قاي قالا, قانداي اۋدان ورتالىعىنا بارساڭىز دا, جەڭىس ساياباعى بار. قانقۇيلى سوعىستا قان توككەن, جاندارىن قيعان, تىلدا كۇندىز-ءتۇنى بەل شەشپەي ەڭبەك ەتكەن اعا ۇرپاققا دەگەن كەيىنگىلەردىڭ ۇلى قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى بۇل. مۇنداي ساياباق ساتباەۆ قالاسىندا دا بار.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ساياباق تۇبەگەيلى جاڭارتىلدى. ەسكىرگەن, كۇتىمسىزدىككە ۇشىراعان اعاشتار وتالدى. الاڭى كەڭەيتىلدى. بالالار الاڭدارى سالىندى. سۋبۇرقاق ورناتىلدى. ياعني حالىقتىڭ دەمالىسىنا بارىنشا قولايلى جاعداي جاسالدى. بىراق ەڭ باستىسى بۇل دا ەمەس. بۇل ساياباقتى ارالاعان كىسى جەڭىسكە قازاقتىڭ, ەل ازاماتتارىنىڭ قوسقان ۇلەسىنەن مول ماعلۇمات الىپ شىعادى. قالاي؟
بۇرىن مۇندا «باتىر قالالاردىڭ» اتاۋلارى جازىلعان ءبىر-ءبىر تاقتايشا ورناتىلعان تۇعىرلار تۇراتىن. قازىر سول تۇعىرلارعا باسقاشا تاقتايشالار قويىلدى. ارينە, مۇنداعى جازۋلار دا وزگەرتىلدى. مىسالى, «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قازاقستاننان 1 ميلليون 200 مىڭ ادام قاتىستى, سونىڭ 601 مىڭى تۋعان جەرگە قايتا ورالعان جوق. سوعىس جىلدارى قازاقستاندا 12 اتقىشتار, 4 اتتى اسكەر ديۆيزياسى, 7 اتقىشتار بريگاداسى مەن 5-كە جۋىق جەكە پولك, باتالوندار جاساقتالدى» دەگەن تاقتايشاداعى جازۋدى وقىعان ادام سوعىسقا ەلىمىزدىڭ اسكەري تۇرعىدان قانشالىقتى ۇلەس قوسقانىنا نازار اۋدارادى. «مايداندا اتىلعان ون وقتىڭ توعىزى قازاقستاننىڭ قورعاسىنىنان قۇيىلدى. جەزقازعان-قارساقبايدىڭ مىسى, قوڭىراتتىڭ موليبدەنى, جەزدىنىڭ مارگانەتسى مايداندى قارۋ-جاراق, وق-دارىمەن قامتاماسىز ەتۋدە شەشۋشى ءرول اتقاردى. قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن نەبارى 38 كۇندە جەزدى مارگانەتس كەنىشى ىسكە قوسىلدى» دەگەن جازۋ جەڭىسكە قوسقان ۇلەسىمىزدى ودان ءارى نىقتاپ, نىعارلاي تۇسەتىنى ءسوزسىز. بىرنەشە تاقتايشالار ەلىمىزدىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ ەرلىك جولدارىنان سىر شەرتەدى. ەگەر ءبىر تاقتايشادا «قازاقستاندىق گەنەرال يۆان ۆاسيلەۆيچ پانفيلوۆتىڭ 316-اتقىشتار ديۆيزياسى ەرلىكتىڭ عالامات ۇلگىسىن تانىتتى. ماسكەۋدى قورعاۋ كەزىندەگى 28 پانفيلوۆشى-جاۋىنگەردىڭ ەرلىگى الەمگە اڭىز بولىپ تارادى» دەپ جازىلسا, كەلەسىدەگى جازۋدان «داڭقتى پانفيلوۆشى باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى جازۋشى الەكساندر بەك 1942-1944 جىلدارى «ارپالىس» كىتابىن جازدى. كىتاپتىڭ العاشقى ۇزىندىلەرى «زناميا» جۋرنالىندا 1943 جىلى جاريالاندى. جاۋىنگەرلەر جاۋمەن شايقاسا ءجۇرىپ, بۇل كىتاپتى قولدان-قولعا تيگىزبەي وقىدى. باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى 1990 جىلى قايتىس بولعان سوڭ عانا بەرىلدى» دەگەن جولداردى وقيسىز.
ال تاعى ءبىر تاقتايشاعا جازىلعان «سوعىستاعى ەرلىگى ءۇشىن 520 قازاقستاندىق, سونىڭ ىشىندە 100 قازاق جاۋىنگەرى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. تالعات بيگەلدينوۆ, سەرگەي لۋگانسكي, لەونيد بەدا, يۆان پاۆلوۆ بۇل اتاقتى ەكى مارتە يەلەندى. جەزقازعان- ۇلىتاۋ وڭىرىنەن 5 ادامعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. ولار: نيكولاي كولباسوۆ, نيكولاي گريگورەۆ, اناتولي جيۆوۆ, اركادي زەنكوۆسكي, فەدور يۆانيشكو» دەگەن جازۋ ەلىمىزدەن جانە جەرگىلىكتى جەردەن شىققان باتىرلار تۋرالى دەرەك كورسەتۋىمەن قۇندى.
سونىمەن قاتار «ەل باسىنا كۇن تۋعان سىندارلى شاقتا وتان قورعاۋدان قازاق قىزدارى دا تارتىنىپ قالعان جوق. ولاردىڭ اراسىنان ءاليا مولداعۇلوۆا, مانشۇك مامەتوۆا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. قازاقتىڭ تۇڭعىش اسكەري ۇشقىش قىزى حيۋاز دوسپانوۆا 300 رەت اۋە شايقاسىنا قاتىستى. 2004 جىلى حيۋاز دوسپانوۆاعا قازاقستاننىڭ «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى» دەگەن ارنايى جازۋ قازاقتىڭ جىگىتتەرى عانا ەمەس, قىزدارىنىڭ دا باتىرلىعىن ايگىلەپ تۇر.
جەڭىستى قاسىم قايسەنوۆ, راحىمجان قوشقارباەۆ سىندى اعالارسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ول كىسىلەردىڭ ەرلىگى دە ساياباقتاعى تاقتايشالارعا «پارتيزان بارلاۋشى قاسىم قايسەنوۆتى ارىپتەستەرى «ۆاسيا» دەپ اتايتىن. بارلاۋشى بولعاندىقتان ول سوعىسقا «بۋلاتوۆ ۆاسيلي ميحايلوۆيچ» دەگەن قۇجاتپەن جىبەرىلگەن. ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن تانىتقان قاسىم قايسەنوۆ كسرو-نىڭ كوپتەگەن وردەن, مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى. 1995 جىلعى 9 مامىردا «قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى. ۋكراينانىڭ كارپات تاۋىنىڭ ۇشار بيىگىندە ونىڭ ەرلىگىن دارىپتەيتىن ەسكەرتكىش ورناتىلعان» جانە «قازاق جاۋىنگەرى راحىمجان قوشقارباەۆ 1945 جىلعى 30 ساۋىردە, 14 ساعات 25 مينۋتتا رەيحستاگ توبەسىنە جەڭىس جالاۋىن قادادى. 1999 جىلى راحىمجان قوشقارباەۆقا «قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى» دەگەن جازۋلار ارقىلى بەدەرلەنگەن.
سوعىس ۋاقىتىندا ج.جاباەۆتىڭ «لەنينگرادتىق ورەنىم» تولعاۋى قورشاۋدا قالعان قالانىڭ تۇرعىندارىنا, قالانى جاۋدان ازات ەتۋ ءۇشىن ارپالىسىپ جاتقان جاۋىنگەرلەرگە قانداي كەرەمەت رۋح بەرگەنى تۋرالى تالاي رەت ايتىلىپ, جازىلدى. ساياباقتاعى ءبىر تاقتايشادا «قازاق اقىنى جامبىل جاباەۆ 1941 جىلى قىركۇيەك ايىندا «لەنينگرادتىق ورەنىم» ولەڭىن جازدى. ولەڭ قالا كوشەلەرىنە پلاكات بولىپ ءىلىندى, قالانىڭ ءاربىر تۇرعىنىنا, جاۋىنگەرلەرگە تاراتىلدى. قۇرساۋدا قالعان لەنينگرادتىقتارعا ءجۇز جاستاعى جامبىلدىڭ ارناۋ جىرى كۇش-قۋات, قايرات-جىگەر بەردى» دەپ جازىلعان. سول ارقىلى اقىننىڭ وزىنە دە, ولەڭىنە دە لايىقتى قۇرمەت كورسەتىلگەن.
قازاق حالقىنىڭ مايدانداعى كوزسىز باتىرلىعىن دوسى تۇگىلى دۇشپانى مويىنداعانىن اتاقتى جازۋشى, پۋبليتسيست يليا ەرەنبۋرگ 1942 جىلعى 18 قازانداعى «كراسنايا زۆەزدا» گازەتىندەگى «قازاقتار» دەپ اتالاتىن وچەركىندە ايگىلەگەن بولاتىن. سول وچەركتەن الىنعان «ماعان ءبىر فريتس: ء«بىزدىڭ قارسىلاستارىمىز ەشتەڭەدەن تايسالمايتىن, قورقىپ-ۇركۋدى بىلمەيتىن جاۋىنگەرلەر بولىپ شىقتى. ولاردى ەشقانداي وق توقتاتا المادى. ءبىز ادامدار وسىنشاما باتىر, وجەت بولادى دەپ ويلاماعان ەدىك. سويتسەك, ولار قازاقتار ەكەن. بۇرىن مۇنداي حالىقتىڭ بار ەكەنىن بىلمەگەن دە ەدىم», دەدى» دەگەن جولدار دا ءبىر تاقتايشادان ورىن العان.
«جەڭىس مارشالى» اتانعان گەورگي كونستانتينوۆيچ جۋكوۆتىڭ «ەسىمدەگىلەر» كىتابىنداعى «1945 جىلعى 29 ساۋىردە بەرليندەگى رەيحستاگتان كەيىنگى ماڭىزدى نىسان راتۋشا ءۇشىن كەسكىلەسكەن شايقاس بولدى. راتۋشاعا ءبىرىنشى بولىپ 225-اتقىشتار ديۆيزياسىنان لەيتەنانت كەنجەباي مادەنوۆتىڭ ۆزۆودى ەندى» دەگەن سۇيىسپەنشىلىكپەن جازعان ەستەلىگىنىڭ تاريحي دەرەك رەتىندە ارنايى ءبىر تاقتايشاعا جازىلىپ قويىلعانىنا قالايشا سۇيسىنبەسكە!
مۇنداعى تاقتايشالاردان جەرگىلىكتى ايماقتىڭ, ءوڭىردىڭ دە سوعىسقا قوسقان ۇلەسى تۋرالى جاقسى مالىمەتتەر بەرىلگەنى بايقالادى. مىسالى, «سوعىس ۋاقىتىندا ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلەسىن تانىتقان جەزقازعان-قارساقباي كەنشىلەرى كسرو مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن 16 رەت جەڭىپ الدى. بۇل تۋ كەيىن جەزقازعان تاۋ-كەن كومبيناتىنا ماڭگىلىك ساقتاۋعا قالدىرىلدى» نەمەسە «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا جەزقازعان- ۇلىتاۋ وڭىرىنەن 15 مىڭعا جۋىق ادام قاتىستى, سونىڭ 10 مىڭنان استامى تۋعان جەرىنە قايتىپ ورالماعان, 8 343-ءى ءىز-ءتۇسسىز جوعالىپ كەتكەن. ساتباەۆ قالاسىنىڭ 2 مىڭعا جۋىق تىل ارداگەرى جەڭىسكە جەتۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوستى. جەرلەستەرىمىز جاقسىمبەك ۇنشىباەۆ, ۆيكتور كونستانتينوۆيچ كۋرياتوۆ «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرلەرى اتاندى. بۇل ازاماتتار – ساتباەۆ قالاسىنىڭ ماقتانىشتارى, ولارعا قالانىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلگەن. قالاداعى ەكى كوشە قوس باتىردىڭ ەسىمدەرىمەن اتالادى» دەگەن جازۋلار اسىرەسە, قالاعا سىرتتان كەلگەن قوناقتار ءۇشىن ءوڭىردىڭ, قالانىڭ تاريحىنان ءسال دە بولسا مالىمەت الىپ كەتۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزەتىنى انىق.
سوعىستىڭ وتى ءوشىپ, بەيبىتشىلىكتىڭ تاڭى اتقالى سەكسەن جىلعا جۋىقتادى. بۇگىنگى ءھام ەرتەڭگى ۇرپاق بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن بىلۋگە, ۇعۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە جاۋىنگەر-پۋبليتسيست باۋبەك بۇلقىشەۆتىڭ «كەيىنگى جاستار, جاس ىنىلەرىم, سەندەر باقىتتى جاندارسىڭدىر! سەندەر سوعىس دەگەندى بىلمەي وتەتىن بولاسىڭدار. ءبىز جاستىعىمىزدى سەندەردىڭ باقىتتارىڭنىڭ جولىنا قۇربان ەتتىك. سەندەر بەيبىت ومىردە باقىتتى عۇمىر سۇرەتىن بولاسىڭدار!» دەگەن ءسوزى اعا ۇرپاقتىڭ كەيىنگە قالدىرىپ كەتكەن وسيەت-اماناتى دەپ تۇسىنگەن ابزال. ب.بۇلقىشەۆتىڭ وسى ءسوزى دە ساياباقتاعى تۇعىرلارعا ورناتىلعان تاقتايشالاردىڭ بىرىندە جازۋلى تۇر.
ساتباەۆ قالاسىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, اقىن مۇسا تىلەۋوۆ ەسىمدى اقساقال تۇرادى. اقىن اقساقالدىڭ تاقتايشالاردىڭ بىرىنە قاشالىپ جازىلعان:
«ازات كۇن, ۇلى جەڭىس كوكسەگەنى,
ارقايسى ءبىر-ءبىر قۇرىش سەمسەر ەدى.
ەل ءۇشىن قۇربان بولعان قىرشىنداردىڭ,
ۇركەردەي بيىكتە تۇر ەڭسەلەرى.
امانات وشپەس داڭقى ۇلانىما,
ۇلى ەرلىك, ۇلى جەڭىس ۇرانىمدا.
ىنتىماق, ىرىس قونىپ ۇلىسىمدى,
بولەي بەر, بەيبىت كۇننىڭ شۋاعىنا», دەگەن ولەڭ جولدارى بۇگىنگى بارشامىزدىڭ وي-نيەتىمىز, ارمان-تىلەگىمىز ىسپەتتى.
بۇل تاقتايشالار قالاي ورناتىلدى؟ باستاما قايدان شىقتى؟ مىنە, وسىنداي سۇراقتى قالالىق اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى, ساتباەۆ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى وتەش احمەتوۆكە قويعان ەدىك.
– سوعىس شارپىماعان ەل جوق, كۇيزەلمەگەن شاڭىراق جوق. سوندىقتان وسى ساياباق جاڭارتىلاتىن كەزدە, قالالىق اقساقالدار القاسى مەن قالاداعى مادەنيەت, ونەر ادامدارىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن «شىندىق» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ مۇشەلەرى ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ, سول كەزدەگى قالا باسشىلىعىنا ساياباقتىڭ تۇجىرىمداماسىن وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىق. ۇسىنىس قولداۋ تاپتى. ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن جەڭىس ساياباعى سول جەڭىسكە ءوزىمىزدىڭ قوسقان ۇلەسىمىزدى, ەرلىگىمىزدى كورسەتىپ تۇرۋ كەرەك. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ قالاداعى جەڭىس ساياباعىن ەلىمىزدىڭ ەرلىگىن ەرەكشەلەگەن ساياباق دەسەك ارتىعى بولمايدى, – دەدى اعامىز.
شىنىندا دا, تاقتايشاداعى جازۋلار «جەڭىس بىزدىكى!» دەپ تۇرعانداي.
ۇلىتاۋ وبلىسى,
ساتباەۆ قالاسى