قۇلپىتاس – ءسوزىنىڭ استارىندا تەرەڭ ءمان جاتىر. كىلتىن تاپ تا, اشىپ كەرەگىڭدى ال دەگەندەي. كىلتى – قاراپايىم عانا, اراب ءالىپبيىن ءبىلۋ. قازىر بۇل ءالىپبيدى بىلەتىندەر ساناۋلى, ق ۇلىپ سالىنعان تاستاردى كادەگە جاراتۋعا ارەكەت باياۋ. نەگىزى كەي وبلىستاردا قۇلپىتاستاردى مەملەكەت قورعاۋىنا الىپ, ەسەبىن جۇرگىزىپ, مۇمكىندىگىنشە تاسقا جازىلعان جازبانى كيريلليتساعا اۋدارىپ تا جاتىر. ءبىرى تەك مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الۋ ءۇشىن سانىن سانامالاپ, نومىرلەپ, تىزبەگىن جاساسا, ەندى ءبىرى وزىنە قاجەت تۇلعالارعا قويىلعان قۇلپىتاستاردى ىرىكتەپ جيناقتاۋدا. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى بارلىق قۇلپىتاستىڭ ورنالاسۋ كارتاسىن ءتىزىپ, تولىق سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, اراب الىپبيىنەن اۋدارۋعا كەلەتىندەردىڭ ءبارىن كيريلليتساعا ءتۇسىرۋىمىز قاجەت. بۇنىڭ ماڭىزدى تۇستارى وتە كوپ. سولاردىڭ ءبىرازىنا توقتالساق دەيمىز.
بىرىنشىدەن, اراب الىپبيىمەن جازىلعان قۇلپىتاستاردىڭ دەنى XVIII-حح عاسىر ارالىعىن قۇرايدى. ءار قۇلپىتاستا قايتىس بولعان ادامنىڭ اتى-ءجونى, قاي جىلى تۋعانى, نەشە جاستا قايتىس بولعاندىعى, قاي رۋ, تاس قويعان كىمدەر ەكەندىگى كورسەتىلەدى. ءتىپتى, كەيبىرىندە قايدان ءبىلىم العاندىعى, ۇستازى كىم بولعاندىعى تۋرالى دا مالىمەت بولاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل تاريحتى زەرتتەۋگە اسا ماڭىزدى, تاپتىرماس ماعلۇمات بولارى انىق.
ەكىنشىدەن, ەلۋ نە ءجۇز جىلدان كەيىن بۇل قۇلپىتاستار جاڭبىر مەن قار, كۇن كوزى, جەل, ت.ب. تابيعاتتىڭ اسەرىنەن توزىپ, جازبالار وقىلماي قالارى انىق. ۋاقىت وتە كەلە قۇلاپ, نە قۇم كوشىنە كومىلىپ, جەر استىندا قالىپ قويۋى بولىپ جاتادى. شەتەل مۇراعاتتارىنداعى قۇجاتتاردى اكەلۋگە قىرۋار قارجى قاجەت دەپ جۇرگەندە, كوز الدىڭداعى, تاناۋ استىنداعى تاسقا جازىلعان تاريحىمىزدى قاعازعا تۇسىرمەسەك, ۇرپاعىمىزدىڭ الدىندا نە دەپ جاۋاپ بەرەمىز؟ بۇل بارىمىزگە ورتاق سۇراق دەپ ويلايمىن.
ۇشىنشىدەن, حالقىمىزدا «ءولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن ماقال بار. رازىلىق ولىگە كەرەك پە, الدە تىرىگە مە؟ ءولى – اتا-باباڭ, ءتىرى – بۇگىنگى سەن. ونىڭ ۇرپاعى. ارينە سەن ءۇشىن كەرەك. بۇگىنگىنىڭ اتا-اناسى قايتىس بولسا, كول-كوسىر تويداي ەتىپ اسىن بەرەدى, قىرقى نە جۇزىنە دەيىن باسىن كوتەرەدى. بىرەۋلەر ءزاۋلىم كەسەنە سالادى. ەندى ويلاڭىزشى, ولاردىڭ الدىنداعى اتا-انالارىمىز قايدا؟ ولاردى ۇمىتقانىمىز ءجون بە؟ ونى تۇگەندەۋگە اكە-شەشەمىزدىڭ مۇمكىنشىلىگى بولماعانى ايداي انىق. سەبەبى, كەڭەس ۇكىمەتى مۇرسا بەرمەدى, تاريحىمىزدى جويىپ, اتا-بابامىزدى ۇمىتتىرىپ, جەرىمىزدى يەلەنىپ الۋعا تالپىندى. كوپتەگەن ەسكى قورىمداعى تاستاردى, قۇلپىتاستاردى قۇرىلىس ماتەريالىنا پايدالاندىرىپ, «بۇل قالاي؟» دەگەن قازاقتاردى «بيلىككە قارسى» دەگەن جەلەۋمەن جازالاعان جاعدايلار بولعان. ءتىپتى دالاداعى قۇلپىتاستى ادەيى تراكتورمەن قۇلاتىپ, تالايىن قيراتقانىن كونە كوزدەر ايتىپ وتىرادى. ەندى تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىن دە اتا-باباڭنىڭ سۇيەگىن سابىلعان تەحنيكا باسىپ, مال تاپاپ, قاراۋسىز, ەش قورشاۋسىز كوز الدىڭدا جوق بولىپ بارا جاتقانى قالاي؟ ەندەشە, بويدا ۇلتتىق رۋح باردا پارىزىمىزدى وتەگەن ابزال ەمەس پە؟ جەتى اتانىڭ قاعيداسى – تەك جەتىنشى بۋىنعا دەيىن قىز الىسپاۋ ەمەس, سونىمەن قاتار, كەم دەگەندە جەتى اتاعا دەيىنگى اتا-باباڭدى ءبىلىپ, قۇرمەتتەۋ دەپ تۇسىنگەن ءجون.
تورتىنشىدەن, قازاقتا «جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز» دەيدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ امان ساقتالۋىنا, ۇلان-عايىر جەردىڭ يەسى بولۋىمىزعا جەتى اتالىق قاعيدانىڭ ۇلكەن ءرولى بولعانىن كىم جوققا شىعارا الادى. ۇلتتىڭ قانى تازا, وي-جۇيەسىنىڭ جاقسى دامۋى, تاربيەلى, تەكتى بولۋى – نەگىزىنەن تەكە دە تاۋەلدى. وكىنىشتىسى, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن بۇگىنگىنىڭ ادامى جەتى اتاسى تۇگىلى, ءتورتىنشى نە بەسىنشى اتاسىن دا بىلمەيدى. ەگەر ءار اتانىڭ ورتا جاسىن 35 جىل دەپ الساق, جەتىنشى اتاڭ وسىدان 245 جىلدى قۇرار ەدى. وسىدان-اق بايتاق دالامىزداعى قاراۋسىز, دۇعا باعىشتالماي ۇمىت قالعان قۇلپىتاستار ءبىرىمىزدىڭ بولماسا ءبىرىمىزدىڭ اتا-بابامىز ەكەنى انىق. مىنە, قۇلپىتاستاعى جازبالار وقىلسا, كوپ ادام ءوزىنىڭ اتا-باباسىن ءبىلىپ, جەتى اتاسىن ايقىنداپ, قىز الىسپايتىن جاقىن-تۋىسىن كوبەيتىپ, ۇرپاعىنا وڭ تاربيە بەرىپ, تەكتىلىكتى ساقتاپ, ەلىمىزگە ادال قىزمەت ەتەر ۇرپاقتى كوبەيتەرى انىق.
بەسىنشىدەن, ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋدىڭ جولى, ءار قازاقتىڭ وتانى – قازاق ەلى. سول وتانعا سۇيىسپەنشىلىكتىڭ قاينارى ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ جانە اتا-باباسىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىنەن باستاۋ الادى. ەلىنەن جىراققا كەتكەن كەز كەلگەن ەستى ادام تۋعان جەرىنە تابانى تيگەندە اۋناپ-قۋناپ, كەۋدەسىن كەرە تىنىستاپ, ساۋمال اۋانى بويىنا سىڭىرەدى. ودان قۋات الادى.
ءيا, سامساعان قۇلپىتاس قازىرگى قالانىڭ دا, اۋىلداردىڭ دا ماڭىندا كەزدەسەدى. سوعان ءۇڭىلىپ قاراساڭ تامىرىڭنىڭ قايدان باستاۋ الاتىن تانىپ-بىلەسىڭ. بۇگىن حالىقتىڭ كوبى, سونىڭ ىشىندە جاستار قالادا ءومىر سۇرەدى. بۇل ءومىر زاڭدىلىعى. بىراق قالانىڭ قابات-قابات ۇيلەرى ناعىز وتانسۇيگىشتىك سەزىمدى قالىپتاستىرۋعا جەتكىلىكسىز. ونىڭ ورنىن تولتىرام دەسەڭ, اتا-باباڭنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىن ءبىلىپ, سۋىنا شومىلىپ, قۇمىنا اۋناپ, اۋاسىن جۇتىپ بويىڭا رۋح الۋىڭ قاجەت.
التىنشىدان, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن, تاريحتا ەلەۋلى ورنى بار تۇلعالاردىڭ اتى اتالماي, ەسىمدەرى جادىمىزدان ءوشىرىلىپ, جەرلەنگەن جەرىن بىلمەيتىن حالگە دە ۇرىندىق. تاۋبە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا وسى ولقىلىقتىڭ ورنى تولۋدا. ەلىمىزگە ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالاردىڭ جەرلەنگەن جەرىن قارايتىپ, باسىنا كەسەنە تۇرعىزۋ ءىسى جاڭعىرۋدا. بىراق كەي ىستەرىمىزدىڭ ارتى داۋ-دامايعا اينالىپ, جىككە ءبولىنىپ شىعا كەلەتىنىمىز بار. بۇل – قاتەلىك, قاتەر ءىس. ال قۇلپىتاستاردى داۋلاسپاي جۇيەلى زەرتتەۋ – وسى ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە سەپ بولارى انىق. مىسالى, قۇلپىتاستار سىرىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, وعان جۇيەلى جۋرناليستىك تالداۋلار جۇرگىزىپ جۇرگەن ارىپتەسىمىز قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلىنىڭ تىڭعىلىقتى ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە تۇرادى. سوزىمىزگە ءبىر دايەك ۇرانعا اينالعان باتىر داۋقارا قاراقوجا ۇلىنىڭ قۇلپىتاسى تۇڭعىش رەت وقىلدى. داۋقارا باتىر 1687 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 64 جاسىندا 1751 جىلى قايتىس بولعان ەكەن. سىرىم بابامىز جاس تا بولسا داۋقارا باتىردى كورىپتى. ناۋشا باتىردىڭ سىرىم بابامىزبەن زامانداس بولعانى انىق. وسىعان دەيىن كوپتەگەن زەرتتەۋشى قاشان, قايدا قايتىس بولعانى بەلگىسىز دەپ جۇرگەن ناۋشا قارجاۋ ۇلىنىڭ جەرلەنگەن جەرىن اقساقال ناۋرىزباي ءابىلحايىروۆ كورسەتتى. قۇلپىتاسى دا ساقتالعان. 1849 جىلى 81 جاسىندا قايتىس بولعان. الداعى قوس باتىردى, سىرىم بابىمىزدى ەسكە الۋ سەبەبىمىز, وقىرمانعا بۇل تۇلعالاردىڭ قاي كەزەڭدە ءومىر سۇرگەنىنە نازار اۋدارۋ ەدى. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى دەگەن وسى.
داۋقارا مەن ناۋشا باتىردى ۇلىقتاپ, كەسەنە تۇرعىزام دەسەك – جاتقان جەرى بەلگىلى, قۇلپىتاسى ساقتالعان. ارامىزدا وسى باتىرلاردىڭ ۇرپاقتارى دا بار. بۇل ولار ءۇشىن اتا-بابا الدىنداعى بورىشىن وتەيتىن كەرەمەت مۇمكىندىك. ءبىرى باستاپ, قالعانى قوسشى بولسا, قانە! ءبىز مۇنى قۇلپىتاستاردى زەرتتەۋ ارقىلى وتكەندى جاڭعىرتۋعا بولاتىنىن اڭعارتۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز.
جەتىنشىدەن, ەلدىڭ قامىن جەگەن حان, بي, باتىر, اۋليە, عۇلامالاردىڭ جاتقان جەرى بولاشاقتا ءتۋريزمنىڭ وزەگىنە اينالسا ۇتىلماس ەدىك. سەبەبى, كىم بولسا دا ۇرپاعىنىڭ بابالارىنداي ەلگە ادال قىزمەت ەتۋى ارقىلى تانىمال بولىپ, ءىزىن ابىرويمەن جالعاستىرعانىن قالايدى. ءوزى ءۇشىن, ەلى ءۇشىن ۇلگى تۇتارلىق تۇلعالار باسىنا بارىپ, تۋعان جەردى ارالاپ, حالقىن, جەرىن ساتپايتىن ۇرپاق تاربيەلەۋگە تىرىسادى. ونىڭ سىرتىندا كەلگەن قوناقتاردى دا سول جەرلەرگە اپارىپ, ءتۋريزمدى جانداندىرا تۇسەدى.
سەگىزىنشىدەن, بۇل قادام قازاقتى «نادان, وقۋدى, جازۋدى بىلمەگەن» دەپ كۇيە جاققانداردىڭ وتىرىگىن كوككە ۇشىرادى. قۇلپىتاستاعى جازۋلار قازاقتىڭ باي ءتىلى, ساۋاتتى جازۋى بولعاندىعىن دالەلدەيدى. ءبىر-اق مىسال, باتىس قازاقستان وبلىسى, اقجايىق اۋدانى, بازارتوبە اۋىلىنىڭ باتىس بەتىندە, 18 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان ماۋلەمبەردى قاۋىمىنداعى قۇلپىتاستاردى وقىعان عالىمدار جازۋلاردىڭ اراب تىلىندە وتە ساۋاتتى جازىلعاندىعىنا تاڭعالعانى بار. ول جەرگە جەرلەنگەن ادامداردىڭ وتە تەرەڭ ءبىلىمدى, عالىم بولعانى, تاس قويعان ادامدار دا جاي ەمەس ەكەندىگىن ايتىپ جاتتى. سول جەردە ءبىر اتادان تاراعان بىرنەشە ادامنىڭ قۇلپىتاسى بولدى. ءبارىنىڭ دە تەرەڭ ءبىلىمدى, ءدىني ساۋاتتى بولعاندارى كورسەتىلگەن. تەكتىلىك دەگەن وسى. ۇرپاقتان-ۇرپاققا تەرەڭ ءبىلىم, وڭ تاربيە بەرۋدىڭ ۇلگىسى بۇل. حالقىمىز ساۋاتسىز بولسا, مۇنداي جادىگەر قالدىرار ما ەدى؟ وتارلاۋشى ۇلتى وياتپاي, قاپاستا ۇستاۋ ءۇشىن وسىنداي قاراۋلىققا بارعان عوي.
توعىزىنشىدان, قۇلپىتاستاعى جازۋ ءتۇبىمىز ءبىر ءتۇركى ەلدەرىمەن ءتول تامارىمىز ءبىر, ۇلتتىق ءداستۇرىمىز, ءدىنىمىز ورتاق ەكەنىن كورسەتەدى. ءتىپتى, جىل ساناۋىمىزدىڭ ءوزى بىردەي بولعانىنا دا وسى قۇلپىتاستار دالەل.
ونىنشىدان, حح عاسىردىڭ باسى ناعىز الاساپىران كەزەڭ بولدى. الاش زيالىلارى جەكە باستىڭ قامىنان ەلدىڭ قامىن جوعارى قويىپ, تاباندىلىقپەن تۋعان جەردى ساقتاپ قالۋعا بار كۇشىن سالدى. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىن ازات ەل بولىپ وتىرمىز. قيىن-قىستاۋ زاماندا ەلىنە قورعان بولار ازاماتتاردى دۇنيەگە اكەلىپ, تاربيەلەگەن سول رۋحى مىقتى بابالارىمىز. ەندەشە, ولاردىڭ اراسىندا قاراۋسىز قالعان ادام قالماۋ كەرەك. قۇلپىتاستارى بويىنشا اتىن جاڭعىرتىپ, ابىرويىن كوتەرۋ ابزال.
مىنە, قۇلپىتاستاردى زەرتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە ون نەگىز كەلتىردىك. وزگەلەر دە بۇل تۋرالى ويلانار دەگەن نيەتتەمىن.
جانتاس نابيوللا ۇلى,
«نۇر وتان» پارتياسى باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالى جانىنداعى «ميراس» قوعامدىق كەڭەسىنىڭ جەتەكشىسى.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتە: قۇلپىتاستاردان كورىنىس