قاراپ تۇرساق, دامىعان ەلدەردىڭ كاسىبي ساراپشىلارى كاپيتاليزمنىڭ كەيبىر كانوندارىن ۇنەمى سىنعا الىپ جاتادى. ماقسات – حالىقتىڭ ەسەسى. جايىنداي جالاڭداعان الپاۋىت كومپانيالارعا جەم بولىپ كەتپەسىن دەيدى. ال كەزىندە كوممۋنيزمگە قۇدايداي سەنگەن قوعامنىڭ سەڭ سوققانداي سەندەلىپ قالعانى – تاريحتان بەلگىلى. سوندىقتان بۇرىنعىدان ساباق الىپ, بۇگىنگى زاماندى باعامداپ وتىرۋ ءلازىم. قازىردىڭ وزىندە بىزدەگى نارىق حالىقتى بورىشقا بەلشەسىنەن باتىرىپ بارادى. بۇگىنگى الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ كۇيىپ تۇرعان تۇسى – وسى.
قارىزى كوپتىڭ تىنىسى تار
قوعامنىڭ دامۋى ەڭ اۋەلى قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. الايدا حالىقتىڭ قاراجاتى كوبىنەسە قارىزعا بايلانىپ تۇر. مەملەكەت كەيىنگى جىلدارى بۇعان مونيتورينگ جاساپ, «قارىزسىز قوعام» قالىپتاستىرۋعا مىقتاپ كىرىسىپ جاتىر. دەيتۇرعانمەن بۇگىندە كوپتەگەن ادامنىڭ جەكە شوتتارى كوگەندەۋلى, بانك كارتاسى بۇعاتتاۋلى, شەكارا اسۋى شەكتەۋلى بولىپ تۇر. «شاش ال دەسە, باس الاتىن» سوت ورىنداۋشىلار بورىشكەردىڭ بويىنا قان جۇرمەستەي قىلىپ, «كۇرەتامىرىن» بۋىپ تاستاعانى انىق. قارىزىن قايتارا الماي, بورىشىن وتەي الماي جۇرگەندەردىڭ مىسالى وتە كوپ. كەيىنگى 10 جىلدىڭ مۇعدارىندا ءتىپتى كوبەيىپ كەتتى.
مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, قارىزىن قايتارا الماي قالعانداردىڭ قاتارى پاندەميادان كەيىن ارتقان. ويتكەنى كوپتەگەن ادامنىڭ جۇمىسى توقتاپ, شارۋاسى شاتقاياقتاپ, جالاقىسى كەشىكتىرىلگەن. سونىڭ سالدارىنان قارىز-نەسيەلەر (سول كەزدە شەگەرىلگەنىمەن) ءوسىمى ۇلعايىپ, تولەۋگە قاۋقارى جەتپەگەندەر «قارا تىزىمگە» ىلىككەن. قارىز بەرۋشى (بانك) جاي عانا «قارا تىزىمگە» ەنگىزىپ قويىپ قاراپ تۇرسىن با, ودان كەيىنگى بورىشكەردىڭ تاعدىرىن جەكە سوت ورىنداۋشىلار مەن كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردىڭ قۇزىرىنا تاپسىرادى. بۇدان كەيىنگى جاعداي جۇرتقا ەتەنە تانىس. ولار قارىز بەرگەن بانكتىڭ اتىن ايتادى دا, «قارىزىڭدى بۇگىن قايتارماساڭ, ءبىتتى...», دەپ قارا اسپاندى توندىرەدى.
ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قازىر ەلىمىزدە 294 مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشى بولسا, ال جەكە سوت ورىنداۋشىنىڭ سانى – 2 131. سونىمەن بۇل دەرەكتەرگە ءارى قاراي كوز جۇگىرتسەك, ەلىمىزدە قالتاسىنا قاقپان قويىلىپ, قاڭتارىلىپ تۇرعانداردىڭ ۇشى-قيىرى جوق. ماسەلەن, شەكتەۋ قويىلعان نوتاريالدىق ىستەرى – 5 786 338, تىيىم سالىنعان تىركەۋ ىستەرى – 88 879, ەل شەكاراسىنان شىعۋعا شەكتەۋ قويىلعاندار سانى – 1 032 144, دۇنيە-مۇلكىنە شەكتەۋ قويىلعاندار – 919 744, جىلجىمالى م ۇلىككە تىيىم سالىنعانداردىڭ سانى – 545 148, شەكتەۋ قويىلعان جەكە شوتتار بويىنشا – 46 717 680. بۇل سانداردى ايتقاندا, ءتىل سۇرىنبەۋى مۇمكىن ەمەس. قاراپ تۇرساق, شەكتەۋ مەن تىيىمنىڭ شىرماۋىنا ىلىككەندەر شاشەتەكتەن.
بۇل جايدى بىلتىرعى كورسەتكىشپەن سالىستىرىپ كورسەك, جاعداي ءتىپتى كۇردەلەنگەنى بايقالادى. 2023 جىلعى دەرەككە سايكەس شەكتەۋ قويىلعان نوتاريالدىق ىستەرى – 4 371 212, تىيىم سالىنعان تىركەۋ ىستەرى – 73 307, ەل شەكاراسىنان شىعۋعا شەكتەۋ قويىلعاندار سانى – 901 779, دۇنيە-مۇلكىنە شەكتەۋ قويىلعاندار – 646 107, شەكتەۋ قويىلعان جەكە شوتتار بويىنشا – 33 148 220.
كەيىنگى دەرەككە سۇيەنسەك, حالىقتىڭ ەكىنشىدەڭگەيلى بانكتەردەن العان نەسيەسى 17,2 ترلن تەڭگە بولىپتى. وسىعان وراي حالىقتىڭ قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ, نەسيە الۋىن ازايتۋ جۇمىستارى قولعا الىنا باستادى. وسى ماقساتتا «قازاقستان كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كرەديت بەرۋ كەزىندە تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتۋ جانە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. بۇل زاڭ جوباسىن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن دەپۋتاتتار بىرلەسىپ دايىندادى. 20 ناۋرىزدا ماجىلىستە زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەردى.
كوللەكتورعا – موراتوري
كوللەكتورلاردىڭ كىم ەكەنىن قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ جۇرگەندەر جاقسى بىلەدى. ءتىپتى تىرشىلىكتىڭ اعىسىمەن ايلاپ ات ءىزىن سالماي كەتەتىن اعايىننان «جاقىن» بولىپ كەتەتىندەرى وسى – كوللەكتور كومپانيالاردىڭ وپەراتورلارى. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىنىڭا» قارامايتىن, زاڭ تالاپتارىنا ونشا پىسقىرمايتىن پىسىقتار. قارىز وندىرەمىز دەپ, بەرمەگەندى كوندىرەمىز دەپ تالايدىڭ كوڭىلىن قالدىرعان وقيعا كوپ. ەندى ولار بۇرىنعىداي بۇلعاقتاپ, ەرەجەگە باعىنباي, ەركىنسي المايدى. ماسەلەن, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى زاڭ جوباسىنداعى وزگەرىستەرگە سايكەس تولەم مەرزىمى 90 كۇننەن اسىپ كەتكەن تۇتىنۋشىعا بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى نەسيە بەرۋدى شەكتەۋگە ءتيىس. ياعني باتپاققا ءبىر باتقاندى تۇڭعيىققا تۇنشىقتىرۋعا جول بەرىلمەيدى. ال وتەلمەگەن قارىز ءۇشىن 90 كۇن وتكەننەن كەيىن ءوسىمپۇل قوسۋعا تىيىم سالىنادى. سونىمەن قاتار ەندى بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى ازاماتتاردىڭ بەرەشەگىن كوللەكتورلارعا بەرۋگە ەكى جىلدىق موراتوري (2026 جىلعى 1 مامىرعا دەيىن) ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر.
زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەر نەسيە بەرۋدىڭ شارتتارىنا ءبىرشاما وزگەرىس ەنگىزىپ وتىر. ياعني حالىققا بانكتەر – 5 ملن, ميكروقارجى ۇيىمدارى 3 ملن تەڭگەدەن ارتىق قارىز بەرمەۋگە ءتيىس.
ونلاين نەسيە وڭدىرماي تۇر
ەندى ونلاين كرەديت بەرۋگە تالاپ كۇشەيەدى. بۇعان دەيىن ونلاين نەسيە رەسىمدەۋ تىم قولجەتىمدى بولىپ كەلدى. سوندىقتان 45 كۇن مەرزىمگە بەرىلەتىن 50 اەك-كە دەيىنگى ميكروكرەديتتىڭ كۇشىن جويۋ, سونداي-اق بارلىق ميكروكرەديت بويىنشا جىلدىق ۇستەمە مولشەرىن بەلگىلەۋ ۇسىنىلدى. قارىز الۋشىنى تولەم مەرزىمىنىڭ ءوتىپ كەتۋى تۋرالى حاباردار ەتۋ مەرزىمى كۇنتىزبەلىك 20 كۇننەن 10 كۇنگە دەيىن قىسقارتىلادى. تاعى ءبىر گۋمانيستىك شەشىمدى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ول – كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالارى بار وتباسىلاردى جانە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى جىلىتۋ ماۋسىمىندا بەرەشەگى ءۇشىن باسپاناسىن تارتىپ الۋعا تىيىم سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
زاڭ جوباسىندا ازاماتتاردىڭ بانكروتتىق رەسىمىنە قول جەتكىزۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن بورىشكەردىڭ مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتى رەتتەۋدى, سونداي-اق ءوندىرىپ الۋ رەسىمىن وتكىزۋ مەرزىمىن 18 ايدان 12 ايعا دەيىن قىسقارتۋدى راستايتىن قۇجاتتى بەرۋى جونىندەگى تالاپ جويىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا الاياقتىق جولمەن نەسيە رەسىمدەۋ بەلەڭ الىپ كەتتى. سوعان بايلانىستى بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋ جۇرگىزىلمەي, ونلاين شاعىن نەسيە مەن بانك قارىزىن بەرۋگە تىيىم سالىنباق.
ازاماتتاردىڭ بانكروتتىعى
بىلتىر ناۋرىز ايىنان باستاپ «قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە بانكروتتىق تۋرالى» زاڭى كۇشىنە ەنگەنى بەلگىلى. زاڭدى ىسكە اسىرۋدىڭ ماقساتى ازاماتتاردىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ, الەۋمەتتىك شيەلەنىستى جەڭىلدەتۋ, قارىزدار بويىنشا تولەمدى ىنتالاندىرۋ دەپ تۇسىندىرگەن ەدى. الايدا مۇنىڭ قوعامدا قانشالىقتى سەپتىگى ءتيدى دەگەن ماسەلە بار. بانككە بانكروت بولدىم دەپ بورىشىنان قۇتىلعانداردىڭ شەكەسى شىلقىپ جۇرگەنى شامالى. تەگىن دۇنيە قايدان بولسىن؟ ماسەلەن, بانكروت دەپ تانىلعاننان كەيىن ول ادام 5 جىل ىشىندە بانكتەردەن جانە ميكروقارجى ۇيىمدارىنان نەسيە الا المايدى. جانە ولاردىڭ قارجىلىق جاعدايى بانكروتتىقتان كەيىن ءۇش جىل بويى تەكسەرۋدە بولادى. عايىپتان تايىپ, ءبىر كۇنى قولىڭىزعا اقشا تۇسسە, ونىڭىزدى بانكروت دەپ تانىعان بۇرىنعى الاشاعى بار جەر قاقشىپ الادى.
قوسىمشا اقپارات ءۇشىن ايتا كەتسەك, اليمەنت بويىنشا, باسقا ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ جونىندەگى, سونداي-اق قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بويىنشا زالالدى وتەۋ جونىندەگى بورىشتار ەسەپتەن شىعارۋعا جاتپايدى, جەڭىلدىك جوق. الايدا ساراپشىلار بۇل زاڭدى ەكىنشىدەڭگەيلى بانكتەر مەن ميكروقارجىلىق ۇيىمدار ءۇشىن ءتيىمسىز دەيدى. تەك ءوزىنىڭ پايداسىن ويلايتىن بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارى حالىقتى تاقىرعا وتىرعىزىپ جاتقانى بەلگىلى. ويتكەنى ولار ءوز شىعىندارىن حالىقتىڭ ەسەبىنەن جابۋدى كوزدەيدى. مىسالى, مۇنى جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭدى قولدانۋ تاجىريبەسى ايقىن كورسەتىپ وتىر. سەبەبى ەكونوميست ارمان بەيسەمباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ەرەجە نەسيە بەرۋشىلەر ءۇشىن ۇلكەن قارجىلىق ىڭعايسىزدىق پەن سالىقتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا ماجبۇرلەيتىن كورىنەدى.
«ەگەر نەسيەنى ەسەپتەن شىعارساڭىز, ءبىزدىڭ سالىق زاڭىنا سايكەس بانك ەسەپتەن شىعارىلعان نەسيە بويىنشا سالىق تولەۋگە مىندەتتى بولىپ شىعادى. ويتكەنى زاڭ بويىنشا بۇل تابىس بولىپ سانالادى. وسى ماسەلە دە ءبىر جاعىنان بانكتەردىڭ جۇمىسىن تۇرالاتىپ تۇر», دەيدى ساراپشى.
بۇل تىرلىكتە تۇيتكىل كوپ. ايتكەنمەن بۇل ماقالامىزدى كوڭىلدى نوتامەن اياقتاۋعا نەگىز بار. ويتكەنى بيىلدان باستاپ ەلىمىزدە تالاي جىل تايراڭداپ كەلگەن كەيبىر ميكروقارجى ۇيىمدارى ليتسەنزياسىنان ايىرىلىپ جاتىر. ءسويتىپ, وعان بەرەشەگى بارلار ءوسىمپۇلسىز قارىزدارىن قايتارۋعا مۇمكىندىك الدى. ءتىپتى كەيبىر قارىزدار زاڭسىز رەسىمدەلگەنى راستالسا, قارىزدار قايتارىلمايدى. بۇل جايت بۇگىندە ءبىراز بورىشكەردىڭ تىنىسىن اشىپ جاتقانى راس.