شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسى تىنىسىن ەلدەگى ەڭ ءىرى بيزنەس-اسسوتسياتسيا – ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىنا قاراپ اڭعارۋعا ابدەن بولادى. سوڭعى جىلدارى سالانى دامىتۋعا بولىنگەن تۇراقتى قارجى مەن نازار ەلىمىزدىڭ الەمدىك ەكونوميكا كوشىنەن قالماي, ساۋاتتى بيزنەس ورتانىڭ قالىپتاسۋىنا, كاسىپكەرلەردىڭ قولدانۋشى كۇيىندە قالماي, وندىرۋشىلىككە ۇمتىلا باستاۋىنا ىقپالىن تيگىزدى. كاسىپكەرلەرىمىز وتاندىق اينالىستا عانا ەمەس, الەمدىك ەكونوميكا كوشىنە كىرىگە باستادى.
ەل گازەتى «ەگەمەننىڭ» العاشقى بەتىندە ەلباسىنىڭ رەسمي كەزدەسۋلەرىنەن وزگە داستۇرگە اينالعان تاعى ءبىر جاڭالىقتار پاراسى بار. ول – ەلباسىنىڭ شەتەلدەن رەسمي ساپارمەن كەلگەن ەلدەردىڭ باسشىلارىن قابىلداۋدان كەيىن مىندەتتى تۇردە وتەتىن سول ەلدىڭ كاسىپكەرلەرىمەن ەل بيزنەسمەندەرىنىڭ ىسكەرلىك فورۋمدارى تۋرالى جاڭالىقتار. مىنە, وسى ءۇردىستىڭ ءمان-ماعىناسىن كوزى قاراقتى وقىرماندار جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىز. بۇل ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋدىڭ كەرەمەت ۇلگىسى. ويتكەنى, ۇيرەنەتىن ءۇردىستى ۇنەمى كورسەتىپ, كادەگە اسىرۋدى ءجيى ەسكە سالىپ وتىراتىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءىسى كورنەكتىرەك ەكەنى بەلگىلى. اسىرەسە, ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىعان مەملەكەتتەردەن ۇلگى الۋعا شاقىرۋدان شارشاعان ەمەس. سەبەبى, ەكونوميكالىق كوشتىڭ ىلگەرى دامۋى كەز كەلگەن ەل ءۇشىن سىرتپەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى جولعا قويۋدان باستالادى. كەشە عانا ەلىمىزگە كەلگەن چەحيا ەلىنىڭ پرەزيدەنتى ميلوش زەمان جانە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن قازاقستان-چەحيا بيزنەس-فورۋمىندا كوپجاقتى فورماتتا 500 ملن. دوللارعا كەلىسىمشارت جاسالدى. بۇدان بولەك ءتۇرلى دەڭگەيدە وتكەن سوڭعى ءبىر اي ىشىندە قازاق-تۇرىك, قازاق-پولياك بيزنەس-فورۋمدارى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنىڭ قارقىندى دامۋى جاعدايىنان حابار بەرىپ تۇر. مۇنداي بيزنەس-فورۋمدارىنىڭ ەرەكشەلىگى, بەرەرى بار ما؟ ءيا, ءسوزسىز. سەبەبى, جىل وتكەن سايىن حالىقتىڭ بيزنەسكە تارتىلۋى ارتىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە بيزنەس يدەياسى, قىزىعۋشىلىعى بار ىسكەر قاۋىمداستىق وكىلدەرى ءوز ءورىسىن كەڭەيتكىسى كەلەتىنى انىق. ال وعان سۇرلەۋ سالار باستى دۇنيە شىنايى اقپارات. مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق, شىنايى اقپارات وسى بيزنەس-فورۋمدار بارىسىندا بولىسىلەدى. مىنە, كاسىپكەرلىكتى ارىپتەستىككە اينالدىرۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن وسى ءبىر فورۋمداردىڭ پايداسى كوپ. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا دا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدى قايتا قاداپ ايتۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە, كاسىپكەرلىككە بەت بۇرىپ جۇرگەندەرگە ۇلكەن قولداۋ بولعانى انىق. پرەزيدەنتتىڭ شوب سۋبەكتىلەرىنە بەرگەن سەرپىنى سوزبەن شەكتەلمەي, ىسپەن دايەكتەلۋدە.
وتاندىق بيزنەس دامىپ كەلەدى دەدىك ءبىر سوزىمىزدە. ءيا, راس. وتكەن ەكى جىل ىشىندە شوب-تىڭ بەلسەندى سۋبەكتىلەرى 50 مىڭعا جانە وسى سالادا جۇمىس جاساۋشىلار 150 مىڭعا وسكەن. بۇل تۋرالى ۇكپ باسشىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىندا بەرگەن ەسەبىندە مالىمدەدى. ياعني, سالانى قولداۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان باعدارلامالار ناتيجەسىز ەمەس. ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەكونوميكانى قولداۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان بولىنگەن 1 تريلليون تەڭگەنىڭ 100 ميللياردى «بايتەرەك» ۇبح جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى يگەرىلگەن. بۇل وڭدەۋ سالاسىنا, اسىرەسە, تاماق ونەركاسىبىنە سالماقتى قولداۋ بولىپ وتىرعان كورىنەدى. بۇل – جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋ ءۇشىن ىرگەتاس. قارجىلاندىرىلعان جوبالاردىڭ 60%-ى – بۇل جاڭا جوبالار جانە ولاردىڭ جارتىسى ازىق-ت ۇلىك سالاسىنا جاتادى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «اگروبيزنەس-2020», «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» جانە باسقا دا باعدارلامالار بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. ۇكپ باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىندار قارجىلاي كومەكتەن ءىس جۇزىندەگى قايتارىمدى 1,5 جىلدان سوڭ كورسەتە باستايدى ەكەن.
ەلباسى «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋىندا ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قوزعالتقىش كۇشى رەتىندە شوب-تى دامىتۋ بويىنشا, 2050 جىلعا قاراي ءىجو-دەگى ونىڭ ۇلەسىن 50%-عا دەيىن ۇلعايتۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ كەرەكتىگىن تاعى ءبىر قاداپ ايتتى. سونىمەن بىرگە, 2015-2017 جىلدارعا بولىنگەن جالپى سوماسى 155 ميلليارد تەڭگەگە ازيا دامۋ بانكى, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, دۇنيجۇزىلىك بانك ەسەبىنەن شوب ءۇشىن كرەديتتىك جەلىنى ءتيىمدى تۇردە قولدانۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالدى. مەجە مەن وعان جەتۋدىڭ جولى ناقتى كورسەتىلىپ وتىرعان جەردە ارتىق سوزگە ورىن جوق. تەك ناقتى ىسكە كوشۋ قالىپ وتىر.
ۇكپ باسقارما توراعاسى باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتتارى مەن جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋلەرىندە شوب جاعدايىنا بايلانىستى كەز كەلگەن سۇراقتارعا ىركىلىسسىز جاۋاپ بەرىپ ءجۇر. ءجيى كوتەرىلەتىن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – موراتوريدان كەيىنگى جاعداي. 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جاريالانعان موراتوري اياقتالادى. وسىعان وراي, كوپتەگەن كاسىپكەرلەردىڭ سالىق ورگاندارى بارلىق كاسىپكەرلەردى جەكە-جەكە تەكسەرىسكە الا ما دەگەن قورقىنىشتارى جوق ەمەس. ءارى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ بەلسەندىلىگى تومەندەپ كەتپەي مە دەگەن كۇدىك بار. بۇل كۇدىكتى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ جوققا شىعاردى. موراتوري جاريالانعان كۇننىڭ وزىندە پرەزيدەنت جارلىعىنىڭ ماتىنىنە كوز سالساق, وعان قاراماستان, تەكسەرىسكە جاتاتىن جاعدايلار ءتىزىمى الدىن الا بەلگىلەنگەن بولاتىن. باس پروكۋراتۋرا جۇرگىزگەن بەينەكونفەرەنتسيادا باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى كراۆچەنكو 4 مىڭنان اسا تەكسەرۋ بولعاندىعىن ايتقان ەدى. ونىڭ وزىندە 80 پايىزى كاسىپكەرلەر تاراپىنان ۇسىنىس تۇسكەن. ياعني, بەلگىلى ءبىر نىسان قولدانىسقا بەرىلسە سەس, ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتىنەن مامانداردى شاقىرادى. ويتكەنى, بۇل كاسىپكەرگە نىساندى قولدانىسقا ەنگىزىپ, مەملەكەتتىك اكت الۋى كەرەك. مىنە, وسىنداي جاعدايلار كاسىپكەرلەر تاراپىنان باستاما تۇسەدى, دەپ اتاپ ءوتتى ول. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى ءبىر تەكسەرىستەر پاراسى باس پروكۋراتۋرانىڭ رۇقساتىمەن نەمەسە قىلمىستىق ءىس قوزعالۋىمەن بايلانىستى جۇرگىزىلگەن. بۇل ءموراتوريسىز جىل سايىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جۇرگىزىلەتىن 250 مىڭ تەكسەرىسپەن سالىستىرعاندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق. ءيا, مۇمكىن تەكسەرىسسىز جۇمىس جۇرگىزۋ جاقسى بولار, وعان بويىڭ ۇيرەنىپ تە الادى. الاڭسىز بولاسىڭ. بىراق, مەملەكەت پەن بيزنەستەن وزگە بۇل جەردە تاعى ءبىر ماڭىزدى نارسە بار. ول – تۇتىنۋشى قۇقىعى, دەگەن بولاتىن ول. موراتوري بارىسىندا ليتسەنزياسىز اراق-شاراپ ونىمدەرىن ساتۋمەن اينالىساتىن كوپتەگەن كومپانيالاردان بەلگىلەر ءتۇسىپ جاتقانىن جاسىرمادى. باسقا دا ورگاندارمەن تىكەلەي بايلانىسىمىز بار, ولارعا كوز جۇما قارامايمىز. ءتىپتى, بارلىق تەكسەرۋشى ورگاندار باسشىلارىمەن مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى, ەگەر ارتىق كەتكەن تۇستار بولىپ جاتسا, باقىلايتىن بولامىز. العاشقى توقساندا موراتوري الىنعان سوڭ ستاتيستيكاعا زەر سالاتىن بولامىز, قاي جەردە قانداي تەكسەرىستەر ءوتىپ جاتقاندىعىن باقىلايمىز. ەڭ باستىسى, جاڭا ءادىس-تاسىلدەر قولدانىلاتىن بولادى. موراتوريدەن كەيىن باسقا جاعداي تۋىندايدى, كاسىپكەرلەر وعان دايىن. ءبىز بيزنەس بەلسەندىلىگى تومەندەپ كەتەدى دەپ ويلامايمىز. قورقىنىش بار, ارينە. بىراق ءموراتوريسىز دە ءتارتىپتى بۇزباي, زاڭعا سايكەس جۇمىس اتقارۋ كەرەكپىز. تۇپتەپ كەلگەندە ادال, زاڭمەن ماسەلەسى جوق سالىق ءتولەۋشىلەر تەكسەرىستەن قۇتىلا الادى.
2015 جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جۇمىسىن باستاعانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە دە بىلەگىن ءتۇرىپ جاڭا جاعدايلارداعى باسەكەلەستىككە دايىندالۋى, ىڭعايلانۋى كەرەك. بيزنەستى دامىتۋدىڭ كەڭ مۇمكىندىگى سوڭعى جولداۋدان دا كورىنىس تاپتى. ءار كاسىپكەر رىنوكقا ەنىپ, ءوز كەتىگىن تابۋى كەرەك, ال ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن مەملەكەت ءوز تاراپىنان مۇمكىن جاعدايدى جاساۋى ءتيىس. بۇل شارالار جاڭا كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدار مەن بيزنەستە جاڭا بۋىن وكىلدەرىنىڭ پايدا بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن, دەگەن ەلباسى ءسوزى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنىڭ مەملەكەت قامقورلىعىنسىز قالمايتىندىعىنا تاعى ءبىر كوز جەتكىزدى. ارينە, مەملەكەتكە ارقا سۇيەگەن دۇرىس, الايدا جاعداي جاساپ وتىرعان ۇكىمەتكە قايتارار جاۋاپ تا ءوز بيىگىندە بولۋى ءتيىس. كاسىپكەرلەردەن زاڭعا باعىنۋ, مەملەكەت قازىناسىنا تۇسەتىن سالىقتىق كىرىستەردەن جالتارماۋ, ادال ءىس جۇرگىزۋ كۇتىلەدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس قىزمەتىنىڭ كۇشەيتۋگە باعىتتالعان جۇمىستارعا سەرپىن بەرەتىن باعدارلامالاردىڭ كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى دا ۇلكەن ءىستىڭ باسىن قايىرىپ وتىر. بيزنەس ورتانى جەتىلدىرۋ, مەملەكەتتىك شارالاردىڭ تيىمدىلىگىنە ساراپتاما جۇرگىزۋ, ادام كاپيتالىن دامىتۋ, قارجى رەسۋرستارىنا بيزنەستىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى قىزمەتىن كەڭ كولەمدە قولدانۋ كاسىپكەرلەردىڭ ءوزارا بايلانىسىن ارتتىرا تۇسۋدە. ا.مىرزاحمەتوۆ كاسىپكەرلەردىڭ مەملەكەت تاراپىنان قاجەتتى قولداۋ سەزىنەتىنىنە سەنىمدەرى كۇشەيگەندىگىن ەرەكشە ايتىپ ءجۇر. بىراق كاسىپكەرلەرگە دە قويىلار تالاپ بار. «جولداۋدا جۇكتەلگەن مىندەتتەر بويىنشا ولار ءوز تاراپىنان ۇلكەن, بايسالدى جۇمىستار جۇرگىزۋگە دايىن. ءبىزدىڭ پالاتانىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى بيزنەسمەندەر قۇقىن قورعاۋ بولعاندىقتان وسى تاراپتا تۇسكەن 3,5 مىڭ ماسەلە بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدەمىز. وسى ورايدا قالعان ءبىر ايدىڭ ىشىندە قۇجات اينالىمىن رەتكە كەلتىرىپ الۋعا شاقىرامىز. جوسپارلى تەكسەرىس بولماعان كۇننىڭ وزىندە زاڭ تالاپتارى ورىندالۋى ءتيىس», دەيدى ول.
اربانى دا سىندىرماي, وگىزدى دە ولتىرمەي ىلگەرى جىلجۋ قيىن. ءبىرىنىڭ قۇقىن قورعاۋ ءۇشىن ەكىنشىسىنە كوز جۇمۋعا بولمايدى. مۇنى ءتۇسىنىپ, مەملەكەت الدىندا كاسىپكەر جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ دارەجەسى جوعارى ەكەندىگىن ەسكە سالىپ وتىرۋ ارتىق ەمەس سەكىلدى.
ۆەنەرا تۇگەلباي,
«ەگەمەن قازاقستان».