جاقىندا عانا استانا قالاسىندا حالىقارالىق كىتاپ كورمە-جارمەڭكەسى ءوتتى. «اتامۇرا» باسپاسىنان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى دارحان قىدىرالىنىڭ 5 كىتابى كورمەدە تانىستىرىلدى. ولار – «تامىر», «ابىزدار اماناتى», «نۇكتە فيلوسوفياسى», «تاسقا جازىلعان تاريح», «مۇستافا» كىتاپتارى. وسى جەردە بەلگىلى قايراتكەر-عالىمنىڭ «مۇستافا», «تامىر» اتتى كىتاپتارىن ساتىپ الدىم.
بۇل كىتاپتار ارقايسىسى عاسىرلار بويى ءوز ىزدەۋشىسىن كۇتىپ جاتقان, تاريحتىڭ التىن كومبەلەرى. سونىڭ كىلتىن تابۋ, حالىققا جەتكىزۋ, ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ەتالونى. «مۇستافا» سياقتى كىتاپ جازۋ وڭاي ەمەس. ول وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى تاريحىمىزداعى ءىرى ساياسي تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ءومىرى دە سول «تار جول, تايعاق كەشۋ» زامانىنىڭ قايناعان ساياسي قازانىندا ءوتتى. تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, مۇستافا شوقاي سياقتى ۇلت كوشباسشىلارى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى يدەياسىمەن ءومىر ءسۇردى. ال ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى سىندى ۇلت قايراتكەرلەرى الاش رەسپۋبليكاسىن قۇرۋدىڭ باسىندا تۇردى.
بۇل يدەولوگيالىق ەرەكشەلىك قانا. ال مازمۇنى بىرەۋ – ازات, بوستاندىق العان قازاق مەملەكەتىن قۇرۋ. مەنىڭ ويىمشا, بۇل الەمدىك پرولەتارلىق رەۆوليۋتسيا جاساۋ ساياساتىنىڭ ۇشقىنىنان شىققان, ساياسي يدەولوگيا سارىنىنىڭ كورىنىستەرى.
مۇستافا شوقاي تۋرالى از جازىلعان جوق, كوپ زەرتتەلدى. ومىرلىك تۇعىرناماسى ايقىندالدى. بىراق تۇركىستان لەگيونىن قۇرۋ تۋرالى شىندىققا جاناسپايتىن اقپارات ءالى كۇنگە قىر سوڭىنان قالماي كەلەدى. اكادەميك دارحان قىدىرالى مۇستافا شوقايدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن عىلىمي, ادامي, ساياسي زەردەلەپ, قۇجاتتاردى, دەرەكتەردى پايدالانىپ ۇلتىمىزدىڭ بىرەگەي تۇلعاسىنىڭ شىنايى ءومىربايانىن جازىپ شىقتى.
وسى كىتاپتى وقىعاننان كەيىن جاستار ەمميگراتسيادا ءجۇرىپ ۇلتقا قىزمەت ىستەگەن مۇستافا شوقايدىڭ تاعدىرىن تانيتىن بولادى.
مەنى ەرەكشە قىزىقتىرعان «تامىر» كىتابى بولدى. مۇندا بابالارىمىزدىڭ ۇلى دالا وركەنيەتىندەگى وشپەس ءىزى كورىنىس تاپقان. ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ۇلى دالانىڭ ءار تاۋ-تاسى ۇلتتىڭ مورىندەي بەلگى بولىپ قالعان.
ۇلى دالادا قانداي تاريح جاتىر:
– كۇننەن جارالعان ساقتار;
– سكيف, ساق, ۋسۋن-ءۇيسىن, كانگۋي-قاڭلى, ءيۋاشجي, عۇن, دينلين مەملەكەتىنىڭ ىزدەرى;
– ەسىك قورعانىنداعى 26 تاڭبالى ءماتىن بار.
ونى اتاقتى تۇركولوگ التاي امانجولوۆ تومەندەگىدەي وقىپتى:
– اعا ساعان بۇل وشاق!
بوتەن ەل ادامى تىزەڭدى بۇك!
حالىقتا ازىق-ت ۇلىك مول بولعاي!
«ەسىك قورعاننان تابىلعان اعاش تەگەنە, وجاۋ, قۇمىرا, قىش ىدىستاردان تىس, ەجەلگى ساق كوسەمدەرىنىڭ التىن اشەكەيلەرىندەگى «قاناتتى جىلقى», «قاناتتى بارىس», «گريفون» (تازقارا), «ارحار», «تاۋەشكى», «جولبارىس», «مارال», «قۇس» بەينەلەرى سول بايىرعى كەزەڭدەگى ميفتىك دۇنيەتانىم ەرەكشەلىگىنىڭ ايقىن كورىنىستەرى بولىپ سانالادى», دەپ جازادى دارحان قىدىرالى.
دەمەك ۇلى دالا وركەنيەتىندە سوناۋ اتام زامانداردان بەرى گەرودوتتىڭ, سترابوننىڭ تاريحي جازبالارىندا اتتارى اتالاتىن سكيف, ساق, عۇنداردىڭ ءبىز زاڭدى جالعاسى ءارى ۇرپاعى بولىپ تابىلامىز.
جوعالعان تاريحتى دارحان قىدىرالى تۇگەندەپ بەردى. ول بولاشاق عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ التىن باسپالداعى بولادى. كىتاپتىڭ «تامىر» دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي بۇل قازاق تاريحىنىڭ عاسىرلارداعى سوزىلعان تامىرىنىڭ ءىزىن كەسەدى.
دەرەكتەر مەن دايەكتەر كەلتىرىلەدى.
«تارپاڭ مىنگەن تەمىرشى تۇرىكتەر» دەپ اتالاتىن ماقالا دا جۇرەگىڭدى سەلت ەتكىزەدى. ويتكەنى تەمىر ءداۋىرى - وركەنيەت ءداۋىرى عانا ەمەس, تاريحتاعى اتى شۋلى سوعىستاردىڭ ءداۋىرى. اشىعىن ايتساق, تەمىر ءداۋىرى - ۇلى دالانىڭ تاريحي لاندشافتىن مۇلدەم وزگەرتىپ جىبەردى.
دارحان قىدىرالىنىڭ مىنا پىكىرى سونىڭ ايعاعى سەكىلدى كورىنەدى. نازار اۋدارالىق. «...اتا-بابالارىمىز ۇلى دالانىڭ قۇم-تۇزىندە تارپاڭدى العاش قولعا ۇيرەتۋ ارقىلى, اتقا وتىرۋ, (ۇزەڭگى, اۋىزدىق, ەر-تۇرمان جاسادى) مادەنيەتىن قالىپتاستىرسا, ال مەتالدى يگەرۋ ارقىلى بولات سۋارىپ, تاۋ-تاستى ساربازداردىڭ جاساعىن قۇردى».
ءيا, ءوز زەرتتەۋىندە دارحان قىدىرالىنىڭ دە ايگىلى اكادەميكتەر قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلان زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنىپ, ورتالىق, سولتۇستىك, شىعىس قازاقستان ايماقتارى ەجەلگى داۋىرلەردەن مەتالل ءوندىرۋ وشاقتارى بولعانىن دالەلدەيتىن ويى جەردىڭ توپونيميكالىق اتتارىمەن بىرلىكتە قاراستىرادى. «قىرىق-شۇرىق», «قالايى قازعان», «مىڭ شۇڭقىر», «بەس شۇرىق», «كەنقازعان», «جەزقازعان», «ۇستا», «قارا تەمىر», «تەمىرتاۋ» كەنىشتەرى قولا داۋىرىنەن باستالىپ, ورتا عاسىرعا ۇلاسىپ, ودان كەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايدى.
مادەنيەتتانۋشى مۇرات اۋەزوۆ جازبالارىندا «ەرگەنەقون» دەگەن تىركەس كوپ ايتىلادى. ونىڭ سىرى نەدە؟ بۇعان جاۋاپتى دارحان قىدىرالىنىڭ وسى كىتاپقا ەنگەن «ەجەلگى جۇرت – ەرگەنەقون» زەرتتەۋىنەن تابا الاسىز. بۇل الەم وركەنيەتىندە حالىق اڭساعان ارماننان شىققان قۇتتى مەكەن ەكەن. ول بىردە «وتۇكەن», «جەرۇيىق», «ەرگەنەقون», «قىزىل الما», «جيدەلى-بايسىن» اتتى ءتۇرلى اتاۋمەن اتالسا دا, تۇپكى قازىعى بەنگۋ يل – ماڭگى ەل مۇراتىمەن ۇشتاسىپ جاتادى دەپ وي تۇيەدى اۆتور.
«جيدەلى-بايسىنى», «ەرگەنەقونى بار» ماڭگى ەل ۇعىمىنا كەلىپ سيادى. ەرگەنەقون – ءتورت جاعىن بىردەي تۇگەل تاۋ جارتاستارى قورشاعان جازىققا بەرىلگەن اتاۋ, دەيدى قازاقتىڭ اتاقتى جازۋشىسى قويشىعارا سالعارا.
وسى ويدى دارحان قىدىرالى دامىتىپ, ءوز كوزقاراسىن بىلدىرەدى. تۇركى اكادەمياسى كەزىندە حالىقارالىق ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرىپ, ەرگەنەقوندى ىزدەيدى. التايدىڭ ءۇش مىڭ مەتر بيىكتىگىندەگى قاراقابا جازىعىنان ءىى-VII عاسىرلارداعى قونىس ايماعىن تابادى. شىعىس قازاقستاننىڭ كاتونقاراعاي ايماعىن تاريحشى عالىمدار وسى ەرگەنەقون بولۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى.
دارحان قىدىرالى دە وسى ويدى ۇستانادى.
كىتاپتاعى « ۇلى عۇن يمپەرياسى», «باتىس عۇن يمپەرياسى», «التىن اۋلەت-اشينا», « ۇلى تۇرىك قاعاناتى», ء«ورىستى وتىكەن – «كيەلى كەرۋلەن» تاعى دا باسقا زەرتتەۋلەر, ءوزىنىڭ جاڭاشىلدىعىمەن, عىلىمي اپپاراتىنىڭ مىقتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.
باتىس ەۋروپادا سوڭعى عاسىردا سىرەسكەن تسيتاتالاردان تۇراتىن عىلىمي زەرتتەۋلەر توقتاعان. ونىڭ ورنىن عىلىمي-تانىمدىق زەرتتەۋلەر باستى. سوندىقتان دا دارحان قىدىرالىنىڭ زەرتتەۋلەرىندە ءسوز قاسيەتى مەن قۇدىرەتى, ءتىل كوركەمدىگى ەرەكشە كورىنەدى.
دارحان قىدىرالى بىردە «تاريحتى تاريحشىلار جازۋى كەرەك», دەپ ەدى. ول دۇرىس تا شىعار. دەگەنمەن تاريحي تانىم, ۇلتتىڭ جادى تۋرالى باسقا دا ماماندار قالام تەربەسە تاريحىمىز باي تۇسەدى دەپ ويلايمىن.
بەس كىتاپتى الداعى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنعان ءجون بولار دەپ ويلايمىن.
ءۋاليحان قاليجان,
ۇعا اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى