مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋ قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ءۇشىنشى وتىرىسىندا جۇرت كوكەيىندە جۇرگەن كوپتەگەن كەلەلى ماسەلەمەن بىرگە, كەيىنگى كەزدەرى قازاق قوعامىن شاراسىزدىق, داعدارىس, دۇدامالدىق احۋالىنا دۋشار ەتىپ جۇرگەن كەيبىر كەلەڭسىز جايلارعا نازار اۋداردى.
پرەزيدەنت سولاردىڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەرتەرەكتە بولعان تاريحي وقيعالار مەن وسىعان بەلگىلى ءبىر مولشەردە قاتىسى بار تانىمال تۇلعالاردىڭ ارەكەتتەرىن وسى كەزدەرى تالماس تارتىس ۇستىندە تالقىلاپ, ار سوتىنا سالعىسى كەلەتىندەي پيعىل تانىتۋشىلاردىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. شىنى كەرەك, ءبىزدى دە بۇل جايت ءبىراز ۋاقىتتان بەرى تولعاندىرىپ ءجۇر ەدى. سوندىقتان وسى ورايدا سانا سارايىندا تالايدان قوردالانىپ قالعان ويىمىزدى ورتاعا سالماي تۇرا المادىق.
البەتتە, تاريحي شىندىق ايتىلۋى كەرەك. اقيقات – الماس قىلىش, ول قىن تۇبىندە قىلاڭىتىپ جاتىپ المايدى. ەرتە مە, كەش پە, جاقتاۋشىنى جارىپ ءوتىپ, ايتەۋىر ءبىر جالعاننىڭ جارىعىنا شىعادى. الايدا بۇل جولى مەڭزەلىپ وتىرعان رايداعى اڭگىمە دايەكتى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن شىنايى شىندىق شىرايىنان ەمەس, اۋىزەكى ءسوز سىڭايلاس الىپقاشپا تۇيتكىلدەردەن تۇرەن تارتاتىن قيىس قاۋەسەتتەر حاقىنان قوزعالىپ وتىر. ءبىر قىزىعى, تاريحتىڭ قويناۋىنان بۇلايشا قيسىن ىزدەيتىندەر كانىگى تاريحشىلار ەمەس, كوبىنە-كوپ بەلگىلى ءبىر وقيعالار مەن جاعداياتتار توڭىرەگىنەن ءىلىپ الىپ ءسوز تاراتۋعا عانا جارايتىن, ءبىلىم دەڭگەيلەرى داركۇمان كادۋىلگى كوپ ءسوزدى ديلەتانتتار بولىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ تارلاندارى بولىپ العان ولار سوندايدا ماسەلەنىڭ تۇپكى مانىنە اسا كوپ كوڭىل بولمەي, ءسوزدىڭ كەنىن وڭدى-سولدى اۋدارىپ-توڭكەرىپ جاتادى. مۇندايلاردىڭ دەنى ءبىر كىتاپتى شالا-پۇلا ءبىر شولىپ, قاراپ شىعىپ نەمەسە ءبىر ماقالانى دەندەتىپ وقىپ الىپ, كوسىلتىپ جازا سالادى. قانداي دا ءبىر تاريحي ماسەلەلەردى ىندەتىپ كوتەرىپ, پايىمدى پىكىر ءبىلدىرۋ ءۇشىن ءبىر ەمەس بىرنەشە, كەيدە ءتىپتى الدەنەشە ونداعان كىتاپتى وقىپ شىعۋعا تۋرا كەلەتىنى ولاردىڭ قاپەرىنە دە كىرمەيدى. ءسويتىپ, وتباسى, وشاق قاسىنداعى سىدىرما سيپاتىندا قوزعالاتىن ساراپتاۋلارىن قالىڭ كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنا قويادى.
تاريح عىلىمى تەك تاريحي ناقتى فاكتىگە, تولىققاندى تۇجىرىمعا سۇيەنەدى. فاكتى – تاريحتىڭ ءتىلى, جانى, ىرگەتاسى, سۇلباسى, نەگىزگى ەلەمەنتى, ماتەماتيكانىڭ تسيفرلارسىز, لينگۆيستيكانىڭ لەكسەما بىرلەستىكتەرىنسىز ءومىر سۇرە المايتىنى سياقتى, ول دا وزىنە كەرەكتى ناقتى دەرەكتەرسىز تىرشىلىك ەتۋگە قاۋقارسىز. ءبىز سوندىقتان الدەقانداي ءبىر ماتىندەردىڭ تاريحي شىندىققا قانشالىقتى جاناسىمدى ەكەنىن قاراستىرىپ وتىرعاندا, ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ قانداي سەنىمدى فاكتىلەرگە سۇيەنىپ تۇرعانىنا نازار اۋدارامىز. ەگەر ءىستىڭ فاكتىلىك جاعى ىسىرىلىپ قالىپ, ءدۇدامال دولبار مەن ءپاتۋاسىز پايىمعا جول بەرىلسە, ۇسىنىلىپ وتىرعان ماتىندەردىڭ قۇنى, ەگەر ولار بەلگىلى ءبىر پۋبليتسيستيكالىق نەمەسە فيلوسوفيالىق قاسيەتتەرگە يە بولسا دا, تۇككە تۇرعىسىز ەكەنى ايدان انىق ايقىندالا تۇسەدى. البەتتە, مۇنداي شيكى شىركىندەر تاريح عىلىمىمەن ەشقاشان قاتار قونا المايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.
تاريح عىلىمىنىڭ مىندەتى – شىنايى تاريح پەن بولجامدى تاريحتىڭ كوزگە كورىنىپ تۇرعان ايانسىز اراجىگىن ءبىر-بىرىنە ەتەنە جاقىنداستىرۋ نەمەسە ولاردىڭ اراسىنداعى ايىرىمداردى بارىنشا ازايتۋ. بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا فاكتىلەر مەن وقيعالاردىڭ ءجون-جوسىقسىز ينتەرپرەتاتسياعا ۇشىراپ كەتۋىنە جول بەرۋگە بولمايدى. ادەتتە قالىڭ كوپشىلىكتىڭ, بىلايعى جۇرتتىڭ تەمىر تالقىسىنا ءتۇسىپ كەتكەن وقيعالار تاريحتى ناقتى عىلىمنان اۋا جايىلۋشىلىعى مول گۋمانيتارلىق عىلىمعا اينالدىرىپ جىبەرەدى.
قازاق «وقۋ – ينەمەن قۇدىق قازعانداي» دەگەندى بەكەر ايتپاعان. بۇل ناقىلدىڭ تاريح عىلىمىنا تىكەلەي قاتىسى بار. دەمەك «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسەتىن» قاعيدات تاريح ءۇشىن اۋاداي قاجەت. تاريح ءشۇبالى شەشىمدەردى, ەكىۇشتى ەملەلەردى قالامايدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, پرەزيدەنتتىڭ قازاق قوعامىندا ءبىرازدان بەرى تارتىس-تالاس ارقاۋىنا اينالىپ كەلە جاتقان «شىڭعىس حاننىڭ تەگى كىم؟» دەگەن تۇرپاتتاعى جوسىقتار جونىندە ايتىپ وتكەن تۇجىرىمىمەن تولىق كەلىسەمىن. سەبەبى بۇل نەگىزسىز ەمەس.
بىرىنشىدەن, ول زاماندا ءالى قازاق دەگەن حالىق بولعان جوق, ياعني قازاق ۇلتى قالىپتاسقان جوق ەدى. ال قازىرگى قازاق ەتنوسىن قۇراپ وتىرعان تايپالار مەن رۋلاردىڭ ءبارىن بىردەي ءوز ناسىلىمىزگە جاتقىزۋعا حاقىمىز جوق. بۇل ءۇشىن سول زامانداعى رۋلار بىرلەستىكتەرىنىڭ بىزدەن باسقا كوپتەگەن ەتنوستىڭ ساپىندا بار ەكەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ماسەلەن, جالايىر تايپاسىنىڭ كوپ بولعاندا, ون پايىزداي بولىگى عانا قازاق ءتىنىن قالىپتاستىرۋعا قاتىسقان, قالعان قالىڭ بولىگى پارسى مەن ازەربايجان جاماعاتىنا ءسىڭىپ كەتتى. سول سياقتى قوڭىراتتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى عانا قازاق قونىسىندا, قالعاندارى نەگىزىنەن وزبەك پەن قاراقالپاقتىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىر. سوناۋ كاۆكازداعى قۇمىقتار وزدەرىن تۇگەلىمەن قىپشاق تايپاسىنىڭ وكىلى سانايدى. مۇنداي مىسالداردى قازاقتىڭ قازىرگى رۋلارىنىڭ كەز كەلگەنىنەن تارقاتىپ ايتىپ شىعۋعا بولادى.
ەكىنشىدەن, موڭعوليا جەرىنىڭ كەندىتاۋ ايماعىنداعى ونون وزەنىنىڭ جاعاسىندا ەسۋگەي باتىردىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلگەن شىڭعىس حاننىڭ بورجۇگىن تايپاسىنا جاتاتىنى ارعى-بەرگى تاريحي مانبەلەردىڭ بارىندە تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ قالعان. وسى رەتتە بورجۇگىننىڭ كەيىن XV عاسىردا تاريح ساحناسى ايدىنىنا شىعاتىن قازاق حالقىنىڭ دىڭگەگىندە مۇلدە بولماعانى دا بەسەنەدەن بەلگىلى.
ۇشىنشىدەن, عالىمدارىمىز اتالعان تايپانىڭ تۇركىتىلدى ەكەنىن دە ءالى تولىق دالەلدەپ شىعا قويعان جوق.
تورتىنشىدەن, بەلگىلى ماتەماتيك اسقار جۇمادىلداەۆ ايتپاقشى, شىڭعىس حاننىڭ «قازاق» ەكەنىن ايعاقتاپ شىعۋدان ءدال قازىر بىزگە كەلىپ-كەتەرى جوق. مۇنىڭ ورنىنا, ءبىز ءالى ۇلىق ۇلىستىڭ («التىن وردا» اتاۋىن باتىس وقىمىستىلارى ويلاپ تاپقان) مەملەكەتتىك ءتىلى قىپشاق ءتىلى بولعانىن الەم الدىندا تولىق دالەلدەي الماي كەلەمىز. ءبىز ءۇشىن تاپ قازىر وسى تاقىرىپ بارىنشا ماڭىزدى. وسىعان تالاسسىز قول جەتكىزگەن كەزدە بىزگە كسرو تاريحشىلارى تاڭعان كوپتەگەن تراكتات ادىرا قالىپ, تاريحىمىزدىڭ ءبىرتالاي بەتى قايتا اشىلار ەدى.
مەملەكەت باسشىسى كەيىنگى جىلدارى قازاق قاۋىمى ورتاسىندا پايدا بولعان الاش كوسەمدەرى مەن كەڭەس قايراتكەرلەرىن ءبىر-بىرىنە قارسى قويىپ, ايداپ سالۋ تەندەنتسياسىن دا ورىندى سىنعا الىپ وتىر. پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, ولاردىڭ ارقايسىسى زامانىندا ءوز دۇنيەتانىمى اياسىندا قوعام مۇددەسىنە قىزمەت ەتتى. ايتىلىپ وتىرعان قايراتكەرلەردىڭ بىردە-ءبىرى «قازاققا بولماسىن» دەگەن جوق, بىردە-ءبىرى ءوز حالقىنىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن انتەك ارەكەتتەرگە بارمادى, قاي-قايسىسى دا ءوز تۇرعىسىنان جۇرتىنا جاقسىلىق جاساۋعا ۇمتىلدى. بىراق ولاردىڭ بارلىعى دا كادىمگى ءوزىمىز سياقتى جۇمىر باستى, ج ۇلىن جۇيكەلى پەندە-ءتىن, ال پەندە بولعاننان كەيىن ادام استە قاتەلەسپەي, جازا باسپاي, ارتىق-كەم قيمىلداماي تۇرمايدى. باز ءبىرى ءتىپتى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن دۇربەلەڭى كەڭىنەن ەتەك الىپ تۇرعان الماعايىپ كەزەڭدە جوعارىدان پارتيا اتىنان بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداماسقا امالسىز بولدى. بالكىم, حالقىنا قالايدا ءبىر ادال بولعاندارىنىڭ بىردەن-ءبىر ايعاعى شىعار, سول ارداقتىلارىمىزدىڭ ەشبىرى ستاليندىك رەپرەسسيا ماشيناسىنىڭ وقپانىنان اقىرى قۇتىلا المادى. ال قازىرگى بەيبىت, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان داۋىردە جاڭبىر جاۋماي سۋ بولىپ جۇرگەن, مەملەكەت پەن ەلىنە شاشەتەكتەن زالال كەلتىرىپ كەلە جاتقان, قاتەلىكتەرى ەكى دۇنيەدە دە وتەلۋى قيىن ازاماتتار ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا از با؟! سالىستىرا كەلىپ, قارار بولساق, الدىڭعى تولقىنداعى اتالار مەن اعالاردىڭ ولقىلىقتارى قازىرگى كەيبىر كىساپىر كىسىلەردىڭ كەسىرلى تىرلىكتەرى قاسىندا ءجىپ ەسە الماي قالادى. وسىندايدا ناعىز سىنشىلدار الدەقاشان سۇيەكتەرى قۋراپ قالعان ارۋاقتى بابالارعا قارسى شايقاس اشپاي, الدىمەن وسىنداي زيانكەستەرمەن كۇرەسىپ السىن دەگىڭ كەلەدى. سوندىقتان بۇل مازمۇندا دا اڭگىمەنى بۇرقىراتۋدىڭ ەندىگى جەردە ەش رەتى جوق دەپ ەسەپتەيمىن.
ءبىر نارسە ايقىن: الاش زيالىلارى حح عاسىردا قازاق قوعامىنىڭ بارشا جاڭارۋىنىڭ باسىندا تۇردى. ولار وزدەرىنە دەيىنگى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەل ءۇشىن كەرەكتى ەڭبەكتەرىنەن تامىر تارتتى. ءسويتىپ, اتا-بابالارىمىزدان بەرى ساباقتى ءجىبى جالعاسىپ كەلە جاتقان ۇلى دالا دەموكراتياسىن جاڭعىرتتى. ولار زار زامان اقىندارىنان, ابايدان ەڭ وزىق ويلاردى ەكشەپ الىپ, ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستىڭ ءتيىمدى ءادىس-ءتاسىلىن تاڭداپ الدى. وسى تولىمدى تولقىن شىن مانىندە جالپى قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قارلىعاشتارى ەدى. ەندى كەلىپ, ولاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدىڭ قاجەتتىگى بار ما؟! جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ولاردىڭ كوزدەگەنى قازاقتىڭ ازاتتىعى مەن حالىقتىڭ مۇددەسى بولدى. سول سەبەپتى دە جاس ۇرپاقتى تاريحتان ءتۇڭىلدىرۋدىڭ, تەرىس وي تۋدىرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ەندىگى ماسەلە وتكەن تاريحتان تاعىلىم الا وتىرىپ, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ بولۋعا ءتيىس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتىپ وتىرعانى دا وسىنى مەڭزەيدى.
قازاقتا ەرتەدەن كەلە جاتقان «وسپەيتىن ەلدىڭ بالاسى ونبەيتىن داۋدى قۋادى» دەگەن ناقىل بار. بۇگىنگى قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى سولاقايلىقتان اۋلاق بولۋعا ۇندەيدى. راسىندا دا, ەلبۇزارلار حالىق ىشىنە ىرىتكى سالۋعا قىزمەت ەتەدى. حالقىمىز قازىر ونسىز دا ءدىن مەن ءتىل تۇرعىسىندا تورتكە ءبولىنىپ كەتۋدىڭ قارساڭىندا تۇر. ەندى سولاردىڭ قاتارىنا تاريحي وقيعالار مەن تۇلعالارعا قاتىستى داۋ-داماي كەلىپ قوسىلسا, جۇرت جەتىگە ءبولىنىپ كەتەدى. مىنە, ءبىز وسىدان ساق بولۋىمىز كەرەك. ۇلى اباي بۇل احۋالدى ء«بىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس» دەپ ەرتەدە-اق ەسكەرتىپ كەتكەن. وسىنى ءدايىم جادىمىزدا ۇستاعانىمىز ءجون. ال تاريحتى تەرەڭدەتىپ تالداۋدى, وعان بايىپتى باعا بەرۋدى تاريحشىلاردىڭ وزدەرىنە قالدىرايىق.
مۇرات باقتيار ۇلى,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور, سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى