داعىستاننىڭ داڭقتى ۇلدارىن دارىپتەگەن اڭىز-ءاپسانالار كوپ. سولاردى ەستىگەندە ەرىكسىز ءسۇيسىنىپ, ءوزىڭدى قاپ تاۋىنىڭ قىراندارىنداي سەزىنەتىنىڭ قالاي ەكەن؟ قيالىڭ قيالارعا سامعاپ, رۋحىڭ كوتەرىلەدى. كەۋدەڭدى كەرەمەت نامىس كەرنەيدى.
اسىرەسە وتىز جىل اتتان تۇسپەي ورىس وتارشىلدارىمەن ايقاسقان يمام ءشامىل ەرلىگىن تولعاعان ەرتەگىگە بەرگىسىز اڭگىمەلەردىڭ اسەرىن ايتىپ جەتكىزە المايسىڭ. ول تۋرالى العاش مەكتەپتە تاريح وقۋلىعىنان وقىپ بىلدىك. جارىق- تىقتىڭ جارقىن بەينەسىن دە سودان كوردىك. ارينە, وندا ازاتتىق ارىستانى سۇيكىمسىز كەيىپتە سۋرەتتەلەتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن دە تاريحي تۇلعاعا بايلانىستى تام-تۇمداعان دەرەكتەر كەڭەستىك يدەولوگيا سارىجۇرت قىلعان سانامىزدىڭ تۇكپىرىندە قالىپ قويعان ەدى.
كەيىن ەسەيە كەلە راسۋل عامزاتوۆتىڭ «مەنىڭ داعىستانىم» اتتى شۇرايلى شىعارماسى ارقىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرلىسىنىڭ كوشەلى كوسەمىن كەڭىرەك تانىدىق. اقىننىڭ اكەسى, ستاليندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى عامزات تساداسا باھادۇرگە باعىشتاپ پوەما ارناعانىن, ءوزىنىڭ جولىن قۋعان بالاسىنىڭ جاستىقپەن جاڭساق باسىپ, سول كەزدەگى سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن جاعىمسىز جىر جازىپ شامىلگە ءتىل تيگىزگەنىنە ولە-ولگەنشە رەنجىپ وتكەنىنەن حاباردار بولدىق.
شامىلمەن تىزە قوسىپ بىرگە شايقاسقان, سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى, بىراق ارالارىندا ارازدىق تۋىپ, ات قۇيرىعىن كەسىسىپ تىنعان قاجىمۇرات جايىنداعى لەۆ تولستويدىڭ ايگىلى حيكاياتى «تىزەرلەپ ءومىر سۇرۋدەن تىك تۇرىپ ولگەندى» ارتىق سانايتىن تاۋلىقتاردىڭ ايبىنىن ودان سايىن اسقاقتاتىپ جىبەرگەنى امبەگە ايان.
بىردە مەنىڭ قولىما بەلگىلى اۆار قالامگەرى ءشاپي قازيەۆتىڭ ماسكەۋدەگى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان «جزل» سەرياسى بويىنشا جارىق كورگەن «يمام شاميل» عۇمىرنامالىق كىتابى ءتۇستى. كاۆكازدىڭ ارعى-بەرگىسىن اقتارىپ, تۋعان حالقىنىڭ بوستاندىعىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن ەسىل ەرلەر ارۋاعىن تەربەپ, پاتشالى رەسەيدىڭ جاسىل جايلاۋىندا جايىمەن جاتقان ەركىندىك سۇيگىش ەلدەردى جاۋلاۋ جولىنداعى جاۋىزدىق ارەكەتتەرىن جازعىرىپ, پۋشكين, لەرمونتوۆ, تولستوي, گريبوەدوۆ سەكىلدى ورىس ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىنداعى اسقار شىڭدار مەن اساۋ وزەندەر ولكەسىنىڭ ءور مىنەزدى پەرزەنتتەرى توڭىرەگىندە ءسوز قوزعاعان جازۋشىنىڭ قالام قۋاتى ءبىزدى بىردەن باۋراپ الدى. زامانىمىزدىڭ زاڭعار تۇلعاسى تۋرالى دۇنيەلەر مىنە, وسىلاي جازىلۋعا ءتيىس دەگەن وي تۇيدىك. مۇندا باستى كەيىپكەردىڭ ءومىرى مەن ەرلىك پەن ورلىككە تولى ءومىر جولى, دەربەس يمامات قۇرۋداعى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى, ارمان-اڭسارى, ءبارى-ءبارى بايىپتى باياندالعان. قىسقاسى, وقىرماننىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتەر دەرەك پەن دايەكتەر مولىنان قامتىلعان.
باسقىنشىلاردىڭ باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان قالىڭ اسكەرى اقىرى كوپتىگىن كورسەتىپ كوتەرىلىسشىلەردى باسىپ جانشىدى. بارار جەر, باسار تاۋى قالماعان قاھارمان قولباسشى قۇرمەتتى تۇتقىنعا اينالادى. سودان ونى سانكت-پەتەربۋرگتەگى پاتشا سارايىنا جونەلتەدى. يمپەراتور قابىلداۋىندا بولادى. اتا جاۋىنا اينالعان اتىشۋلى گەنەرال ەرمولوۆپەن دە كەزدەسكەن. الەكساندر بىرىنشىگە كاۆكازدى جارتى جىلدا جاۋلاۋعا ۋادە بەرىپ, ارتىنان ارام ويى جۇزەگە اسپاي جىگەرى قۇم بولاتىن, ايتسە دە ايگىلى پۋشكينگە «پونيكني سنەجنويۋ گلاۆوي, سميريس, كاۆكاز: يدەت ەرمولوۆ» دەگىزگەن جاۋىز جاندارال يمامنىڭ يمان ۇيىرىلگەن نۇرلى جۇزىنە قالاي ءداتى بارىپ قاراعانىن كىم ءبىلسىن. ءسىرا, ول ءوزىنىڭ وتانداسى م.يۋ.لەرمونتوۆتىڭ كاۆكاز حاقىنداعى: «...تام زا دوبرو, ي كروۆ زا كروۆ, ي نەناۆيست بەزمەرنا, كاك ليۋبوۆ» دەگەن ولەڭ جولدارىنداعى وسيەت ىسپەتتى ەسكەرتپەنى ەسىنە مۇلدەم الماسا كەرەك.
ايپاقشى, اتالعان تۋىندى اۆتورى ءشاپي قازيەۆ 2010 جىلى قازان ايىندا استانادا وتكەن رۋحاني كەلىسىم كونگرەسىنە كەلدى. جان-جاقتان جينالعان جاقسى-جايساڭداردىڭ اراسىنان جازۋشىنى تاۋىپ الىپ سىرلى سۇحبات قۇرعانىمىز, «يمام ءشامىلدىڭ» العاشقى بەتىنە قولتاڭباسىن قويدىرىپ العان ساۋلەلى ساتتەردى ءسىرا, ەشقاشان ۇمىتپايتىن شىعارمىز. ابزال اعا سوندا اۆاردىڭ تاعى ءبىر ءدۇلد ۇلى, دۇرىلدەگەن اتاعى ايداي الەمگە جايىلعان راسۋل عامزاتوۆ تا ۇلىقتاۋعا لايىق ەكەنىن ايتقان-تۇعىن.
اراعا از عانا ۋاقىت سالىپ, «جزل» سەرياسىمەن «راسۋل عامزاتوۆ» جارق ەتە قالعاندا اجەپتاۋىر قۋانىپ قالدىق. الاپات اقىندىعى ءوز الدىنا, ۇلتىنا ادال قىزمەتىمەن, ءسوزدىڭ ءسولىن اعىزار شەشەندىگىمەن, قاي-قايداعىنى تاۋىپ ايتار تاپقىرلىعىمەن, كەيدە كەڭەستىك ۇستانىمدارعا كەرەعار قيامپۇرىس مىنەزىمەن تالايلاردى تاڭداندىرعان تاماشا تاعدىر يەسىنىڭ عيبراتتى عۇمىرىنان سىر شەرتەتىن ەلەۋلى ەڭبەك كوزىقاراقتى كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىققانى انىق.
ىرىلەر شەرۋىن ىلگەرىلەتكەن ءشاپي قازيەۆ ىلە-شالا «كراسكي يزگنانيا» دەيتىن رومانىن جاريالاپتى. ونى وقي المادىق. بىلۋىمىزشە, دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى داعىستاندىق سۋرەتشى حاليلبەك مۇساەۆ جايىندا جازىلعان كورىنەدى. بۇل ءوزى اق پەن قىزىل ارپالىسقان قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن امالسىز تۋىپ-وسكەن جەرىنەن اۋا كوشىپ, المانيا اسقان, ميۋنحەندەگى كورول اكادەمياسىنا تۇسكەن, ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ, پاريجگە تاعىلىمداماعا جىبەرىلگەن كورنەكتى قىلقالام شەبەرى. الەم ادەبيەتىنىڭ الىبى توماس مانن مەن فرانتس دۋبا سياقتى سۋرەت سۇلەيىنىڭ قامقورلىعىن كورگەن. كەمەلىنە كەلىپ, كەر جورعاسىنا مىنگەن كەزدە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ, باسىمەن قايعى بولىپ كەتكەن. اقىر سوڭىندا گيتلەرشىلەرمەن سىيىسپاي, امەريكاعا اتتانعان. ەل-جۇرتىن ساعىنعاننان تالاي تاماشا كارتينا سالعان.
ماسكەۋدە تۇرسا دا, داعىستانىنا ادال بولعان ءشاپي قازيەۆ بۇگىندە ارامىزدا جوق. كىندىك قانى تامعان اۋىلىنان توپىراق بۇيىردى. ارۋاعى شات بولسىن دەپ, وسىناۋ شاعىن ماقالانى جازىپ وتىرمىز.