«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءتىزىمى بويىنشا الماتى قالاسى ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى گۇلميرا يسيمباەۆا پارلامەنت دەپۋتاتى بولدى. گۇلميرا كىم؟ ول ەلىنە نەندەي ەڭبەك ءسىڭىردى؟ قانداي ورتادا ءوستى؟ پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك بيلىكتىڭ ءبىر بۇتاعى – ءماجىلىس مىنبەرىنەن ەل تاعدىرى ءۇشىن ورنىقتى ويلار مەن وزەكتى ۇسىنىستار ايتىپ جۇرگەن دەپۋتاتتىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتىڭ قاينار بۇلاعى قايدان؟
1.ءۇيسىنباي ما, يسيمباي ما؟
«اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر» دەگەن ءسوز بەكەرگە ايتىلماپتى. مەن مۇنى تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنى قۋانىشبەك اليشەرى ۇلىمەن اڭگىمەلەسكەندە بايقادىم. ول ايتقان مولتەك سىر حالىق قالاۋلىسىنىڭ اتاسى, اكەسى جانە اناسى تۋرالى بولعانىمەن, الپىس ەكى تامىردى قۋالاعان قاندا بار تاماشا قاسيەتتىڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە ەل ءۇشىن ەمىرەنىپ ءبىر جەردەن جارىپ شىعارىن كورسەتىپ تۇرعانداي ەدى.
– گۇلميرا قارىنداسىمىزدىڭ اتاسى ءۇيسىنباي دەگەن قاريا بولاتىن. بىراق كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى ورىس ءتىلدى قۇجات تولتىرۋشىلاردىڭ بىلمەستىگىنەن گۇلميرانىڭ اكەسى ەستايبەك اعامىز امال جوق «يسيمباەۆ» بولىپ جازىلىپ كەتە باردى. ال ءۇيسىنباي قاريا ءوز زامانىنىڭ باقۋاتتى ادامدارىنىڭ ءبىرى بولعان. سونىمەن بىرگە, ىسكەر, قوعامشىل, اۋىلناي (ستارشىن) قىزمەتىن اتقارعان كوزى اشىق كىسى ەدى دەيدى بىلەتىندەر. قازان توڭكەرىسىنە دەيىن جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىنداعى توعىزكەنت اۋىلىنىڭ باتىسىنداعى كوكدالا دەپ اتالاتىن ءشوبى شۇيگىن, كوكوراي شالعىندى جايلاپتى. سول جايلاۋعا ءتورت ايەلىنىڭ وتاۋىن ءتورت تاراپتان قوندىرىپتى.
2.اليشەرى مەن زياكۇل
ءۇيسىنباي اتامىزدىڭ بايبىشەسى ىرىستى اجەمىز قاراتاۋدى مەكەن ەتكەن تىلىك رۋىنىڭ ءتورتسارى اتاسىنان شىققان اتاقتى جاراس ءبيدىڭ قىزى ەكەن. ىرىستى انا دا الىس-جاقىندى وزىنە تارتىپ, يكەمدەپ وتىراتىن كوپشىل كىسى بولعان. ءۇيسىنبايدىڭ توقالدارىنان تۋعان بالالارىن دا جاتىرقاماي: «بايدىڭ ۇرپاقتارى ءبىر-بىرىنە وگەيلىك تانىتپاسىن» دەپ, ەمشەكتەن شىعىسىمەن ءوز باۋىرىنا باسىپ, ءوز تاربيەسىنە الۋى, شىنىندا دا, ەستىلىك ەمەس پە؟! البەتتە, ءوزى دە بىرنەشە قۇرساق كوتەرگەن. سولاردىڭ ءبىرى مەنىڭ اكەم – اليشەرى. ءۇيسىنباي اتامىز اليشەرىنى بەسىكتە جاتقان كەزىندە-اق ىرىستى انامىزدىڭ نەمەرە باۋىرى مويىنبەكتىڭ قىزى زياكۇلگە اتاستىرىپ قويادى. ال جاستارى ون ەكىگە تولعاندا ەكەۋىن ۇيلەندىرۋ ۋاقىتى جەتتى دەپ شەشەدى. كوك شالعىنعا جۇمىرتقاداي اق وتاۋ تىگىلىپ, كەلىندى الىپ كەلەتىن كۇن دە بەلگىلەندى. قىزىق تا تاپ وسى كەزدە بولادى. قالىڭدىقتى الىپ كەلەتىن كۇنى ساندەنە كيىنگەن اليشەرى كوگالدا دوپ قۋالاپ جۇرگەن قۇربىلارىنىڭ ويىنىنا «تاپسىرما بويىنشا» سىرتتان قىزىقتاپ تۇرادى. ويتكەنى, دوپ قۋ – ۇيلەنگەلى وتىرعان «جىگىتكە» جاراسپايتىن قىلىق. بىراق بالالاردىڭ ءبىرى اياعىنا تيگەن دوپتى قۋالاي جونەلگەندە, اليشەرىنىڭ ءبىر ازىلكەش قۇرداسى: «وتاۋعا تارت!» دەپ ايقايلايدى. الگى بالا دوپتى قۋعان كۇيىندە, جاس كەلىنگە ارنالعان اق وتاۋدىڭ الدىنان ءبىر-اق شىققان. اليشەرىنىڭ «شىدامى» بۇدان ارىعا جەتپەي, ۇستىندەگى ءساندى كيىمدەردى لاقتىرىپ تاستاپ, دوپتى وتاۋدىڭ تابالدىرىعىنان كەرى قايتارىپ, بالالىق شاقتىڭ بال شىرىنى – ويىنعا ارالاسىپ كەتە بارادى. مۇنى كورگەن جەڭگەلەرى: «كەلىن تۇسىرەدى دەگەن قاينىمىز مىنا دوپ قۋعان بالالاردىڭ قايسىسى؟» – دەپ سىقىلىقتايدى. ون ەكى جاستاعى جەتكىنشەكتى ۇيلەندىرۋ, بالالىقتىڭ قايتالانباس بال داۋرەنىنە قيانات بولاتىنىن اڭعارعان ءۇيسىنباي اتامىز ۋادەلەسكەن ۋاقىتتى بۇزباي كەلىنىن تۇسىرگەنىمەن, وتاۋعا ەنگىزبەي ىرىستى انادان تۋعان ءاۋاش جانە ءمىناش دەگەن قىزدارىمەن بىرگە تۋعان قىزىنداي ۇكىلەپ ۇستايدى. وسىلايشا, ءۇش جىل وتكەننەن كەيىن اليشەرى مەن زياكۇل ون بەسكە تولعاندا ءۇيسىنباي ۇلان-اسىر توي جاساپ, جاس جۇبايلاردىڭ اق نەكەسىن قيعىزىپ, اق وتاۋعا ەنگىزەدى. مىنە, سول ەكى كىسىدەن دۇنيەگە كەلگەن ەستايبەك بۇگىنگى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى گۇلميرانىڭ اكەسى. جاستاي قۇرساق كوتەرگەن كەلىنىنە اۋىرتپالىق سالماۋدى ويلاعان ىرىستى انا ەستايبەكتى ءوز باۋىرىنا باسىپتى.
3.ۋكراين ءتىلى جانە بي
ەستايبەك اعا تابيعاتىندا اقكوڭىل, قۋلىق-سۇمدىقتى بىلمەيتىن كوپشىل, دۋمانشىل ادام ەدى. باس قوسقان قاي ورتا بولماسىن گيتارامەن ءان سالاتىن. بيشىلىك ونەرى دە بار ەدى. تالاس وڭىرىنەن جۋالى اۋدانىنىڭ ورتالىعى بۋرنوە سەلوسىنا (قازىرگى باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىلى) قونىس اۋداردى. وندا ورىس مەكتەبىندە وقىپ, ۋكراين بالالارىمەن بىرگە ءوستى. ءسويتىپ, زەرەك بالا ورىس جانە ۋكراين تىلدەرىن جاقسى مەڭگەرىپ الدى. ونىڭ بۇل قابىلەتى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سۇراپىل كۇندەرى دە كادەگە جارايدى.
سوعىس باستالعان جىلى جاسى ون التىعا جاڭا تولعان ول كومسومول قاتارىنا الىنىپ, سوڭىنان «جاسىم ون سەگىزدە» دەپ اسكەري كوميسسارياتتاعىلاردى سەندىرەدى دە مايدانعا اتتانادى. بي ونەرىن دە سول فلوتتا جۇرگەندە ۇيرەنىپتى. ەستايبەك اعا ءبيدى قالاي ۇيرەنگەنى جايىندا بىلاي دەيتىن.
– جەڭىستەن سوڭ ماتروستار قۇرلىققا شاقىرىلدى. ءبىز دە سوعىس كرەيسەرىن تاستاپ, جاعالاۋعا شىعاتىن بولدىق. بىراق كرەيسەردە ءبىر ادام قالۋعا ءتيىس ەدى. ماتروستاردىڭ دەنى ورىستار. ايتپاقشى, كورابل كاپيتانى ۋكراين بولاتىن. كاپيتان كرەيسەردە قالۋدى ماعان تاپسىرىپ, باسقا ماتروستارعا تەز ارادا جاعالاۋعا جەتۋدى بۇيىردى. ءتارتىپ بويىنشا بارلىق تەڭىزشىلەر كەمەنى تاستاپ كەتكەنشە, مەن پالۋبادا بولۋعا ءتيىستىمىن. بۇل ءبىر دولى داۋىل ورشەلەنە سوعىپ, ۇيدەي تولقىندار پالۋبانىڭ ۇستىندەگى زاتتاردى جاڭقاداي لاقتىرعان, الاي-تۇلەي ءسات ەدى. تاعدىردىڭ قانداي قيىندىعى تاپ كەلسە دە قارسى الۋعا ىشتەي دايىندالىپ, بايلانىس سىمدارى بەكىتىلگەن دىڭگەكتى قاپسىرا قۇشاقتاپ, جانسىز بەينەدەي قاتتىم دا قالدىم. شاراسىزدىق پەن جالعىزدىقتىڭ وكسىگى كوزدەن جاس بولىپ اعىپ, بەتكە شاپشىعان مۇحيتتىڭ اششى سۋىنا ارالاسىپ جاتتى. تەڭىزشىلەردى جاعالاۋعا شىعارىپ سالىپ, كورابل كاپيتانى پالۋبانى ءبىر شولىپ ءوتتى دە, بايلانىس باعاناسىنا جابىسىپ تۇرعان مەنىڭ قاسىما كەلىپ, وڭ قولىن شەكەسىنە قويىپ:
– تەڭىزشى يسيمباەۆ, وتان الدىنداعى تاباندىلىق پەن ادالدىعىڭىز ءۇشىن العىس بىلدىرەمىن! – دەدى.
قارىسقان قولىمدى دىڭگەكتەن ازەر اجىراتىپ, شەكەمە كوتەرىپ:
– كەڭەس وداعىنا قىزمەت ەتەمىن! – دەپ, ۋكراين تىلىندە جاۋاپ بەردىم.
– ۋكراين ءتىلىن قايدان بىلەسىڭ؟ – دەپ سۇرادى تاڭدانعانىن جاسىرا الماعان كورابل كاپيتانى.
– مەن ۋكرايندىقتارمەن بىرگە ءوستىم, ەڭ جاقىن باۋىرلارىم – ۋكرايندىقتار بولدى! – دەدىم تاعى دا ۋكراين تىلىندە. قۇتىرعان داۋىل ءسوزىمدى ەستىرتپەي قويا ما دەپ, داۋسىمدى بارىنشا قاتتى شىعارۋعا تىرىستىم.
كاپيتان جەدەل شەشىم قابىلداپ:
– كەزەكشىلىكتى قابىلداپ ال! – دەپ قاسىنداعى كومەكشىسىنە بۇيىرادى.
وسىدان باستاپ جاعالاۋدا بولعان ءۇش جىلدا كاپيتان مەنى قاسىنان تاستامايتىن كومەكشى ەتىپ الدى. مەن ودان كوپتەگەن ۋكراين بيلەرىن ۇيرەندىم.
«جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل, جەتى ءتۇرلى ءبىلىم ال» دەيدى عوي قازاق دانالىعى. ءتىلدىڭ دە باعا جەتپەس قازىنا ەكەنىنە ەستايبەكتىڭ كوزى وسى تۇستا انىق جەتەدى. ول قازىنانىڭ باسقا بايلىقتان ارتىقشىلىعى, قايدا جۇرسەڭ دە كەرەك كەزىندە دايىن تۇرادى.
4.كومسومولدىق تاپسىرما, 25 سوم جانە ورىكبالا جەڭەشە
كەيىن ەستايبەك ءۇشارال اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتە ورىس ءتىلىنىڭ مامانى بولىپ, ۇزاق جىل ۇستازدىق ەتتى. ارينە, بۇل ورايدا اسىل جارى ورىكبالا جۇنىسبەكقىزىنىڭ وتباسىنداعى ورنىن دا ەرەكشە ايتقان ءجون. جاراتىلىسىنان سابىرلى, ءار نارسەگە بايىپپەن قاراپ, باردىڭ باعاسىن ايىرا بىلەتىن پاراساتتى كىسى ەساعانى بالاسىنداي ماپەلەيتىن.
– ورىكبالا جەڭەشەم بولماعاندا ءىلىم-بىلىمنەن اۋلاقتا, قويشى بولىپ كەتەر مە ەدىم, – دەيدى اڭگىمەشىم قۋانىشبەك.
– سەگىزىنشى سىنىپتى بىتىرگەن كەزىمدە ءۇشارال اسىل تۇقىمدى قاراكول قوي زاۋىتىنىڭ كومسومول حاتشىسى شاقىرتتى. بۇل 1963 جىلدىڭ جازى بولاتىن. ول مەنى بىردەن كەڭشار باسشىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ءابدىر ساعىنتاەۆتىڭ كابينەتىنە الىپ كەلدى. وندا كەڭشار پارتكومى, جۇمىسشىلار كوميتەتىنىڭ توراعاسى جانە كەڭشاردىڭ باس زووتەحنيگى وتىر ەكەن. سالەمنەن كەيىن ابەكەڭ:
– ءۇشارال – كيەلى توپىراق. ول – ەڭبەك مايتالماندارىنىڭ كەنىشى. ال ەل ىرىسىن اسىرىپ, بەرەكەسىن كوبەيتەتىن مىنا سەن سياقتى جاستار, – دەي كەلىپ, كومسومول بريگاداسىن قۇرماقشى ەكەنىن, سوندىقتان كەڭشارعا جاس شوپاندار كەرەكتىگىنە توقتالدى. اليشەرى كوكەمنىڭ كەلىسىمىن الىپ قويسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە پاكرتكوم حاتشىسى دا: «ەرتەڭگى ەڭبەك ەرى سەندەرسىڭدەر, سوناۋ ماسكەۋگە –جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولىپ سەندەر باراسىڭدار», دەپ قىزدىرمالاتتى. ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى جەلىككە بۇل قايراۋ ءدوپ كەلدى. مەن ىڭعاي بەرگەن سوڭ «پروفكوم» دا قاراپ قالماي, كاستومىنىڭ قالتاسىنان 25 سومدىقتى شىعارىپ: «دالادا قويدىڭ جاۋى قاسقىر دەگەن بولادى, مىنا اقشا وق-ءدارى ساتىپ الۋعا كاسىپوداق اتىنان جاس شوپان رەتىندە ساعان بەرىلگەن سىيلىق, – دەپ مەنىڭ الاقانىما سالدى دا: «قۇتىقتايمىن!» دەپ قولىمدى قىستى. ول زاماندا 15 جاسار جەتكىنشەكتىڭ ۋىسىنا تۇسە بەرمەيتىن 25 سومدىق قاعازدى سىعىمداي ۇستاپ, ورىكبالا جەڭەشەم ساتۋشى بوپ ىستەيتىن دۇكەنگە كەلدىم. مەنىڭ كوڭىلدى ءتۇرىمدى كورىپ, جەڭەشەم حال-جاعداي سۇراپ جاتپاي-اق:
– ساعان دايىنداپ قويعان ەدىم, – دەپ الدىما ەكى بۋما كىتاپتاردى قويا سالدى. كىلەڭ 9-شى سىنىپ وقۋلىقتارى ەكەن. باۋىن شەشىپ قاراي باستادىم. قاراعان سايىن, اتاق-داڭققا ۇمتىلعان بالالىق كوڭىلدى ەندى عىلىم حيكمەتتەرى باۋراي باستادى. اقىرى عىلىمعا دەگەن قۇمارلىق, كىتاپقا دەگەن اۋەستىك جەڭدى. ەكى بۋمانى ارقالاپ ۇيگە قايتتىم. مەنىڭ كىتاپقۇمارلىعىما سۇيسىنگەن ەستايبەك اعا مەن ورىكبالا جەڭەشەم اقىلداسا كەلىپ, تياناقتى ءبىلىم الۋىما وسىلاي كومەكتەسپەك بولىپتى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
جۋرناليست.
جامبىل وبلىسى.