سەمەي – تاريحي وقيعالار توعىسقان شاھار. تۋرا ءبىر عاسىر بۇرىن ورىس جاعرافيالىق قوعامى سەمەي بولىمشەسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءنازيپا قۇلجانوۆا قالانىڭ سوبرانيە زالىندا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ دۇنيەدەن قايتقانىنا ون جىل تولۋىنا بايلانىستى ۇلكەن جيىن وتەتىنىن حابارلادى. جاعرافيا قوعامى جيىندى قالاداعى ورىس جۇرتشىلىعىنا الاشقا اتى ءمالىم اتاقتى اقىن ءارى فيلوسوف يبراھيم قۇنانباەۆتى جەتە تانىستىرۋ ماقساتىندا وتەتىنىن دە جاسىرعان جوق. سول سەبەپتى كەشتە بايانداما ورىس تىلىندە وقىلادى.
«باستاپ ابايدىڭ ورىسشا جازىلعان عۇمىرناما (بيوگرافياسى) وقىلدى, اراسىنداعى ولەڭدەرى قازاقشا جازىلعان ەدى. بۇل عۇمىرنامانى مۇنان بىرنەشە جىل بۇرىن ءاليحان ورىسشاعا كوشىرگەن ەكەن. كەشتە وقۋشى سەميناريا ۋچيتەلى نۇرعالي قۇلجانوۆتىڭ جاماعاتى ءنازيپا حانىم بولدى. ءسوزدىڭ اياعىندا: «ابايدى تۋعىزعان قازاق دالاسى, تاعى دا تالاي اباي سەكىلدى, بالكي ونان دا ارتىق, دانىشپاندار تۋعىزار» دەگەندە تىڭداۋشى قازاقتاردىڭ جۇيەسى بوساپ, كوزىنە جاس العاندارى دا بولدى (بايعۇس قازاق قامكوڭىل عوي). ءنازيپا حانىمنىڭ ورىسشا تازا سويلەۋىنە ورىستار تاڭعالدى», دەپ جازىلعان 1914 جىلعى «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ 4-سانىندا.
بۇل – قازاق قوعامىندا ۇلى اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان تۇڭعىش ادەبي-مۋزىكالىق شارا ەدى. كەشتە اباي تۋرالى باياندامادان باسقا اقىننىڭ ولەڭدەرى وقىلىپ, ءوز زامانىنىڭ بەلگىلى ءانشىسى الماعامبەتتىڭ ورىنداۋىندا اباي اندەرى شىرقالدى. ال كەشتىڭ ءۇشىنشى بولىمىندە كورەرمەندەر بەرىكباي ساتيەۆ ەسىمدى باقسىنىڭ ونەرىن تاماشالاپ, قازاق تۇرمىسى مەن ءداستۇرلەرىنەن كورىنىستەردى قىزىقتاعان.
جۋىقتا وسى كەشتىڭ وتكەنىنە ءجۇز جىل تولۋىنا ارنالعان «سۇيسىندىرگەن الاشتى...» اتتى تاريحي-تانىمدىق كەش سەمەيدىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ۇيىمداستىرىلدى. اتالعان كەشتە ءجۇز جىل بۇرىن وتكەن شارانىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىنىڭ وقىتۋشىسى, ورىس جاعرافيالىق قوعامىنىڭ سەمەي بولىمشەسىنىڭ ايەلدەر قاۋىمىنىڭ جالعىز مۇشەسى, كەيىننەن قازاق قىزدارىنان شىققان تۇڭعىش جۋرناليست, ەتنوگراف بولعان, اعارتۋ سالاسىندا ەسەلى ەڭبەك سىڭىرگەن, «حالقىما دەپ ءىس قىلدىم...» دەگەن كوشەلى ءسوزدىڭ يەسى ءنازيپا قۇلجانوۆا مەن ونىڭ كۇيەۋى نۇرعالي قۇلجانوۆ تۋرالى كەڭىنەن ايتىلدى. سونداي-اق, ۇلى ابايدىڭ قازاق ادەبيەتىنە, اسىرەسە, پوەزياعا ەنگىزگەن جاڭالىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ءسوز قوزعالىپ, تابيعات پەن ماحاببات, عىلىم مەن ءبىلىم جانە وسكەلەڭ جاستارعا ارنالعان ولەڭدەرى مەن اۋدارمالارىن مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ناقىشىنا كەلتىرە وقىدى. ابايدىڭ «سەگىز اياق» ءانى مادەنيەت ەشەكەەۆتىڭ ورىنداۋىندا بەينەجازبادان تىڭدالسا, «قالامقاس» پەن «جەلسىز تۇندە جارىق اي» اندەرىن مۋزەي قىزمەتكەرى ل.ءالجان تامىلجىتا شىرقادى.
ءنازيپا حانىم وتكىزگەن كەشتىڭ ءۇشىنشى بولىمىندە «...اتاقتى ءبىر باقسى قوبىز وينادى, سارنادى. قارۋى قايتقان قارتاڭ ادام ەكەن, ارتىق كەلىستىرە المادى, سويتسە دە باقسى اقىرعاندا ورىستاردىڭ كەيبىر ايەلدەرىنىڭ قورقىپ, ورىندارىنان ۇشىپ تۇرەگەلگەندەرى كورىندى», – دەپ جازعان ەدى «ايقاپ» جۋرنالى. وسىعان وراي كەشكە قاتىسۋشىلار «قورقىت سارىنىن» تىڭداپ, قوبىز ۇنىمەن عاسىرلار قويناۋىنا ساپار شەكتى.
1914 جىلى 23 شىلدەدە «قازاق» گازەتىنىڭ 67-سانىندا مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ: «...ول كەش ءبىرىنشى قازاق اقىنىنىڭ قۇرمەتىنە جاسالعان ءبىرىنشى ادەبيەت كەشى بولىپ ءھام ءبىرىنشى قازاق ايەلىنىڭ ءنازيپا حانىم قۇلجانوۆ جاماعاتى مايدانعا ءتۇسىپ بەرگەن ونەرى ەدى.
ءبىز بۇگىن ارداقتى اقىنىمىز, مارقۇم ابايدىڭ رۋحىنا دۇعا قىلىپ, قاراڭعى زاماندا شىراق جاققان باسشىمىزدىڭ ەسىمى, قۇرمەتى, تەرەڭ ماعىنالى اسىل ءسوزى اتادان بالاعا, نەمەرەدەن شوبەرەگە ۇزىلمەي ساقتالۋىن تىلەيمىز.
زارەدەي ءشۇبا ەتپەيمىز, ابايدىڭ ولگەن كۇنىنەن قانشا الىستاساق رۋحىنا سونشا جاقىندارمىز. ۇنەمى بۇل كۇيدە تۇرماس, حالىق اعارار, ونەر-بىلىمگە قانار, سول كۇندەردە اباي قۇرمەتى كۇننەن-كۇنگە ارتىلار. «ءبىرىنشى اقىنىمىز» دەپ قابىرىنە حالقى ءجيى-ءجيى زيارات ەتەر, حالىق پەن اباي اراسى كۇشتى ماحابباتپەن جالعاسار. ول كۇندەردى ءبىز كورمەسپىز, بىراق ءبىزدىڭ رۋحىمىز سەزىنەر, قۋانار», دەپ جازعانى ديكتوردىڭ اۋەزدى ۇنىمەن وقىلعاندا كەش قوناقتارى قاتتى تەبىرەندى. الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى بولعان مىرجاقىپتىڭ عاسىر بۇرىنعى ارمانى ورىندالدى. جاڭا تۇرپاتتى قازاقستانمەن بىرگە اباي دا ادامزاتتىڭ كەمەڭگەرىنە, رۋحاني اسىل قازىناسىنا اينالدى.
ۇلى حاكىم تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «زەردە» كىتابىندا: «ابايدىڭ ءسوزى – قازاقتىڭ بويتۇمارى. ابايدىڭ مۇراسى – قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتى قازىناسى. زامانالار اۋىسىپ, دۇنيە ديدارى وزگەرسە دە, حالقىمىزدىڭ ابايعا كوڭىلى اينىمايدى. اباي ءوزىنىڭ تۋعان حالقىمەن ماڭگى بىرگە جاسايدى, عاسىرلار بويى قالىڭ ەلىن, قازاعىن جاڭا بيىكتەرگە, اسقار اسۋلارعا شاقىرا بەرەدى», دەگەن جۇرەكجاردى سوزىمەن جوعارى باعاسىن بەرگەن بولاتىن.
– ابايدى العاش ۇلىقتاۋشى, كەشتى ۇيىمداستىرۋشى ءارى كوركى بولا بىلگەن ءنازيپا سەگىزبايقىزىنىڭ ەسىمى ۇلت تاريحىندا ماڭگىلىك قالدى. بۇگىن اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ەتىپ وتىرعان, ءبىر عاسىر بۇرىن سەمەي شاھارى عانا ەمەس, بۇكىل ەلدى سۇيسىندىرگەن ۇلى ابايعا ارنالعان العاشقى ەسكە الۋ كەشى دە حالىق جادىندا وسىلاي ساقتالادى, – دەدى اتالعان شارانى وتكىزگەن مۋزەيدىڭ ديرەكتورى بەكەن تەمىروۆ.
تاعىلىمدى باسقوسۋدا حالىقارالىق اباي قورىنىڭ پرەزيدەنتى و.كارىپجانوۆ, مۋزەي جاناشىرى ب.ەرسالىموۆ, ابايتانۋشى, اقىن م.سۇلتانبەكوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى سەمەي پەداگوگيكالىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, عالىم ش.جاناەۆا, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى م.جارىلعاسين, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى و.شارىپباەۆ, ادەبيەتشى ز.ورازالينا جانە باسقا دا ءوڭىر زيالىلارى وي ءبولىستى.
تاريحي-تانىمدىق, ادەبي-كوركەمدىك تۇرعىسىنان وزگەشە وتكەن شارانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – كەشتىڭ قويۋشىسى دا, ورىنداۋشىسى دا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ەدى. حاكىم ابايدىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولۋىنا ارنالعان تاعىلىمدى شارا باس اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك شارالاردىڭ بەتاشارى ىسپەتتى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
سەمەي.