ساۋدا سورەسىندە وتاندىق ءونىم تۇرۋى كەرەك

– كورشى ەلدەردەن كەلەتىن ونىمدەر نەلىكتەن ارزان, باعاسى جاعىنان باسەكەگە نەلىكتەن قابىلەتتى؟

– كسرو باسشىلىعىنىڭ جاھاندىق ينفراقۇرىلىمدىق جوسپارلارىنا بايلانىستى رەسەي مەن بەلارۋستە تاماق ونەركاسىبى جاقسى دامىدى. 1960-1990 جىلدارى بۇل ەلدەردە شيكىزات بازاسى قالىپتاستى, ەگىس القاپتارى جوبالانىپ, ءوندىرىس ورىندارى ايماق پەن شيكىزات ەرەكشەلىگىن, لوگيستيكانى ەسكەرە وتىرىپ سالىندى. بۇل رەسپۋبليكالاردا ءاۋ باستان ءىرى جانە قۋاتتى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى جۇمىس ىستەدى. ءدال وسى مۇرانىڭ ارقاسىندا ەكى ەلدە دامىعان جانە ۇنەمدى اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك سەكتورى قالىپتاستى. سونىمەن قاتار اۋقىمدى مەملەكەتتىك سۋبسيديالار مەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنىڭ بەرىلۋى كاسىپورىن جۇمىسىن العا باستىردى.

ءبىزدىڭ ەلدە ءوندىرۋشى ءۇشىن ەكو­نو­ميكالىق احۋال ايتار­لىقتاي كۇردەلى, وعان ونىم­دەردى وتكىزۋگە بايلانىستى قوردالانعان ماسەلەلەردى قوسى­ڭىز. ساۋ­دا جەلىلەرىنىڭ جەرگىلىكتى جەت­كىزۋ­شىلەرمەن جاساعان ىنتى­ماقتاستىق شارتتارى ءتيىمسىز. كوبى­نە كەلىسىمشارتتا وتاندىق وندىرۋشىلەرگە قولدان جاسالعان قولايسىز شارتتار قويىلادى, قوسىمشا تولەم­دەر الىنادى, ماسەلەن, رەتروبونۋستار. تولەۋدەن باس تارتقان جاعدايدا, ءوندىرۋشى ساۋدا جەلىسىندەگى سورەسىنەن ايىرىلادى. ساۋدا جەلىلەرى جۇزدەگەن شارشى مەترىن نەگە يمپورتتىق ونىم­دەرگە بەرەدى؟ سەبەبى قاراپايىم: ريتەيل ءۇشىن يمپورتپەن جۇمىس ىستەۋ تيىمدىرەك. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) ەلدەرىنىڭ يمپورتتىق ءونىمى وتاندىق ونىمدەردەن اناعۇر­لىم ارزان. سونىمەن بىرگە ساتىپ الىناتىن پارتيالاردىڭ ءىرى كولەمى ەسەبىنەن رەسەيلىك جانە بەلورۋسسيالىق جەتكىزۋشىلەر وتان­دىق ساۋدا جەلىلەرىنە قوسىم­شا جەڭىلدىكتەر بەرەدى. ال وتاندىق كاسىپورىندار ونداي ءىرى تاۋار پارتيالارىن ۇسىناتىنداي الەۋەتتى ەمەس. ناتيجەسىندە, وتاندىق وندىرۋشىگە ساۋداداعى باسىمدىق تۇگىلى, ساۋدا سورەسىندە ورىن قالمايدى – بارلىق ورىن­دى كورشى ەلدەردىڭ ۇلكەن برەند­تەرى جاۋلاپ العان. شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر ساتىلعان تاۋار ءۇشىن تولەمدى بىرنە­شە اي كۇتە الادى. جەرگىلىكتى كاسىپ­ورىنداردا ەكونوميكالىق تۇرعىدان مۇنداي مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى. جەتكىزىلگەن تاۋارلارعا اقى تولەۋ مەرزىمى كەلىسىمشارت بويىنشا ءۇش ايعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن, بىراق ءتىپتى ءۇش اي دا ساقتالمايتىن جاعدايلار بار. مىسالى, ءىرى جەلىلەردىڭ ءبىرى جەرگىلىكتى وندىرۋشىگە وتكىزىلگەن تاۋار ءۇشىن ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارىز بولسا دا, ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت ەسەپتەسپەي كەلگەن. اقىرىندا جەتكىزۋشى ءوزىنىڭ بارلىق ءونىمىن جەلىنىڭ بۇكىل سۋپەرماركەتتەرىنەن الىپ تاستاۋعا ءماجبۇر بولدى.

– ەندەشە, وتاندىق ءوندىرىس­تى قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭناما­لىق شەشىمدەر قابىلدايتىن ۋاقىت ابدەن كەلگەن سياقتى؟

– جەرگىلىكتى نارىقتا ونىم­دەردى ساتۋ ءۇشىن وتاندىق ەكونو­ميكاعا ادال جانە ءتيىمدى شارتتار قاجەت. كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان وسى ماسەلە بويىنشا ءبىز زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ جونىندەگى ءوز ۇسىنىستارىن بەرگەن ازىق-ت ۇلىك سەكتورىنىڭ سالالىق وداقتارىمەن جۇمىس ىستەپ وتىرمىز. ۇسىنىستار اگروونەركاسىپ كەشەنى (اوك) جونىندەگى پارتيا­لىق رەسپۋبليكالىق كەڭەستە تال­قى­لانىپ, ءماجىلىستىڭ اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەن كوميتەتىمەن, سونداي-اق بەيىندى مينيسترلىك وكىلدەرىمەن بىرگە پىسىقتالدى. ءسويتىپ, جەكە زاڭ جوباسىن دايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ءبىز زاڭنامالىق دەڭگەيدە ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋدى كۇشەيتۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. وسى ارقىلى وتاندىق وندىرۋشىلەرگە باسىمدىق بەرۋدى كوزدەيمىز.

– ساپاسى كۇمان تۋدىراتىن, ارزان يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ۇلكەن كولەمدە باقىلاۋسىز جەتكىزۋ دە – ۋاقىت وتە كەلە ۇلت دەنساۋلىعىنان كورىنەدى دەگەن ۇلكەن قاۋىپتى جوققا شىعارۋعا بولماس؟

– بۇل – ۇلكەن ماسەلە. رەسەي­لىك­تەر قازاقستان ونىمدەرىن جەتكىزۋ بارىسىندا ءوز نارىعىن «روستەح­نادزور» سياقتى باقىلاۋشى ۇيىم­داردىڭ كومەگىمەن وتە قاتال قورعايدى. قىتايلىق كور­شى­­لەرىمىز دە سولاي. الايدا ءوز باسىم ونىمدەرىنىڭ ساپاسى تومەن بول­عاندىقتان, ياكي كارانتين شەكتەۋىنە بايلانىستى كورشى ەلدەردىڭ كەيبىر وندىرۋشىسىنە ءوز نارىعىمىزدى جاپتىق دەگەندى ەستىمەپپىن.

ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ نارىق­تى قورعاۋ ماسەلەسىندەگى ءۋاجى – يم­پورتتىق ازىق-ت ۇلىكپەن قام­تاماسىز ەتۋ جاعدايىن باقىلايتىن ۆەدومستۆوارالىق احۋالدىق ورتالىق قۇردىق دەيدى. جاقىندا ءبىز ولارعا «نەلىكتەن سىزدەر يمپورتتىق ساپاسىز تاۋارلاردىڭ پارتياسى انىقتالعان كەزدە حالىقتى حاباردار ەتپەيسىزدەر؟ نەلىكتەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بۇل تۋرالى جاق اشپايدى؟» دەگەن ساۋالدار قويدىق. رەسەيدە مۇن­داي جاعدايلار ەسكەرۋسىز قال­­مايدى. ال ءبىز نەدەن قورقا­مىز؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇن­دا سىبايلاس جەمقورلىق ىقتي­مالدىعى دا جوعارى: مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەر ءىرى ساۋدا جەلى­لەرىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا حابارلاماي نەمەسە كوپشىلىككە جاريالاماي, پروبلەمالاردى «جىلى جاۋىپ» قويا سالادى.

– ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تىكە­لەي قاتىستى  نارىقتاعى بۇل تاقى­رىپ ناقتى قالاي باقىلانادى؟

– ارينە, ىشكى ازىق-ت ۇلىك نارىعىن قورعاۋ – ەڭ الدىمەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. كەز كەلگەن سۋپەرماركەتكە كىرىڭىزشى – سورەلەردەن كوبىنە يمپورتتىق ونىمدەردى كورەسىز. قانداي دا ءبىر گەوساياسي داعدارىس بولسا, كورشىلەرىمىزدە ءبىر ماسەلە تۋىنداسا, سالدارى بىزدە دەرەۋ بايقا­لادى. ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءوز نارىعىن باستى نازارعا الىپ, بىزگە ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋدى توقتاتا الادى – سول كەزدە ءبىز حالىقتى نەمەن تاماقتاندىرامىز؟ سالا­لىق وداقتاردىڭ مالىمەت­تەرىنە سەنسەك, ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەكەلە­گەن ساناتى بويىنشا دۇكەندەردەگى يمپورتتىڭ ۇلەسى 80%-دى قۇرايدى. سوندىقتان ىشكى نارىقتى بارلىق مۇم­كىن قۇرالدارمەن قورعاۋ, ونىمدەرى­مىزدىڭ يمپورتپەن ءادىل باسەكەسى ءۇشىن جاعداي جاساۋ, وتاندىق وندىرۋشىلەردى مىقتى ەتۋ ءۇشىن, ولار ەلدى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتىپ, سودان كەيىن حالىقارالىق نارىققا بەلسەندى شىعا الۋى ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ قاجەت. دۇرىس ارەكەت ەتسەك, الداعى 3-5 جىلدا ىلگەرىلەۋ بولادى دەپ سەنەمىز.

– اقيقاتىندا بىزدە ساپالى, باسەكەگە قابىلەتتى ونىم­دەر شىعاراتىن وتاندىق كومپانيالاردى سانامالاپ بەرە الاسىز با؟

– ولاردى كوپتەپ ايتۋعا بولادى. وتاندىق كاسىپورىندار رەسپۋب­ليكالىق جانە حالىقارا­لىق كور­مەلەرگە قاتىسىپ, تاۋار­دىڭ تاماشا ساپاسى ءۇشىن ما­راپاتتارعا دا يە بولىپ ءجۇر. باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىن­داردى دامىتۋ, كەڭەيتۋ قاجەت. ءىرى كومپانيالار زاماناۋي ءسۇت-تاۋار فەرمالارى مەن قايتا وڭدەۋ كەشەندەرىن سالعان كەزدە سولت­ۇستىك قازاقستاننىڭ تاجىري­بەسىن ءجيى پايدالانادى. بۇل – الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار (اكك) ارقىلى وتە تومەن مولشەرلەمەمەن, جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋدىڭ تابىستى تاجىريبەسى. سول سياقتى جابدىققا جانە مال ساتىپ الۋعا سالىنعان قاراجاتتىڭ 50%-ىنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن وتەلۋى دە – ۇلكەن قولداۋ. بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وسى ماقساتتارعا 100 ميلليارد تەڭگە بولىنسە, بيىل 800 ميلليارد تەڭگە بولىنەدى.

پرەزيدەنت جوعارى ونىم­دىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگيالارىن, كوكونىس ساقتاۋ جۇيەلەرىن, وڭ­دەۋ كاسىپورىندارىن جانە باس­قا دا باعىتتاردى قوسا العان­دا, اگرارلىق جانە تاماق ونەر­كاسىبىن بەلسەندى دامىتۋدى تاپ­سىرعانىمەن, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى ازىرگە 2-3 باعىتپەن شەكتەلىپ وتىر. قالاي دەسەك تە, وتاندىق ەكونوميكا وزىنە تيەسىلى پايدا تابۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر مەن ساۋدا-ساتتىق مۇددەلەرىن تەڭەس­تىرۋ قاجەت. بۇل –  كەزەك كۇتتىر­مەيتىن, اسا كوكەيكەستى ماسەلە.

اڭگىمەلەسكەن –

ايناش ەسالي,

«Egemen Qazaqstan»