«قۇداي ءسوزىنىڭ» قۇدىرەتى

اقسەلەۋ سەيدىمبەك جيھانكەز­دەردىڭ قازاق دالاسىندا ەلدىك دەڭ­گەيدەگى نەبىر ۇلكەن ماسەلە­لەر, ۇلىس قامىن كۇيتتەگەن ۇلى ىستەر ەشقانداي كەپىلسىز-اق ءبىر اۋىز سوزبەن, بەرگەن ۋادەمەن شەشىلە بەرەتىنىن تاڭعالا ءارى سۇيسىنە جازعانىن ايتادى. سوزدە تۇرۋ, سەرتتەن تايماۋ ادامزات بالاسىنىڭ ەڭ اسىل قاسيەتى ەكەنىن ەرتە بىلگەن قازاق. ادام­نىڭ قۇنى سوزىندە تۇرۋىمەن, ۋادەسىنە ساي ءىس اتقارۋىمەن ولشەنسە كەرەك, تەگىندە. اباي­دىڭ «سوزىنە قاراي كىسىنى ال, كىسىگە قاراپ ءسوز الما» دەگەنى وسىندايدا قىلاڭ بەرەدى. بىلاي قاراعاندا ءبىر اۋىز سوزدە تۇر­­عان نە بار؟ ءبىر اۋىز سوزدە نە جوق؟ بۇل تۋرا­لى كاكىمبەك سالىقوۆ جازعان ولەڭ دە بار:

ء«بىر اۋىز ءسوز قاسىرەتتى تىيادى,

ءبىر اۋىز ءسوز ايىقپاس دەرت جيادى.

ءبىر اۋىز ءسوز الەمگە ايگى ەتكىزسە,

ءبىر اۋىز ءسوز جاماناتقا قيادى.

ءبىر اۋىز ءسوز مۇحيتتاردى جالعايدى,

ءبىر اۋىز ءسوز ۇران بولىپ سامعايدى.

ءبىر اۋىز ءسوز ۇشسا باقىت قۇسى بوپ,

ءبىر اۋىز ءسوز ارسىز جانداي الدايدى.

ءبىر اۋىز ءسوز تاڭ شولپانىن اپەرەر,

ءبىر اۋىز ءسوز اناڭداي بوپ ماپەلەر.

ءبىر اۋىز ءسوز ۇل تۋدى دەپ قۋانتسا,

ءبىر اۋىز ءسوز اكە ءولىمىن اكەلەر.

ءبىر اۋىز ءسوز جان تەتىگىن تابادى,

ءبىر اۋىز ءسوز مىڭ اۋرەگە سالادى.

قيماس جاندار كوز جۇماردا قوشتاسىپ,

ءبىر-اق اۋىز ءسوز ايتىسىپ قالادى».

اڭگىمەنى سوناۋ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنان باستاعانىمىز تەگىن ەمەس. وندا وقيعا كۇن بالاسى مەن ءتۇن بالاسى – سارىباي مەن قارابايدىڭ ءسوز بايلاسىپ قۇدا بولۋىنان باستالىپ ءوربيدى. اڭدا ءجۇرىپ كەزدەسكەن ىزگىلىك (سارىباي) پەن ز ۇلىمدىق (قاراباي) يەسى سەرت ءتۇيىپ, قارىن قۇدا بولعانى ەشبىر ىسپەن, قازىرگىشە قۇجاتپەن بەكىمەگەن. سەندە ۇل, مەندە قىز تۋسا, قۇدا بولامىز دەگەن جالعىز اۋىز ءسوز (سەرت) عانا. تۇپتەپ كەلگەندە بۇل – ەل بولۋدىڭ, اۋلەت پەن اۋلەت بىرىگىپ, دۇنيەگە جاڭا شاڭىراقتى اكەلۋدىڭ, سونىڭ ارقاسىندا ۇرپاق ءسۇيىپ كوبەيۋدىڭ نەگىزى. كوبەيۋ ءوز الدىنا, ەگەر ۇل مەن قىز تۋسا, ارادا التىن كوپىر ءتۇزى­لىپ, ءورىس كەڭيدى. سول ەكى ارادا ەكى قۇ­دا­نىڭ الدىنان شىققان بۋاز مارال جا­را­تىلىستىڭ وبال-ساۋابىنىڭ بەينەسى سەكىل­دى. قاراباي سارىبايعا اتىپ بەرشى دەپ جالىنادى. سارىباي «اتپايمىن, بۋاز ەكەن, وبال بولادى», دەپ ازاردا-بەزەر بولادى. قاراباي سوندا قۇداسىن ازعىرادى. «دوستىعىمىز, قۇدالىعىمىز قايدا قالدى؟» دەپ مىنبەلەيدى. سارىباي «قۇدا بولساق ايانارىم جوق» دەگەندەي مارالدى ساداقپەن تارتىپ سالادى. ىشىنەن ەگىز لاق شىعادى. تۇپتەپ كەلگەندە سارىباي بۋاز مارال مەن تۋماعان ەكى لاعىنىڭ وبالىنا قالادى. ءسويتىپ, قايتار جولدا اتتان قۇلاپ جان تاپسىرادى. بۇل دا الگىندەگى ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ, قۇدالىقتىڭ ارقاسى. ايتپەسە, قاراباي قانشا ازعىرسا دا, سارىباي مارالدى اتار ما ەدى, اتپاس پا ەدى؟ ويتكەنى جىردىڭ باسىندا سارىباي ءومىر بويى جاقسىلىق جاساپ, العىس العان, ەشتەڭەنىڭ وبالىنا قالماعان جان ەدى عوي. قاراباي اتپاسىنا قويماي كوندىردى.

سارىباي ولگەن سوڭ قاراباي سەرتتەن تايدى, «جەتىم ۇلعا قىزىمدى بەرمەي­مىن», دەپ كوشىپ كەتەدى. ناقتىلاعاندا سو­زىن­دە تۇرمايدى. بۇل جەردە سارىباي مەن قارابايدى جەكەلەگەن ادام دەپ قاراستىرۋعا بولمايتىنىن ايتتىق, كۇن مەن ءتۇن بالاسى, ياعني دۇنيەنى ۇستاپ تۇرعان ەكى ۇلى كۇش. ەكەۋىنىڭ جىلقىسى جەر بەتىنە سىيمايتىنىنىڭ ءوزى كوپ جايدان حابار بەرەدى. قىسقاسى, قاراباي – انت اتقان ادام. قازاقتا ۋادە – قۇداي ءسوزى. ۋادەنى ورىنداماعاندى انت اتقان نەمەسە ءتاڭىر اتقان دەپ اتايدى (اباي شىعارماشىلىعىندا قولداناتىن اۋىر سوزدەردىڭ ءبىرى وسى). سويتسە دە, قارابايدىڭ سەرتتەن تايعانىنا قاراماستان ەكى ەلدىڭ وكىلدەرى, ءتىپتى قارابايدىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان ونىڭ ەلىندەگىلەردىڭ ءوزى سارىباي مەن قاراباي شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن قوزى مەن باياندى قوسۋعا نيەتتى. سەبەبى ارادا ەكى بايدىڭ سەرتتەس­كەن قۇدالىعى, ياعني ءبىر اۋىز ءسوزى بار. ەكى ەلدىڭ جورالعىسىن, ياعني قۇداندالى بولۋىن ۇستاپ تۇرعان – جالعىز اۋىز ءسوز. ەجەلدەن قالىپتاسقان قازاقتىڭ ءتۇپ ساناسى, سونىڭ نەگىزىندە تۇزىلگەن ۇلتتىق ويلاۋ جۇيەسى قۇداي ءسوزى ۋادەگە, ادالدىققا, سونىڭ نەگىزىندە قۇرىلاتىن بولاشاق وتباسىنىڭ وزىنە وسىلايشا الاڭداپ, اسا بايىپتىلىقپەن قاراعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. اسىرەسە اۋلەت ىسىنە, شاڭىراق كوتەرۋىنە جاسالعان العاشقى قادامعا اسقان ىجداعاتتىلىقپەن ءمان بەرىپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعانى «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنان باستاپ جىر-داستان, تولعاۋ رەتىندە ورىلگەن بارلىق ۇلتتىق ادەبيەت قاينارىنان كورىنەدى. ءبىر عانا مىسال, «قوزى كورپەش» جىرىندا قاراباي قىزىمدى قوزىعا بەرمەيمىن دەپ سارىباي ەلىنەن ىرگەسىن اۋلاق سالۋعا ءتۇپ كوتەرىلىپ كوشكەندە, ونىڭ اسىراپ العان ەكى قىزى اي مەن تاڭسىقتىڭ ەلى مەن جەرى, كولى مەن بەلىمەن قوشتاسۋىنداعى ءتۇيىندى ءسوز:

«سەگىز ساي تاۋ بىتكەن-ءدى, سالا امان بول,

حالايىق, قالعان ەلدىڭ شالى امان بول.

قاراباي قايىن اتاڭ سەنەن قاشتى,

جورگەكتە قوزى كورپەش بالا امان بول», بولىپ كەلەدى.

قارابايدىڭ اسىراپ العان قىزدارى بولسا دا, ەلدىكتىڭ ءسوزىن تۋ ەتىپ, امانات, انت پەن ۋادەگە قيانات جوعىن ايتىپ, ءتىرى بولسا اتاستىرىلعان جارىن تاپپاي قويماس دەگەن ۇمىتپەن اتتانىپ بارادى. بۇل قىزداردىڭ عانا ەمەس, سول كەزدەگى ەل تىلەۋى دەۋگە تۇرارلىق. قارابايدىڭ قوساعى, بەسىكتەگى باياننىڭ اناسى بولسا دا, بولماسا دا ونىڭ انتتان اتتاعانىنا قارسى. مۇنىڭ استارىندا ءبىر اۋىز سەرتتى ءسوز بايلاعان ادالدىق پەن اق ماحاببات, سول سەزىمدى باياندى ەتەتىن بولاشاق وتباسىنىڭ قۇندىلىعى جاتقان جوق پا؟ قازاق وتباسى ماسەلەسىن, ءتىپتى ەكى جاستىڭ بولاشاعىن بەسىكتەن باستاپ ويلاعانىن كورەمىز.

دۇنيەنىڭ ەكىنشى شەتىنە ءتۇپ كوتەرىلىپ كوشكەن ەل دە بەسىكتە قالعان نارەستەنىڭ اماندىعىن تىلەپ بارادى. قايتكەن كۇندە انت پەن ۋادەنى, اتا سالتتى بۇزباۋ كەرەك. ول بۇزىلعان كۇنى ەل بۇزىلارىن ەمەۋرىن ەتىپ تۇر. الكەي مارعۇلاننىڭ جازۋىنشا, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرى ەكى مىڭ جىل بويى قازاق دالاسىن تەربەتىپ كەلە جاتقان كونە شىعارمالاردىڭ ءبىرى: «قازاق ادەبيەتىندە عاسىرلار بويى جارقىن تۇردە جىرلانىپ كەلە جاتقان «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرى – ەڭ ەسكى اڭىزداردىڭ ءبىرى. ول – كونە زامانداعى تۇركى, موڭعول تايپالارىنىڭ اراسىندا كوپ تاراعان ءبىر عاجايىپ وقيعانىڭ سيۋجەتى. بۇل اڭىز­دىڭ ەڭ ەسكى داۋىردەگى (ب.ە.ءىىى عاسىر بۇ­رىن) بەينەسى جارقىن ورنەك, التىن­نان قۇيىلعان ەسكەرتكىش رەتىندە ساقتالعان. وندا «شوقتەرەكتىڭ», ونىڭ تۇبىندەگى ەكى جاستىڭ كەلبەتى كەلتىرىلگەن. «شوقتەرەكتى» سۋرەتتەگەن بۇل التىن بەينە XVIII عاسىر­دىڭ ىشىندە, ەرتىستىڭ كۇنشىعىس جاعىندا جاتقان بايتاق دالادان, التاي تاۋىنا تاياۋ جەردەن تابىلعان. ول بەينە بۇگىندە ەرميتاجدا ساقتاۋلى تۇر. عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا بۇل ەپيكالى التىن بەينە ءبىزدىڭ زامانىمىزدان III-IV عاسىر بۇرىن جاسالعان. ول سۋرەتتى ەسكى جازۋلاردا «كوشپەلى ەلدىڭ دەمالاتىن اعاش ءتۇبى» دەپ اتاعان. قازاق پەن التاي تىلدەرىندە «شوق (چوك) تەرەك» دەيدى. ادەمى شوق تەرەكتىڭ ءتۇبى, وندا وتىرعان جىگىت پەن قىزدىڭ سۋرەتى التىن ىلگەكتىڭ بەتىنە تۇسىرىلگەن سۋرەتتىڭ نەگىزگى فونى – جاپىراعى كوپ شوق تەرەك. ونىڭ تۇبىندە ءبىر جاس ايەل مەن ساقا كىسى وتىر. ولاردىڭ تىزەلەرىنىڭ ۇستىندە ءولىپ جاتقان الىپ ەردىڭ بەينەسى. ونىڭ باسى جاس ايەلدىڭ تىزەسىندە, قۇشاعىندا بولسا, اياعى, بوكسەسى ساقا كىسىنىڭ الدىندا جاتىر», دەپ جازادى الكەي مارعۇلان. كونەدەن كەلە جاتقان داستان تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ءبىرازىنا ورتاق, بىزدە بىرنەشە نۇسقاسى ساقتالعان. جىردان ەجەلگى قازاقتىڭ دۇنيەتانىمى, سالت-ساناسى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, نانىم-سەنىمى اڭعارىلادى. قارابايدىڭ قىزدارى اي مەن تاڭسىقتىڭ «جورگەكتە قوزى كورپەش بالا امان بول», دەپ تىلەۋى, قوزىنىڭ اعاسى ايباستىڭ قارابايدىڭ جۇرتىن ىزدەپ تاۋىپ, باياندى كەزدەستىرىپ, باۋىرى قوزىعا اتاستىرىلعان قالىڭدىعى بارىن قۇلاعدار ەتۋى, قوس عاشىقتىڭ قوسىلۋىنا جاعداي تۋدىرۋى ەلدىڭ ادالدىق پەن ماحابباتقا جاقتاس ەكەنىن, بولاشاقتا شاڭىراق قۇرماق ەكى جاستىڭ قوسىلۋىن قالايتىنىن ايگىلەيدى.

تۇركى حالىقتارى اراسىندا, ونىڭ ىشىندە اسىرەسە قازاق توپىراعىندا مىڭجىلدىقتار بويى جاساپ, ۇلتتىڭ رۋحاني قورەگىنە اينالعان داستان ەكى جاستىڭ ماحابباتىن ايگىلەپ قويمايدى. ولاردىڭ شاڭىراق كوتەرگەندەرىن كوكسەگەن ەلدىڭ پەيىلى مەن نيەتىنە دە قانىقتىرادى. سارىباي اتتان قۇلاپ مەرت بولىپ, حابارسىز كەتكەندە سۇيەگىن قاۋىم ەل ىزدەپ شىعادى. سۇيەگى تابىلعان سوڭ ەل-جۇرتى قاراپ قالمايدى. زايىبى سارىبايدى ارۋلاپ اتتاندىرعان سوڭ, ەلدەگى ءبىر اعايىنىن بي سايلاپ, اس بەرگىزەدى. قارابايمەن قۇدالىق تۋرالى كەلىسكەن ءسوزىن اياقسىز قالدىرماۋ ماقساتىمەن كەلىسسوزگە كىسى اتتاندىرادى. قالاي دا قۇدالىق سەرت پەن ۋاعدانى ساقتاۋعا تىرىسقانى بايقالادى. جالعىز-اق قاراباي كەرگىپ, شورشىپ تۇسەدى دە وتىرادى. «ۋ ىشسەڭ رۋىڭمەن» دەگەن قازاق قاشاندا ەل-جۇرتىمەن بىرگە ەكەنىن وسى شىعارمادان اڭعارۋعا بولادى. سول زاماننىڭ وزىندە ەكى جاستىڭ قوسىلىپ, شاڭىراق كوتەرۋىنە اۋلەت ۇلكەندەرى, ەل اعالارى كىرىسكەنى كوپ جايتتان حابار بەرەدى. دالالىق وركەنيەت بىردەن ءوسىپ-جەتىلىپ, سول كۇيىندە تۋا سالعان جوق قوي. ول – قانشاما مىڭجىلدىقتا ءتۇزىلىپ شىققان سانا مەن رۋحتىڭ جەمىسىنەن تۋعان سالت-ءداستۇر قازىناسى. اۋلەت پەن شاڭىراقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە قاتىستى ۇلتتىق سالت-داستۇردەن ارتىق ينستيتۋت بار ما؟

«اكە تۇرعاندا ۇل سويلەگەننەن بەز, شەشە تۇرعاندا قىز سويلەگەننەن بەز» دەپ ارتىق كەتكەن جەرىن تىيىپ وتىرعانى تۋرالى مىسال جەتكىلىكتى. وتباسى ويراندالىپ, اۋلەت ىشىندە الاۋىزدىق تۋسا, ەل ىرگەسى سوگىلەرىن قازاق ەرتەدەن پايىمداپ, ءار كەلەڭسىزدىكتىڭ الدىن الىپ, تىيىم سالا بىلگەنىنە وسى «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ ءوزى مىسال. «اعايىن اراز بولعان سوڭ, ەل ەكىگە جارىلدى», دەيدى دۋلات باباتاي ۇلى. «قارا ىسىڭە دەم بەرىپ, قارايتتى ادەيى اعىڭدى», دەپ كۇيىنگەن زار زامان اقىندارىنىڭ قاۋىپ ەتكەندەگى ءسوزى دۇرىس قانا ەمەس, وتە دۇرىس ەكەنىن اڭعارامىز. اعايىننىڭ اراسى اشىلسا, ەلدىڭ دە بەرەكەسى قاشادى. زامان وزگەرگەن جوق, تەرىستىكتىڭ ءبارى ارام پيعىلدى وتارلاۋشىلاردىڭ قولىمەن قاساقانا جاسالدى. تەرىس نارسە دۇرىسقا سانالعان سوڭ, مىڭجىلدىق سالت-سانا مەن ءتالىم-تاربيە ىسكە العىسىز كۇيى قالدى. سونىڭ سالقىنى مەن كەرى قازىر جونگە اينالىپ بارا جاتقانى شوشىتادى. «وتان وتباسىنان باس­تالادى» دەگەن قازاقتىڭ وتباسى ينستيتۋتىن, اۋلەت ىنتىماعىن قايتا قاراپ, جانداندىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر. قازاق وتباسى مەن اۋلەتىنىڭ زاماناۋي نەگىزگى ۇستىنى نەگە ناسيحاتتالمايدى؟ بىزدە اسا ماڭىزدى شەشىمدەر شىعارىلعاندا تەك قانا باتىستىڭ ىلىمىمەن ۋلانىپ قالعان پسيحولوگ, سوتسيولوگتەردىڭ تۇجىرىمى عانا ەمەس, ۇلتتىق تانىمنىڭ يگىلىگى مەن جەتىستىگى ەسكەرىلۋى كەرەك قوي. وتباسى قۇندىلىعى – وتان يگىلىگى, وعان ءسوز جوق. ەندەشە, قىلدان جىڭىشكە, قىلىشتان وتكىر وسى ۇعىمعا كەلگەندە, اسقان بايىپتىلىق پەن قىراعىلىق تانىتقان ەل ۇتادى. وسى­دان ەكى مىڭ جىل, بالكىم ودان بۇرىن شى­عىپ, بۇگىنگە جەتكەن جىردىڭ نەگىزگى وزەگى وتباسى مەن اۋلەت اڭگىمەسىنە تىرەلگەنىنىڭ ءوزى كەزدەيسوق ەمەس. دەمەك بۇدان مىڭ جىل بۇرىن دا وتباسى مەن اۋلەت وتان تىرەگى بولعان. قازاقتىڭ كونە جىرلارىندا ايتىلعانداي, ات ۇستىنەن ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا كەلمەيتىن وتە كۇردەلى ماسەلە.

اينالىپ كەلگەندە قۇندىلىقتار اياقاستى بولىپ, قۇنىمىز نەگە قاشتى, قادىرىمىز نەگە كەمىدى؟ سەبەبى سوزدە ءباتۋا جوق. «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق», انت, ۋادە رەتىندە قاراستىرىلعانىن كورەمىز بۇرىن. بەرگەن ۋادە سول ورنىندا قالعان سوڭ كىسىدە قۇن قالا ما؟ ءسوز ادامنىڭ قۇنى, ايتىپ الىپ ىستەمەدىڭ بە, وندا قۇن دا, قادىر دە, ءباتۋا دا جوق ەكەن. اۋەلدە ايتىلعان ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ سوڭىنان سارىباي مەن قاراباي اۋلەتى قالاي ءتۇپ كوتەرىلىپ جۇمىلا كىرىسسە, قازىرگى جاۋاپكەرشىلىك ودان بالەن ەسە زور. ءسوز جۇزەگە اسپاعان سوڭ سەنىم كەتەدى, سەنىم كەتكەن سوڭ ءىس بەكىمەيدى, سويتە-سويتە وتباسىلار مەن اۋلەتتەر اراسى سەتىنەيدى, ەل بەرەكە-بىرلىكتەن ايى­رىلادى, ودان سوڭ جاعداي بەلگىلى. ءبارى ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ شۋاعى مەن كەسىرىنەن. «ايتىلعان ءسوز اتىلعان وق» بولسا, ەگەر ول نىساناسىنا ءدوپ ءتيىپ, جۇزەگە اسپايدى ەكەن, قاڭعالاقتاپ ءجۇرىپ بىرەۋگە تيمەي قويمايدى. اقىرىندا قوزى مەن باياننىڭ باسىپ جۇتىپ تىنعانداي عوي مىسالى. «ەر جىگىتكە جاراسار, قولىنا العان نايزاسى. بي جىگىتكە جاراسار, حالقىنا تيگەن پايداسى. اقساقالعا جاراسار, تىلەۋقورلىق ايلاسى. بايبىشەگە جاراسار, ەمىزدىكتەگەن ساباسى. كەلىنشەككە جاراسار, ەمشەكتەگى بالاسى. قىز ون بەسكە كەلگەندە, شاشىنان كوپ جالاسى... بۇل جالعاندا ءبىر جامان – اعايىننىڭ الاسى», – دەپ بۇقار جىراۋ ەرتەدە شەگەلەپ تۇرىپ ايتىپ بەرگەن جوق پا؟

ءسوز بەن ىسكە ساق بولايىق!