۋزەيىنىڭ الدىندا تۇر. ءسابيرا اپامىزدىڭ ءۇيىنىڭ ءبىر قابىرعاسىن الىپ تۇرعان قوڭىر شكافتىڭ ءىشى تولى كىتاپتار, كىتاپ بولعاندا دا قولعا تۇسە بەرمەيتىن شەتەل, ورىس جانە قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى ەكەن.
مۇنىڭ بارلىعى دا ماحمەت اتاڭ وقىعان كىتاپتار, سوعىس جايلى جازاتىن ورىستىڭ جازۋشىسى كونستانتين سيمونوۆتى جاتا-جاستانا وقيتىن, قولى بوساي قالسا كىتاپقا ۇڭىلەتىن, ءوزىڭ كورىپ تۇرعانداي مىنە, وتە كوپ جينادى. بارعان جەرلەرىنەن ىلعي كىتاپ اكەلەتىن ەدى, سوڭىنداعى ۇرپاعىنا قالدى ميراس بولىپ. ءبىزدىڭ دە عۇمىرىمىز وسى كىتاپتارداي عوي قىزىم, ساعىمدانىپ الىستاپ كەتسە دە وزىڭە ايتىپ بەرگەن اڭگىمەدەي جان-جۇرەگىڭدە جازىلىپ قالادى ەكەن. ال, وتكەننىڭ باعاسىن ءبىلۋ – بۇگىنگە پارىز, دەدى قوشتاساردا باتىردىڭ جارى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار.