قىركۇيەك ايى. بالامنىڭ بالاباقشاداعى تاربيەشىسى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «وتان» اتتى ولەڭىنەن ەكى شۋماق جاتتاۋعا بەردى. جارىسقا قاتىستىرماقشى ەكەن. بۇل ءۇش جاسقا ەندى عانا تولاتىن بالدىرعانعا ساي كەلمەيتىنىن ايتتىم. الايدا تاربيەشى قيىلىپ وتىنگەن سوڭ, كوڭىلىن قيماي, ءبىر اپتاداي جاتتاتتىم. بىراق ولەڭدەگى ءجيى قايتالاناتىن سوزدەر مەن اۋىسپالى ماعىناداعى ويلار اۋىر ءتيىپ, قينالدى. سول سەبەپتى ءبىر شۋماعىمەن شەكتەلدىك.
وسى ماسەلەنى قىز-كەلىنشەكتەرمەن ءوزارا ءسوز ەتىپ وتىرعاندا كوپبالالى ءبىر ارىپتەسىم: «سەندەردىكى جاسىنا كەلمەسە دە ءمانى بار ەكەن, بىزگە نەبىر سوراقى, تاقپاق دەۋگە كەلمەيتىن شاتپاقتاردى بەرگەن», دەدى. ءيا, گازەتىمىزدىڭ 2022 جىلعى 29 ناۋرىز كۇنگى نومىرىندە «تاقپاق ەمەس, شاتپاق دەرسىڭ» دەيتىن ماقالامىزدا جازعانىمىزداي, اتا-انالار مەرەكە سايىن جاتتاۋعا بەرىلگەن تاقپاقتاردى الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالاپ جاتادى. ونداعى ۇيقاستاردىڭ جوقتىعى ءبىر بولەك, ءمان-ماعىناسىز, قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن تىركەستەردەن ءسوز ۇعاتىن ادامنىڭ ءبارى ۇيالادى. «ەمىپ وسكەن بوبەكپىز, انامىزدىڭ ماماسىن», دەگەندى دە كوردىك. اڭگىمەگە قوسىلعان ەكىنشى كەلىنشەك بۇدان دا ۇيات نارسەنىڭ شەتىن شىعارىپ: ء«ۇيدىڭ اينالاسىندا ون شاقتى بالاباقشا بار. بارىنە بالامدى بەرىپ كوردىم. كەيبىرىنە 2 اپتا, ەندى بىرىنە 1 اي بارىپ, شىعىپ كەتتىك. سونىڭ كەمى 7-8-نەن تاربيەشىنىڭ ساۋاتسىزدىعىنا كۇيىپ كەتكەننەن شىعارىپ الدىم. اتا-انامەن بايلانىسايىن دەپ WhatsApp-قا ءتۇرلى سەبەپپەن جازادى عوي, سونداعى قاتەلەرىنەن كوز سۇرىنەدى. بالانىڭ اتىن قايتا-قايتا كىشى ارىپپەن جازاتىنداردى كوردىم. ول قايتىپ بالا وقىتادى؟», دەدى.
مۇنداي جاعدايعا ءوزىمىز دە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. ءبىلىم تاقىرىبىن تۇراقتى جازاتىن جۋرناليست بولعاندىقتان جۇمىس جونىندە تالاي پەداگوگپەن تىلدەستىك. باسقاسى – باسقا, قازاق ءتىلى مۇعالىمىنىڭ پۋنكتۋاتسيادان جۇرداي ەكەنىن كورىپ, جاعا ۇستاعانبىز. الەۋمەتتىك جەلىدە حات جازىسقاندا دا كوبىنىڭ گرامماتيكاسى اقساپ تۇرعانىن بايقايمىز. سوندايدا شىنىمەن دە ء«بىز بالامىزدىڭ ساۋاتىن كىمگە اشتىرىپ ءجۇرمىز؟» دەيتىن سۇراقتىڭ مازالايتىنى راس.
ءسوز باسىنداعى تاقپاق ماسەلەسىنە ورالايىق, بالاباقشا تاربيەشىلەرى مەن مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ بالالارعا, وقۋشىلارعا بەرەتىن تاقپاقتارى, ولەڭدەرىنە قاراساڭىز, بىلىكتىلىگى ءبىر بولەك, ىزدەنىستىڭ ازدىعىن بايقايسىز. ءتىپتى كەيدە ينتەرنەتتەن الىنعان, جاساندى ينتەللەكتىگە جازدىرعان, ۇيقاسى ءالسىز, ماعىناسى جوق تاقپاقتاردى كورگەندە قىنجىلاسىڭ.
انام قىرىق جىل مۇعالىم بولدى. ۇيدە «مادەنيەت جانە تۇرمىس», «قازاقستان مەكتەبى», «قازاقستان پيونەرى» سەكىلدى پەداگوگتەر مەن بالالارعا ارنالعان گازەت-جۋرنالدار وتە كوپ بولاتىن. انام سولاردىڭ ارقايسىسىنان وزىنە كەرەگىن تاۋىپ, ساباعىندا قولداناتىن. سونىڭ اسەرى مە, ءبىزدىڭ كەزدەگى مۇعالىمدەردىڭ سوزدىك قورى مول, سويلەۋى ساۋاتتى كورىنەتىن. ال قازىرگى كەيبىر تاربيەشىلەر مەن پەداگوگتەردىڭ كىتاپ وقىمايتىنى, گازەت-جۋرنال اقتارمايتىنى انىق بايقالادى. سوندايدا 2-3 ساعاتتىق سارىجاعال ارنالارداعى بىرەۋدىڭ وتباسىن تالقىلايتىن پودكاستارعا ۋاقىت جۇمساعانشا, ءبىر باسىلىم پاراقتاسا ەكەن دەيسىڭ. ولارعا ەمەس, ۇرپاقتىڭ ساۋاتىنا الاڭداعاننان تىلەيسىڭ.
بالاما رەسپۋبليكالىق «بالدىرعان» جۋرنالىن وقىپ بەرەمىن. اي سايىنعى سانىن اسىعا كۇتەمىز. 3-تەن ەندى عانا اسقان ول «بالدىرعاننىڭ» ورتاسىنداعى سۋرەتتەرمەن بەرىلگەن ەرتەگىنى قانشا قايتالاپ وقىپ بەرسەم دە, ءبىرىنشى رەت تىڭداعانداي تامسانىپ, كەلەسىدە تاعى وقىپ بەرۋدى سۇرايدى. بۇيىرسا, «ۇلان» گازەتىنىڭ دە وقىرمانى بولامىز دەگەن ءۇمىت بار. سول باسىلىمدارعا بىرىنەن-ءبىرى وتكەن جاقسى دۇنيەلەر شىعادى: جاتتاۋعا جەڭىل تاقپاقتار, ونەگەلى اڭگىمەلەر, ولەڭدەر, جاڭىلتپاشتار, ەرتەگىلەر, جۇمباقتار جاريالانادى. نەگە سونى پەداگوگ قاۋىم بالا وقىتۋ ىسىندە پايدالانبايدى؟ ولار بار, بىراق وتە از. سوراقىسى سول, مۇنداي باسىلىمداردىڭ بارىنان بەيحابار پەداگوگتەردى دە كوردىك. بۇعان ولاردىڭ باسىلىمدارعا جازىلماۋىن زاڭمەن بەكىتىپ بەرگەنىمىز دە «قولتىعىنان سۋ بۇركىپ تۇرعانداي». كاسىبي تۇرعىدا وسىرەتىن, ساۋاتىن اشا تۇسەتىن, شىعارماشىلىعىن شىڭدايتىن ناق پەداگوگتەر مەن بالالارعا ارنالعان باسىلىمداردى ناسيحاتتاۋدى, دارىپتەۋدى ماجبۇرلەۋ دەپ ۇعاتىنداردى ءتۇسىنۋ قيىن. ازىرگە باسىلىمدارعا جازىلۋعا ۇندەۋ دەگەنىڭىز – ناعىز ىزدەنبەيتىن پەداگوگتەر بۋىنىن قالىپتاستىرۋدىڭ توتە جولى بولىپ تۇرعانداي. ەكىنشىدەن, «وقيتىن ۇلت» تۇجىرىمداماسىنا دا قايشى. وقىمايتىن پەداگوگ وقيتىن ۇلت ۇرپاعىن قالىپتاستىرمايدى. ءۇشىنشىسى ءارى ەڭ وزەكتىسى, كىتاپ وقيتىن تۇلعانى تاربيەلەيتىن مامان – تاربيەشى, مۇعالىم. ءوزى گازەت, كىتاپ وقىمايتىن ادام الدىنداعى بالاعا قانداي شىعارما, نەندەي كىتاپ ۇسىنادى؟ مۇنىڭ «ناتيجەسىن» كورىپ تە ۇلگەردىك. 2023 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جاريالانعان PISA-2022 ءبىلىم ساپاسىن حالىقارالىق باعالاۋ قورىتىندىسىندا ەلىمىزدەگى وقۋشىلار ءدال وقۋ ساۋاتتىلىعىنان تومەن كورسەتكىش كورسەتتى, ءتىپتى شەكتى بالعا جەتپەدى. وسى قارقىنمەن كەتە بەرەتىن بولساق, وقۋ ساۋاتتىلىعىنداعى كورسەتكىشىمىز جاقىن ارادا وڭالمايتىن سياقتى. اقىر اياعى, پوپۋليست مەنەدجەرلەرگە «العىس ايتىپ» وتىرماساق نەتتى...