بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىندەگى قور جيناقتارىنىڭ ەرەكشەلىگىن بۇگىندە مەيرامعالي ەسمۇقانوۆتان ارتىق بىلەتىن ادام جوق دەسە بولادى. مەكەمەنىڭ باس قور ساقتاۋشىسى قىزمەتىن اتقاراتىن مامان مىڭداعان جادىگەردىڭ اربىرەۋىن ءوز قولىمەن قاتتاپ, ءتيىستى جاعدايدا ساقتالۋىن تۇراقتى قاداعالاپ وتىرادى.
بۇل مۋزەيدە ونەر مەن مادەنيەت تارلاندارىنان قالعان تابارىكتەر جيناقتالعان. ايگىلى پەرزەنتتەردىڭ قولتاڭباسى بار ءار زاتقا شاڭ تيگىزبەي مۇقيات ساقتاۋ, ناسيحاتتاۋ, عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى قاجەت ەتەدى. مۋزەيدەگى باس قور ساقتاۋشى وسىنىڭ بارلىعىن ۇيلەستىرەتىن ديريجەر ىسپەتتى.
ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى ادەبيەت پەن ونەر سالاسى تاريحىنىڭ ايماڭداي ورتالىعىنا اينالعان مۋزەيدەگى قور اسا اۋقىمدى, شامامەن 56 مىڭنان اسا جادىگەر بار. مۋزەي العاش 1992 جىلى اشىلعاندا وبلىستىق پوتانين اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى 4 مىڭداي جادىگەر تاپسىرعان ەكەن. ولاردىڭ سانى بۇگىندە ەسەلەپ ارتىپ, مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ارقاسىندا جۇرتشىلىققا كەڭىنەن پاش ەتىلىپ كەلەدى.
مەيرامعالي ەسمۇقانوۆ وسى باي قازىنانىڭ ساقتالۋىنا جاۋاپتى. مەكەمەدەگى قىزمەتى سوناۋ 2002 جىلدان باستالعان مايتالمان مامان اۋەلى ەكسكۋرسوۆود قىزمەتىنەن باستاعانىن ايتادى.
«نەگىزگى ماماندىعىم – باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى. 90-جىلدارى پاۆلوداردا اباي اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىندە ۇستاز بولىپ ەڭبەك ەتتىم. كەيىن وسى مۋزەيگە جول ءتۇستى. سول تۇستاعى مەكەمە ديرەكتورى روزا يگىباەۆادان, مۋزەيدىڭ نەگىزىن قالاسقان ايتجان بادەلحان, قۋاندىق قاليەۆ, سۋرەتشى قايىر سۇلەيمەنوۆ سياقتى اعالاردان, ارىپتەسىم ماعزيا ابەنوۆادان كوپ دۇنيەنى ۇيرەندىم. قىزمەت ەتكەن 22 جىلىمدا ەكسكۋرسوۆود, عىلىمي قىزمەتكەر, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ديرەكتوردىڭ شارۋاشىلىق جونىندەگى ورىنباسارى مىندەتتەرىن اتقاردىم. مۋزەي جۇمىسى ۇنەمى تاريح قويناۋىنا ءۇڭىلىپ, مىڭ سان ۇلىلاردىڭ ومىرىمەن تانىسۋىڭمەنەن قىزىقتى. تالاي مارتە كەرەكۋ توپىراعى تۋدىرعان قازاقتىڭ تانىمال اقىن-جازۋشىلارىنىڭ, ونەر ادامدارىنىڭ ۇيلەرىندە بولىپ, ماعىنالى اڭگىمەلەرىن ۇيىپ تىڭدادىق. ولاردىڭ ءاربىر ايتقان اڭگىمەسى عانيبەتكە تولى ەدى عوي, شىركىن... قاليجان بەكحوجين, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, قابدىكارىم ىدىرىسوۆ, الكەي مارعۇلان, ديحان ابىلەۆ, ءلازيزا سەرعازينا جانە ت.ب. تۇلعالاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ۇيىنەن ءدام تاتىپ, اكەلەرى جايىنداعى تاتىمدى ەستەلىكتەرگە بايىپ قايتتىق. مۇزافار الىمباەۆ, احات جاقسىباەۆ سياقتى جاقسىلارمەن جۇزدەستىك. بارعان جەرىمىزدەن ولارعا قاتىستى جادىگەرلەردى, ۇستاعان جەكە زاتتارىن الىپ وتىرامىز. ەسىمدە ەرەكشە قالعانى, مۋزەيدىڭ قازىرگى باسشىسى ەربول قايىروۆ ەكەۋمىز 2007 جىلى الماتىعا بارىپ, كوپتەگەن تانىمال ادامداردىڭ ۇيلەرىندە بولدىق. سوندا مۋزەيگە دەپ جيناعان زاتتارىمىزدىڭ جالپى سالماعى 75 كيلوگرامنان اسىپ كەتىپ, ۇلكەن ەكى الا سومكەمەن پاۆلودارعا ارەڭ جەتكىزىپ ەدىك. ك.كەنجەتاەۆتىڭ اققۋ دومبىراسىن, ق.بەكحوجيننىڭ, د.ابىلەۆ پەن ق.ىدىرىسوۆتىڭ قولجازبالارىن الدىق. د.ابىلەۆتىڭ ۇيىندەگى جەڭگەي قاجىمۇقان اتامىزدىڭ ەرنى تيگەن ۇلكەن كارلەن كەسەنى تارتۋ ەتتى», دەپ اڭگىمەلەدى مەيرامعالي قايروللا ۇلى.
نەگىزى بۇقار جىراۋ مۋزەيى ورنالاسقان نىسان – 1897 جىلى سالىنعان تاريحي عيمارات. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا ەكىنشى گيلدياداعى كوپەس فاتتاح رامازانوۆ بۇل جەرگە مەشىت سالماقشى بولىپ ىرگەتاسىن قۇيدىرادى. الايدا ونىڭ جوباسى دۇرىس بولماي, مەشىتتى وزگە جەردەن تۇرعىزۋعا شەشىم قابىلداعان. ءسويتىپ, وزگە كوپەسكە ساتىپ جىبەرگەن. كەيىن ونى كوپەس زايتسەۆ ساتىپ الىپ, ايشىقتى ويۋلارمەن كومكەرىلگەن كورىكتى اعاش ءۇي تۇرعىزادى. بىرنەشە بولمەدەن تۇراتىن ەڭسەلى نىسان وبلىس ورتالىعىنداعى تاريحي ءارى ساۋلەتتى عيماراتتاردىڭ بىرىنە اينالدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارى وندا ۋەزدىك اسكەري رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت ورنالاسىپتى. اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ وسى كەڭسەگە ءجيى كەلگەن. عيمارات سوعىستان سوڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە بەرىلىپ كەلگەن. بۇل مۋزەيگە مايدانگەر جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ, اقىن امانجول شامكەنوۆ جانە ت.ب. قالامگەرلەر ات باسىن بۇرىپ, ءوز قولتاڭبالارىن قالدىرعان.
«مۋزەيدە امىرە قاشاۋباەۆتىڭ داۋىسى جازىلعان پلاستينكا, «مولدالاردىڭ مولداسى» اتانعان ءدىن قايراتكەرى ءابۋشاحمان نۇرسەيىت ۇلىنىڭ (شاحمان مولدا) 49 كىتابى, جيۋل ۆەرننىڭ 1906 جىلى شىققان «ۆ سترانە مەحوۆ» كىتابىنىڭ تۇپنۇسقاسى, 1885 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا جارىق كورگەن «يستوريا يسكۋسستۆ» كىتاپتارى ساقتاۋلى. مۋزەي جۇمىسىنا سوڭعى جىلدارى عالىم ادىلبەك امىرەنوۆتىڭ ارالاسا باستاۋى ۇجىمعا اراب قارپىندەگى كونە قولجازبالاردى, كىتاپتاردى وقۋدىڭ مۇمكىندىگىن تۋدىردى. جوعارىداعى كىتاپتاردان بولەك, سوڭعى ءبىر جىل دەرەسىندە اراب گرافيكاسىنداعى ابايدىڭ 1909 جىلى شىققان تۇڭعىش جيناعى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قوس كىتابى, قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «قازاق تاريحىنان» كىتابى, بىرنەشە كونە جۋرنالدار تابىلدى. ال جۋىقتا مۋزەي قىزمەتكەرلەرى قانىش ساتباەۆتىڭ جازبا ماشينكاسىن, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى ۇستاعان قۇران كىتاپتى, يسا بايزاقوۆتىڭ دومبىراسىن, ايگىلى كەنتانۋشى قوسىم پىشەنباەۆ جايلى قولجازبا پوۆەستى تاپتى. بۇلاردىڭ قۇندىلىعىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس.
مەيرامعالي اعانىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كونە جادىگەرلەرگە دەگەن ىنتا-ىقىلاستارى ايرىقشا بايقالادى. بۇل مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇراقتى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ءىس-شارالارىنىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك. مەكتەپتەردە جىل بويىنا تۇراقتى تۇردە دارىستەر وتكىزىلىپ, جازعى ۋاقىتتا مۋزەي اۋلاسىندا وقۋشىلار ءۇشىن ۇلتتىق داستۇرلەردى ناسيحاتتايتىن كيىز ءۇي تىگىلەدى. مۇندا ۇلتتىق اسپاپتار مەن سالت-ءداستۇر ۇلگىلەرى پاش ەتىلىپ, بالالارعا قۇندىلىقتارىمىز ۇيرەتىلەدى. ال مەرەكەلەردە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن ونەر تۇرلەرىنەن بايقاۋلار ۇيىمداستىرىلادى.
پاۆلودار وبلىسى