جەڭىس تۋىن تىككەن باتىر

جىل باسىندا ءبىزدىڭ باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىندا مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ەلەۋلى تۇل­عالاردىڭ ۇمىت قالماي, ۇرپاققا نا­سي­­حاتتالۋى كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. «ەل تاري­حىندا ەرەكشە ورنى بار تۇلعالارعا قۇرمەت كورسەتۋ ءداستۇرى ەلىمىزدىڭ جالپى­ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن نىعايتا تۇسۋگە زور سەپتىگىن تيگىزەدى. بيىل ايگىلى عالىم قا­نىش ساتباەۆتىڭ تۋعانىنا 125, داڭقتى با­تىرلار ساعادات نۇرماعامبەتوۆ پەن را­قىم­جان قوشقارباەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى» دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت.

رەيحستاگقا تۋ تىككەننەن كەيىن لەيتەنانت ر.قوشقارباەۆ پەن ونىڭ سەرىگى, قاتارداعى جاۋىنگەر گريگوري بولاتوۆ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىل­عانىمەن, بۇل جوعارى ماراپات ولارعا اقىرى بۇيىرماي كەتتى. بۇل ازداي, بەر­لين­نىڭ تورىندە جەڭىس تۋىن جەلبىرەتىپ ەلگە ورالعان ونى تۋعان جەرى مۇلدەم ەلەۋ­سىز قالدىردى دەسە دە بولادى. 13 جىل بويى­نا ول جايىندا بىردە-ءبىر مىنبەردەن ايتىل­مادى, بىردە-ءبىر گازەتتە جازىلمادى. ال ونىڭ ەسىمى تۇڭعىش رەت قازاق ءباسپاسوزى بەتىندە جاريالانىپ, ەرلىگى ەلگە تانىلۋىنا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءوزى تىكەلەي سەبەپشى بولعانىن بىلەسىز بە؟ كەيىن ءبىز ونىڭ قاھارماندىق ءىسى جايىندا وقىپ بىلدىك, ال رەسەي تاراپى قازاق باتىرىنىڭ رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ تۋ تىككەنىن مويىن­دادى ما؟ ءبىز بۇل ماقالامىزدا وسى جانە وزگە دە دەرەكتەرگە كەڭىرەك توقتالامىز.

راقىمجان قوشقارباەۆ – اقمولا وبلىسىنىڭ تۋماسى. استاناعا ىرگەلەس قوسشى قالاسىنىڭ ارعى جاعىنداعى قى­رىق­قۇدىق اۋىلىندا تۋىپ وسكەن. قازىر بۇل اۋىل جوق. 4 جاسىندا اناسىنان ايىرىلىپ, 13 جاسىندا اكەسىن «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستاپ اكەتەدى. ءتىرى جەتىم قالعان راقىمجان قازىرگى قوسشى قالاسىنان 3 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان تايتوبە اۋى­لىنداعى بالالار ءۇيىن پانالاۋعا ءماج­­بۇر بولىپتى. 1941 جىلى 22 ماۋسىمدا سوعىستىڭ باستالعانىن قوسشى ۇجىمشارىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇرىپ ەستيدى. العاشقى كۇندەردەن-اق مايدانعا اتتانۋعا سۇرانعانىمەن, جاسى جەتپەگەندىكتەن ونى سوعىسقا جىبەرمەيدى. تەك 1944 جىلدىڭ اياعىندا عانا اسكەرگە الىنىپ, سوعىس ءىس-قيمىلدارىن 1945 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا پولشا استاناسى ۆارشاۆا قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ۇرىستىڭ بىرىنە قاتىسۋدان باستايدى.

350 مەترگە سوزىلعان «سىرات كوپىرى»

ول العاش كەلگەن كۇننەن-اق 150-يد­ريتسك ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنداعى 674-پولكتىڭ 1-باتالونى 2-ۆزۆودىنىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالدى. باتىسقا جىلجىعان كەڭەس اسكەرى قاتارىندا بۇلار دا جاۋمەن ايقاسا ءجۇرىپ, 20 ءساۋىر كۇنى بەرلينگە ات باسىن تىرەيدى. ولىسپەي بەرىسپەيمىز دەپ بەكىنگەن فاشيستەر قالانى جانقيارلىقپەن قورعايدى. مۇنى 20 ساۋىردەگى ارتيللەريالىق اتقىلاۋدان باستالعان شابۋىلدىڭ 10 كۇنگە جالعاسىپ, 30 ساۋىردە اتاقتى «گيمملەر ءۇيىنىڭ» الىنۋىنا دەيىن سوزىلعانىنان كورۋگە بولادى. جەڭىستىڭ اۋىلى ءبىر قاراعاندا وتە جاقىن كورىنگەنىمەن, شىن مانىندە, تىم الىس ەدى. جاقىن دەيتىن سەبەبىمىز – «گيمملەر ۇيىنەن» رەيحستاگقا دەيىنگى ارالىق بار-جوعى 350 مەتر عانا بولاتىن. ال الىس بولاتىن سەبەبى – باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان 10 مىڭ فاشيست نەمىس پارلامەنتى عيماراتىنا بەكىنىپ الىپ, وقتى بۇرشاقشا بوراتىپ, قىبىر ەتكەننىڭ ءبارىن قىرىپ سالىپ وتىرعان ەدى.

راقىمجان قوشقارباەۆ كەيىنگى ءبىر ەستەلىگىندە «گيمملەر ءۇيىنىڭ» رەيحستاگ بەتتەگى تەرەزەسىنەن سىرتقا سەكىرىپ ءتۇسۋدىڭ ءوزى سىرات كوپىرىندەي قاتەرلى بولعانىن ايتادى. فاشيستەر ءدال وسى تەرەزەنى كوزدەپ, شىعا كەلگەننىڭ ءبارىن قاعىپ تۇسىرۋگە دا­يىن وتىرعان ەدى. بىرنەشە جاۋىنگەر سول جەردە وققا ۇشادى. ءبىر كەزدە وق داۋسىنىڭ تىيىلا قالعانىن پايدالانعان لەيتەنانت سىرتقا قاراي مىسىقشا قارعىپ, ءبىر ويپاڭنىڭ ىشىنە جاتا قالادى. قاراسا, وزىمەن بىرگە تاعى ءبىر ادام سەكىرىپتى. ول – گري­شا بولاتوۆ ەدى. ەكەۋى دە ءدىن امان. بى­راق بۇل رەيحستاگقا دەيىنگى 7 ساعاتقا سوزىل­­عان ۇزاق تا توزاق جولىنىڭ تەك باس­تا­ماسى بولاتىن. 350 مەتر جەردى بولاتوۆ ەكەۋى 7 ساعات دەگەندە ارەڭ باعىندىرادى. بوراعان وقتىڭ استى­نان جەر باۋىرلاپ وتە اقىرىن جىل­جىعانى سونداي, ءتىپتى ولاردى ولگەن ادام دەپ تە ويلاۋعا بولاتىن ەدى. ال عيما­رات ىشىنە ەنگەننەن كەيىن ءار بولمە ءۇشىن بولعان شايقاستار ودان دا قيىنداي ءتۇسىپتى. ويتكەنى ءبىر جاعىنان ىشتەگى جاۋ اسكەرىمەن ايقاسۋعا تۋرا كەلسە, ەكىنشى جاعىنان سىرتتان رەيحستاگتى اتقىلاپ جاتقان ءوز اسكەرىمىزدىڭ وعى دا ءتيىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن بولاتىن. دەگەنمەن «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەگەندەي, گريشا بولاتوۆ ەكەۋى وت پەن ءتۇتىننىڭ اراسىندا اتىس سالا ءجۇ­رىپ رەيحستاگتىڭ ەڭ ۇستىڭگى قاباتىنا كوتە­رىلەدى دە, عيماراتتىڭ قاسبەتىنە العاشقى جەڭىس جالاۋىن تىكتى.

ەلەنبەگەن ەرلىك

ءدال وسى كۇنى رەيحستاگتىڭ جان-جاعىنا 40 شاقتى تۋ ىلىنگەنى تۋرالى دەرەكتەر بار. سونىڭ ىشىندە ر.قوشقارباەۆ پەن گ.بولاتوۆ تىككەن تۋ ەڭ العاشقى جەڭىس تۋى ەكەندىگىنە دالەلدەر جەتىپ ارتىلادى. ال كەيىن جەڭىس تۋىن العاش بولىپ قادادى دەپ تانىلىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن م.ەگوروۆ پەن م.كانتاريا شىن مانىندە ول تۋدى ءبىرىنشى بولماسا دا, رەيحستاگتىڭ ەڭ ۇشار باسىنا تىككەن ەدى.

ارداگەر جۋرناليست جانبولات اۋپ­باەۆتىڭ 1984 جىلى راقىمجان قوشقار­باەۆتان العان سۇحباتىندا باتىر ودان ءارى بولعان جاعدايلاردى بىلاي ەسكە الىپتى: «سول كۇنى دە, ودان كەيىنگى اپتادا دا بۇل وقيعا بۇكىل ديۆيزيا, ار­ميا­عا بەلگىلى بولىپ, مۇنى جازباعان گازەت, جوعارى جاققا حابارلاماعان ادام قال­عان جوق. قايتا-قايتا كوميسسيا كەلىپ, الدەنەشە بەتتىك بايانات تا دايىندالدى. سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, جەكە انكەتامىز دا تولتىرىلدى. ءتىپتى 6 مامىر كۇنى ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اسكەري ءبولىم قىزمەتكەرلەرى گريگوري ەكەۋمىزدى ەرتىپ ءجۇرىپ, ءبىزدىڭ 30 اپرەل كۇنى «گيمملەر ءۇيىنىڭ» ءبىرىنشى قاباتىنداعى قاي تەرەزەدەن قالاي سەكىرىپ تۇسكەنىمىزدى, ءسويتىپ, رەيحستاگقا قانداي جولدارمەن قانشا ۋاقىتتا جەتكەنىمىزدى سحەما تۇرىندە سىزىپ العانى دا بار».

ونىڭ ايتۋىنشا, باسشىلار بۇلاردى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا دا ۇسىنعان ەكەن. بىراق گريگوري ەكەۋىنىڭ دە اكەلەرىنىڭ 1937 جىلى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستالىپ, ءىستى بولۋى سالدارىنان بۇل شەشىم كەيىنگە شەگەرىلگەن. ال رەسەيلىك «نوۆايا گازەتانىڭ» جازۋىنشا, 1945 جى­لى مامىردىڭ ورتاسىندا گريگوري بولا­توۆتى ءستاليننىڭ ءوزى قابىلداعان كورىنەدى. ول جايىندا دوسى ۆيكتور شۋكلين بىلاي ەسكە الادى: «گريشا اكەلىندى. اڭگىمە قىسقا-نۇسقا بولدى. «جولداس بولاتوۆ! ءسىز قاھارماندىق ءىس جاسادىڭىز, سوندىقتان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ءارى «التىن جۇلدىزعا» لايىقتىسىز. الايدا قازىرگى تاڭداعى جاعدايلار ءسىزدىڭ ورنىڭىزدا باسقا ءبىر ادامداردىڭ بولۋىن تالاپ ەتىپ تۇر. ءسىز ەرلىك جاساعانىڭىزدى ۇمىتىڭىز. ۋاقىت وتەدى, كەيىن ءسىز «التىن جۇلدىزبەن» ەكىنشى رەت ماراپاتتالاسىز», دەدى ستالين».

دەگەنمەن ءدال وسى كەزدەسۋدەن كەيىن كوپ وتپەي گ.بولاتوۆقا قىز زورلاۋعا وقتالدى دەگەن جالعان ايىپ تاعىلىپ, ءبىر جا­رىم جىلعا تۇرمەگە قامالادى. ال قاتا­رىن­دا ر.قوشقارباەۆ بار 674-پولك 1947 جىل­عا دەيىن بەرليندەگى شەكتەۋلى اسكەر قۇرا­مىندا قالىپ, سودان كەيىن عانا ەلگە ورالىپتى.

جوعارىداعى ەستەلىكتە ايتىلعانداي, نەمىس استاناسىنداعى شايقاستار اياقتالا سالىسىمەن رەيحستاگقا العاش تۋ تىككەن سايىپقىراندار جايىندا بىرنەشە باسىلىم جارىسا جازعان بولاتىن. 1987 جىلى جۋرناليست ج.اۋپباەۆقا بەرگەن ەكىنشى سۇحباتىندا ر.قوشقارباەۆ بىلاي دەيدى: «2 مامىر كۇنى رەيحستاگ تۇبىندە دەمالىپ جاتقان بىزگە ءوزىمىزدىڭ 150-يدريتسك ديۆيزيالىق گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ۆاسيلي سۋببوتين كەلدى. ول كومانديردەن بولعان جايدى تاپتىشتەپ سۇراپ الىپ, سودان كەيىن مەنىمەن, گريگوري بولاتوۆپەن سويلەستى. ەرتەسىنە, ياعني 3 مامىر كۇنى ءبىز سول ديۆيزيالىق «ۆوين رودينى» گازەتىنە ءىرى ارىپتەرمەن جازىلعان ليستوك ىسپەتتەس حاباردىڭ شىققانىن كوردىك. وندا بىلاي دەپ جازىلىپتى: «وتان ءوز ەرلەرىنىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن اتايدى. كەڭەس قاھارماندارى – حالىقتىڭ ادال ۇلدارى. ولاردىڭ تەڭ­دەس­سىز ەرلىگى تۋرالى كىتاپتار جازىلادى, اندەر شىعارىلادى. بۇل جاۋجۇرەك جىگىت­تەر گيتلەريزم ورداسىنا باسىپ كىرىپ, رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن قادادى. باتىرلار ەسىمىن جادىمىزدا ساقتايىق: لەيتەنانت راقىمجان قوشقارباەۆ, قىزىل اسكەر گريگوري بولاتوۆ...»

ون جىلعا سوزىلعان ۇنسىزدىك

ءيا, العاشقىدا ادىلدىك سالتانات قۇرىپ, ءبارى ويداعىداي باستالعان. ماراپات ءوز يە­­­سىن تابۋعا ءتيىس ەدى. الايدا كەيىن ۋا­قىت كورسەتكەندەي, رەيحستاگقا العاش تۋ تىك­كەن ادامدار رەتىندە مۇلدەم باسقا جاۋىن­­گەرلەردىڭ ەسىمدەرى اتالىپ, كەڭەس ودا­عى­نىڭ باتىرى اتاعى سولارعا بەرىلدى. جوعا­رىدا ايتىلعانداي, ر.قوشقارباەۆ 1947 جىلى ەلگە ورالعان سوڭ ونىڭ سول بەرليندە جاساعان ەرلىگى مۇلدەم ۇمىتىلدى دەسە دە بولادى. ارا-تۇرا كەي­بىر رەسەيلىك گازەتتەر ءلام-ميم دەپ قويعا­نىمەن, قازاق باسىلىمدارى مۇلدەم جاق اشپايدى.

تەك ون جىل وتكەننەن كەيىن عانا, ياعني 1957 جىلدىڭ اياعىندا باۋىرجان مومىش ۇلى قىزمەتىنەن بوساپ, الماتىعا كەلدى دەگەندى ەستىگەن كەيىپكەرىمىز وعان ارنايى سالەم بەرە بارىپ, ءوزىن تانىستىرىپ, اڭگىمە-دۇكەن بارىسىندا 1945 جىلى 30 ءساۋىر كۇنى بولعان وقيعانىڭ ءبارىن ايتىپ بەرەدى. سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى كاكىمجان قازىباەۆ «كەرنەگەن كەك» اتتى دەرەكتى حيكاياتىندا وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ءوزىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ شاقىرىپ العانىن بىلاي ەسكە الادى: «سەندەر جۋر­ناليست ەمەسسىڭدەر, قايداعى جۋرناليست؟! سوعىس بىتكەلى ون ءۇش جىل! انا راقىم­جاندى كورمەي جۇرگەن نەعىلعان جۋر­ناليسسىڭدەر؟! زناەش كتو تاكوي راحىم­جان؟ مەن دە ونى بۇگىن ءبىرىنشى رەت كوردىم. سالەم بەرە كەلىپتى. بىلەسىڭ بە, كىمنىڭ سالەم بەرە كەلگەنىن؟ ەتو يستوريچەسكي چەلوۆەك!.. بەرليندى الارداعى, رەيحستاگقا تۋ تىگەردەگى قىرعىن – ول ناعىز جويقىن قىرعىن! كاك ۆوين, كاك كوماندير يا پرەدستاۆليايۋ چتو ەتو تاكوە, ەتو بىلو نەۆەروياتنو! راقىمجان سول توزاقتىڭ ىشىندە بولعان, سول توزاقتان امان شىققان! جەڭىس جالاۋىن تىككەن! كىم ءۇشىن؟!»

مىنە, وسىلايشا, كوزى تىرىسىندە باتىر اتاعىن الماعان قازاقتىڭ ءبىر قاھارمانى كوزى تىرىسىندە باتىر اتاعىن الماعان تاعى ءبىر قاھارمانىنىڭ تاريح قويناۋىندا ۇمىت قالىپ, اتى وشپەۋىنە ىقپال جاساپتى. كوپ وتپەي جۋرناليست ك.قازىباەۆ ر.قوشقارباەۆ تۋرالى جازۋ ءۇشىن ونىمەن كەزدەسكەندە: «1946 جىلدىڭ 9 مامىرىنان كەيىن ءلام-ميم دەپ ەشكىم اۋىز اشقان جوق. سودان بەرى كورىپ تۇرعان ءتىلشىم, ءتىپتى قازاق باسپاسوزىنەن كورىپ تۇرعان ءبىرىنشى ادامىم ءوزىڭسىڭ», دەپتى باتىر.

سودان 1958 جىلعى 20 اقپان كۇنى «لەنينشىل جاس» گازەتىندە ك.قازىباەۆتىڭ «رەيحستاگقا تۋ تىككەن قازاق» اتتى كولەمدى وچەركى جارىق كورەدى. بۇل سوعىستان كەيىن 13 جىل وتكەندە عانا قازاق باسپاسوزىندە ول تۋرالى جازىلعان ەڭ العاشقى ماقالا ەدى. سول جاريالانىمنان كەيىن باسقا دا قازاق گازەتتەرى باتىر جايىندا دەرەك­تەر بەرە باستاعان سىڭايلى. 1958 جىل­دىڭ 9 مامىرىندا «سوتسياليستىك قازاق­ستان» گازەتىندە سوعىستا ەرلىك كورسەتكەن بىرنەشە جاۋىنگەردىڭ سۋرەتتەرى جا­ريا­لانىپتى. سولاردىڭ اراسىندا را­­قىم­جان قوشقارباەۆ تا تۇر, وعان «رەيح­س­تاگتى الۋعا قاتىسۋشى» دەپ قانا انىق­تاما بەرىلىپتى. گازەتىمىزدىڭ ودان كەيىن­گى جىلدارداعى نومىرلەرىن اقتارىپ كورگەندە, 1961 جىلدىڭ 9 مامىر كۇنى جاريالانعان «رەيحستاگقا تۋ تىككەندە» اتتى شاعىن عانا ماقالاعا كوزىمىز ءتۇستى. اۆتورى – ر.قوشقارباەۆتىڭ ءوزى. سودان ءبىر ءۇزىندى كەلتىرسەك, بىلاي دەپ جازىپتى: «...مەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ مايدانداردا بولىپ سوعىسپەن بەرلينگە دەيىن باردىم. فا­شيس­تىك گەرمانيانىڭ قانقۇيلى ۇياسى – رەيحستاگتى تىكەلەي الۋشىلاردىڭ قاتا­رىندا بولدىم.

...1945 جىلدىڭ 8 مايى. باتالون كومانديرى ۆاسيلي داۆىدوۆ شاقىردى دەگەن سوڭ شتابقا باردىم. كوماندير مەن كىرىسىمەن باسىمنان اياعىما دەيىن تۇگەل شولىپ شىقتى. ول كەزدە بۇعان ونشا تاڭعالمايتىنبىز. سەبەبى كومانديردىڭ بۇلاي قاراۋى زاڭدى, قانتوگىس اۋىر كەزەڭ, قازىر بارسىڭ, مينۋتىندا جوقسىڭ, قاتەرلى كۇن ەدى عوي. از ۇزىلىستەن كەيىن ول:

– لەيتەنانت قوشقارباەۆ! گريشا بۋلاتوۆپەن ەكەۋىڭىز رەيحستاگقا تۋ تىگەسىز­دەر. جاۋىنگەرلىك تاپسىرما وسىنداي! – دەپ كەلتە قايىردى.

ءبىز بۇل تاپسىرمانى ورىنداۋعا شۇعىل كىرىستىك. ءبىزدىڭ ءبولىم تۇرعان كۆارتال مەن رەيحستاگتىڭ ارالىعىندا اشىق الاڭ جاتىر. جاۋ وعى قارشا بورايدى. تەرەزەدەن سەكىرىپ تۇسكەننىڭ ءوزى قانداي قاۋىپتى كەزەڭ دەسەڭىزشى! بىراق بۇل تاپسىرمانى ءبىز اجال دەگەنىمىز جوق, ابىروي, سەنىم دەپ تۇسىندىك. وسى سەزىم ءبىزدى سەنىممەن العا جەتەلەدى. قىزىل تۋ مەندە بولاتىن. باس كوتەرسەڭ ج ۇلىپ كەتكەلى تۇر. رەيحستاگقا بەكىنگەن فاشيستەر ءۇستى-ۇستىنە اتقىلاپ, سناريادتار جاۋدىرۋدا.

ءبىز رەيحستاگپەن اراداعى الاڭدا ءبىراز وتىرىپ, ءتۇن قويۋلانا بەرگەندە بىر­دەن العا ۇمتىلدىق. كوپ ۇزاماي رەيح­ستاگ­تىڭ ىرگەسىنە جەتىپ, قابىرعاسىنا قولى­مىز, تابالدىرىعىنا تابانىمىز ءتيدى. جەلبىرەگەن جەڭىس تۋى تىگىلدى.

تاپسىرما ورىندالعان كەزدە باسقالار دا كەلىپ جەتتى. ولاردىڭ اراسىندا اتى ايگىلى باتىرلار ەگوروۆ پەن كانتاريا بار. ۇلكەن ءۇيدىڭ ءبىر مۇيىسىنە ولار دا تۋ تىگىپتى. رەيحستاگقا شابۋىل كەزىندە ۇمىتىلماس وقيعا وسىلاي بولعان ەدى. ۇلى جەڭىسكە ءبىز ءوز ۇلەسىمىزدى وسىلاي قوستىق».

وسىنداي جاريالانىمداردان كەيىن قازاق حالقى تۇڭعىش رەت ءوزىنىڭ حاس باتىرىن تانىعان ەدى. بىراق مۇنىمەن شەكتەلمەي, كەڭەس زامانىندا باۋىرجان مومىش ۇلى, ءىلياس وماروۆ, جۇمابەك تا­شە­نوۆ ورتالىققا دۇركىن-دۇركىن حات جا­زىپ, راقىمجان قوشقارباەۆقا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن اپەرۋگە تال­پىنعانىمەن, بۇعان ماسكەۋ مويىن بۇرا قويماپتى. ءتىپتى 1980 جىلى رەسپۋب­ليكانىڭ 60 جىلدىعىن تويلاۋعا ارنايى كەلگەن ءبىرىنشى حاتشى ل.برەجنەۆكە دە بۇل تۋرالى قۇلاققاعىس ەتىلگەندە ول: «تا­ريحتى قايتا قاراپ قايتەمىز» دەپ قىسقا قايىرعان دەسەدى. وسىلايشا, جەڭىس تۋىن تىككەن قاھارمانعا دا, اتاقتى باۋكەڭە دە بۇل اتاق كوزى تىرىسىندە بۇيىرماي كەتتى.

دەگەنمەن 1990 جىلى باۋىرجان مومىش ۇلىنا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. وسىلايشا, ءبىز ءوز تاراپىمىزدان راقىم­جان قوشقارباەۆتىڭ رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ تۋ تىككەن باتىر ەكەنىن الەمگە پاش ەتۋگە تىرىسىپ كەلەمىز. ال كەڭەس ودا­عىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى سانالاتىن رەسەي تاراپى بۇنى مويىندادى ما؟

كىم ءبىرىنشى؟

ارينە, كورشى ەل رەسمي تۇرعىدا ەگو­روۆ پەن كانتاريانى رەيحستاگقا ال­عاش تۋ تىگۋشىلەر دەپ سانايدى. رەسەي پرەزي­دەنتىنىڭ 1996 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندەگى جارلىعىمەن سولاي بەكىتىلگەن. بۇعان دەيىن «كىم ءبىرىنشى بولدى؟» دەگەن سۇراققا رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري تاريح ينستيتۋتى «بۇل ماسەلەدە پىكىر قايشىلىعى بار» دەپ ەكىۇشتى جاۋاپ قايتارعان بولاتىن. دەگەنمەن كەيىنگى جىلدارى بۇل باعىتتا بەلگىلى ءبىر جىلىمىق بارى سەزىلەدى. ولاي دەيتىنىمىز, رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى بىرنەشە جىلدان بەرى 30 ساۋىردە ر.قوشقارباەۆ پەن گ.بولاتوۆتىڭ رەيحستاگقا ءبىرىنشى بولىپ تۋ تىككەنى تۋرالى اقپاراتتى جاريالاپ كەلەدى. العاش رەت رف ءسىم 2021 جىلى جاريالاعان ماقالادا بىلاي دەلىنگەن: «1945 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە رەيحستاگقا شابۋىلداۋ كەزىندە العاشقى قىزىل تۋ ءىلىندى. ونى 674-اتقىشتار پولكىنىڭ جاۋىنگەرلەرى راقىمجان قوشقارباەۆ پەن گريگوري بولاتوۆ قادادى...

رەيحستاگتى الۋداعى كورسەتكەن قاي­سار­لىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن راقىمجان قوش­قارباەۆ پەن گريگوري بولاتوۆ قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. قوشقارباەۆقا ءوزىنىڭ وتانى – قازاقستاننىڭ اقمولا وبلىسىندا جانە ەل ورتالىعى استانادا, ال بولاتوۆقا – كيروۆ قالاسىندا ەسكەرتكىش قويىلعان».

ال بيىل 30 ساۋىردە رەسەيدىڭ ءسىم جاريالاعان اقپاراتتا رەيحستاگتى الۋ حرونولوگياسىن بىلايشا بەرگەن: «قىزىل ارميانىڭ بولىمشەلەرى قابىرعاداعى ويىقتار ارقىلى رەيحستاگقا باسىپ كىردى. كەسكىلەسكەن قويان-قولتىق ۇرىس باستالدى.

لەيتەنانت ر.قوشقارباەۆ پەن قاتار­داعى گ.بولاتوۆ قولدان جاسالعان قىزىل تۋدى باستى كىرەبەرىستىڭ باسپالداعىنداعى باعانعا بەكىتتى. اعا سەرجانتتار گ.زاگيتوۆ, ا.ليسيمەنكو, ا.بوبروۆ, سەرجانت م.مينين رەيحستاگتىڭ توبەسىندەگى «جەڭىس قۇدايى» مۇسىنىنە العاش بولىپ قىزىل تۋدى ءىلدى.

شاتىردىڭ باتىس قاسبەتىنە س.سوروكين باستاعان 674-پولكتىڭ بارلاۋشىلارى ءۇشىنشى قىزىل تۋدى بەكىتتى. باتالون كومانديرىنىڭ ورىنباسارى لەيتەنانت ا.بەرەست باستاعان 756-اتقىشتار پولكىنىڭ بارلاۋشىلارى سەرجانت م.ەگوروۆ پەن كىشى سەرجانت م.كانتاريا ي.سايان روتاسى اۆتوماتشىلارىنىڭ قورعاۋىمەن زاقىم­دالعان رەيحستاگتىڭ كۇمبەزىنە قىزىل تۋدى قادادى. وسى تۋ جەڭىس تۋى بولدى».

ءيا, رەسەي تاريحشىلارى دا, ساياساتكەر­لەرى دە سوعىستىڭ اياقتالۋىن بىلدىرەتىن جەڭىس تۋى ەگوروۆ پەن كانتارياعا تيەسىلى بولعانىن ايتقانىمەن, ولارعا دەيىن ر.قوشقارباەۆ پەن گ.بولاتوۆتىڭ العاشقى تۋدى قاداعانىن اقىرىنداپ مويىنداپ كەلەدى. 1945 جىلى مايدان گازەتتەرىندە جاريالانعان العاشقى دەرەكتەردى وقىعان ادامنىڭ ونى مويىنداماسقا دا امالى جوق. ازىرگە ولار جالاۋدى بىرەسە باسپالداق باعانىنا, بىرەسە عيماراتتىڭ قاسبەتىنە ءىلدى دەپ ءتۇرلى پىكىر ايتقانىمەن, سول تۋدىڭ العاشقى جەڭىس بەلگىسى بولعا­نىنا كوزدەرى جەتە باستاعانىنا ءشۇبا جوق.

ءبىز وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا حالىق قاھارمانىنىڭ استانا ىرگەسىندەگى قىرقىنشى ستانسادا تۇراتىن كەلىنى قالام تەمىروۆانىڭ شاڭىراعىنا ارنايى باس سۇقتىق. ول كىسى – ر.قوشقارباەۆتىڭ ءىنىسى مۇقاتايدىڭ جۇبايى.

«راقىمجان اعاتايىم سوعىستان كەيىن الماتىدا قالدى. بىراق 9 مامىردا, باسقا دا مەرەكەلەر كەزىندە اقمولاعا ءجيى كەلەتىن. كەلگەن سايىن ۇيىمىزگە سوقپاي كەتپەيتىن. وتە باۋىرمال, مەيىرىمدى ادام ەدى. جولداسىم مۇقاتايدىڭ اتىن اتاماي, مۇقاجان دەپ وتىراتىن. تويلاردا ءان ايتقاندى, قالجىڭدى جاقسى كورەتىن», دەپ ەسكە الادى قالام اپاي.

ونىڭ ايتۋىنشا, راقىمجان اتامىزدان ءاليا ەسىمدى جالعىز عانا قىز تۋعان. ول قازىر كوزى ءتىرى, الماتىدا تۇرادى. «اعاتايىم بىزگە سوعىس تۋرالى كوپ ايتا بەرمەيتىن. بىلەتىنىم, سوعىستا ەكى رەت قانا كىشىگىرىم جاراقات العانىن ايتقان ەدى. ءبىرىنشى رەت شايقاس كەزىندە وق قاباعىن جىرىپ ءوتىپتى. «قۇدايدىڭ ساقتاعانى عوي, تەك تەرىمدى عانا جىرتىپ كەتتى» دەپ وتىراتىن. ال ەكىنشى رەت اياعىنا وق ءتيىپتى. بىراق ول دا اسا قاتەرلى ەمەس. رەيحستاگقا تۋ تىككەنى جايىندا سۇراساق: «بىزگە بەرمەدى. بالكىم, سول كەزدەگى ەلدىڭ باسشىلىعىنا جاقسى كورىنۋ ءۇشىن قانداسىنا بەرگەن شىعار» دەپ قىسقا قايىراتىن ەدى», دەيدى قالام اپاي.

شىندىق قانشا جاسىرىلسا دا, ۋاقىت ءبارىبىر ءبارىن ءوز ورنىنا قويادى. فاشيزممەن سوعىستا اجالمەن بەتپە-بەت كەلىپ, ايانباي كۇرەسكەن حالىق قاھارمانى راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەرلىگىن دە الەمگە تانىتار كۇن الىس ەمەس.