– نۇرداۋلەت بابيحان ۇلى, «چەحوۆ ايتتى» دەيتىن, باياعىدان ايتىلىپ كەلە جاتقان ءازىل-شىنى ارالاس ءبىر ءسوز بار ەدى عوي: «مەديتسينا – مەنىڭ زاڭدى ايەلىم, ادەبيەت...» دەپ باستالاتىن. كلاسسيك ايتقانداي, ءوزىڭىز دە ادەبيەت دەيتىن الىپ تەڭىزدىڭ ۇستىندە ەركىن قۇلاشتاپ ءجۇزىپ كەلە جاتقان جازۋشىسىز. جاس كۇنىڭىزدە ولەڭ دە جازعان ەكەنسىز. سىنشىلىعىڭىز تاعى بار. ادەبيەتتانۋ عىلىمىمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز. وسىنىڭ ىشىنەن جانىڭىزعا جاقىنى قايسىسى؟
– ارينە, جازۋشىلىق جانىما جاقىن. ادەبيەتپەن ەرتە اۋەستەندىم. 9-سىنىپتا وقىپ ءجۇرىپ پوۆەست باستاپ جازدىم. اياقتالماي قالدى. جاقىندا باسپالاردىڭ بىرىنەن حابارلاسىپ: «بالالارعا ارنالعان كىتابىڭىز جارىققا شىققالى جاتىر ەدى, 30 بەتتەي كەمشىن تارتىپ تۇرعانى, تولىقتىرىپ بەرمەيسىز بە؟» دەگەن ءوتىنىش ءتۇستى. ەسىمە ەسكى داپتەر ءتۇستى. ءارحيۆىمدى اقتارىپ جاتىپ تاۋىپ الىپ, بۇگىنگى كەزەڭگە بەيىمدەپ, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» دەگەن سياسى كەپپەگەن اڭگىمەممەن قوسا ۇسىنىپ ەدىم, «قىركۇيەكتەگى قاربالاس» دەگەن اتپەن جارىققا شىعىپ كەتتى. ءسويتىپ, وقۋشى كۇنىمدە جازعان دۇنيەم دە دالادا قالعان جوق. كەيىن 2-كۋرستا وقىپ ءجۇرىپ جازعان اڭگىمەمدى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە اپاردىم. ادەبيەت ءبولىمىن ورالحان بوكەي باسقاراتىن. ء«بىر-ەكى اپتادان كەيىن سوعارسىڭ», دەپ اڭگىمەمدى الىپ قالدى. ەكى ايدان كەشىگىڭكىرەپ رەداكتسياعا قايتا كەلدىم. «مەن سىزگە اڭگىمە تاستاپ كەتىپ ەدىم», دەدىم وراعاڭا. «بىلەمىن, وقىپ قويدىم», دەدى. «اڭگىمەڭدى وقىدىم, بىراق سەنىڭ اڭگىمەڭ مەنىڭ ءبىر پوۆەسىمنىڭ ىشىندەگى سيتۋاتسياعا ۇقسايدى ەكەن», دەمەسى بار ما؟ «مەن ءسىزدىڭ پوۆەسىڭىزدەن ەشنارسە العان جوقپىن. كوشىرگەم جوق», دەپ باعجاڭ ەتە قالدىم. «سەن, ارينە, كوشىرگەن جوقسىڭ. ويتكەنى ول پوۆەست ءالى شىققان جوق», دەدى. جانىندا ۇستازىم, ينستيتۋتىمىزدا جۇمىس ىستەيتىن ادەبيەت ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى حاسەن ادىباەۆ اعامىز وتىرعان-تۇعىن. اڭگىمەمىزدى تىڭداپ وتىرعان ۇستازىم: «مەنىڭ شاكىرتىم», دەپ قالدى. «بۇل – شاكىرت ەمەس, جازۋشى. شاكىرتىڭىزدەن جازۋشى شىعادى», دەدى وراعاڭ. وراعاڭنىڭ وسى ءسوزى بولاشاعىمدى بولجاعانداي, ادەبيەت دەيتىن الەممەن جان دۇنيەم استاسىپ, قويان-قولتىق ارالاسقانىما اتتاي الپىس جىلعا جۋىقتاعان ەكەن, مىنە.
– ءسىزدى ۇلكەن شاھارىمىزداعى كىتاپحانالاردا, وقۋ ورىندارىندا وتەتىن ادەبي جيىنداردا, قالامگەرلەردىڭ اۆتورلىق كەشتەرىنەن ءجيى كەزدەستىرەمىز. تاقىرىپقا وراي كەيىپكەرىڭىزدىڭ تۋىندىلارىن تەرەڭنەن تالداپ, تانىمدى بايىتاتىن باياندامالار, شىعارماشىلىق شولۋلار جاسايسىز. ءسىز جاساعان قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىق پورترەتىنىڭ شىمىرلىعىنا, پوەتيكالىق قۋاتىنا اركەز سۇيسىنەمىز. عىلىمعا ءسىزدى جەتەلەپ اكەلگەن قانداي كۇش؟
– «سەنىڭ ورنىڭ – ينستيتۋت. رەداكتسيا جاعالاپ, ءار جەردە جۇرە بەرمە. جاسىڭ بولسا, ۇلعايىپ كەلەدى. سەن – قورعاماعان عالىمسىڭ», دەپ ادەبيەت ينستيتۋتىنا كەلۋىمە مۇرىندىق بولعان اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ەدى. وسى ءسوزدى اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىز دا ايتاتىن. وسىنى ايتتى دا, جانىنداعى ينستيتۋت ديرەكتورى سەيىت قاسقاباسوۆتان بۇيرىق شىعارا بەرۋىن سۇرادى. وزىمە عىلىمي تاقىرىبىمدى ويلاستىرا بەرۋدى جۇكتەدى. كەيىن «زۇلمات جىلدارىنداعى قازاق پروزاسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا, «قازاق مەمۋارلىق رومانى» تاقىرىبىمەن دوكتورلىق دارەجە قورعادىم. ەكەۋىنە دە اكادەميك سەرىك قيراباەۆ جەتەكشىلىك جاسادى.
– مەمۋارلىق شىعارمالارعا بايلانىستى قايشى پىكىر كوپ. قازىر تانىمال ادامداردىڭ بىرقاتارى سۇحبات بەرسە «مەن مۇنى مەمۋارىمدا جازاتىن بولامىن» دەپ سويلەيتىن بولدى. ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە مەمۋار جازعاندار كوپ ەمەس, بىراق بارىنىڭ ءوزى داۋ-شارعا, تالاستى دۇنيەگە تولى. مەمۋار جازاتىن ادام نەنى ەسكەرگەنى ءجون؟
–شىعارما جەكە ادامنىڭ ءومىرى تۋرالى جازىلعان بولسا, جاي وقىرمان عانا ەمەس, ساۋاتتى ادامداردىڭ ءوزى بىردەن «مەمۋارلىق شىعارما» دەپ باعا بەرىپ جاتادى. شەتەل جانە ورىس ادەبيەتشىلەرىنىڭ مەمۋارلىق شىعارمالاردىڭ تابيعاتىن سارالاپ, جىكتەپ جازعان انىقتامالارى بار. كەيبىر پىكىر ءبىر-بىرىنە قايشى. دەسە دە وسى ەڭبەكتەردىڭ ءبارىن وقىعاننان كەيىن مەن مىنانداي قورىتىندىعا كەلدىم. مەمۋارلىق شىعارمانىڭ كەز كەلگەنى ومىرباياندىق شىعارماعا جاتپايدى. ومىرباياندىق بولا تۇرىپ, تاريحي ۇلكەن ماسەلەلەردى قوزعاسا, الەۋمەتتىك سوقتالى دۇنيەلەردى ايتسا, حالىققا بەلگىلى تاريحي تۇلعالاردىڭ وبرازدارى جۇرسە, مەمۋارلىق شىعارما دەگەن, مىنە, وسى. ەگەر جەكە ماسەلەسىن ەسەپ ايىرىسۋدىڭ قۇرالىنا پايدالانىپ, جەكە باسىنىڭ وقيعاسىن عانا بايانداپ, تاريحي ماسەلە قوزعالماسا, قوعامنىڭ سول كەزەڭدەگى ساياسي كەلبەتى كورىنبەسە, ءىرى تۇلعالار قاتىسپاسا, ول مەمۋار بولا المايدى. مەنىڭ «الاسا تاۋلار اياسىندا» اتتى ومىرباياندىق شىعارماما جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك جۇرگىزەتىن «ۇركەر» باعدارلاماسى جان-جاقتى تالداۋ جاسادى. وسى رومانىمدى تالداعان اۆتورلار «مەمۋارلىق شىعارما» دەپ باعا بەرىپ جاتتى. ءوز باسىم ونى مەمۋارلىق شىعارماعا جاتقىزا الماس ەدىم. سەبەبى مۇندا جوعارىدا سانامالاعان تالاپتىڭ ەشقايسىسى كورىنىس تاپپايدى. وندا تەك ءوزىمنىڭ بالالىق شاعىم, اتا-انام, تۋىستارىم, اۋىلداعى تىرشىلىك قانا باياندالادى.
– قادىر مىرزاليەۆتىڭ ء«يىرىمى» مەن «جازمىشىن» مەمۋارعا جاتقىزاسىز با؟ قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «تاڭعاجايىپ دۇنيەسى» شە؟
–قادىر اعامىزدىڭ اتالعان شىعارمالارىن مەمۋارعا جاتقىزا الماس ەدىم. مەمۋار – ەرەكشە جانر. مەمۋاردا الدىڭعى قاتاردا جازۋشىنىڭ ءوز ءومىر جولى تۇرۋى كەرەك. ال اتالعان شىعارمالاردا اقىننىڭ ءوز ءومىر جولى ەمەس, اينالاسىنداعى ادامدار, ارىپتەستەرى تۋرالى ايتىلىپ, تەك سول تاراپقا توقتالىپ وتىرادى. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, شىعارما ەستەلىك, وچەرك سيپاتىندا جازىلعان. سوعان قاراماستان وسى ەكى شىعارما تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا «مەمۋارلىق» دەگەن ءسوزدىڭ قوسا قابات ايتىلاتىنى مەنى ەرىكسىز تاڭىرقاتادى. بۇل تۋرالى دا كەزىندە بەلگىلى تەلەارنالاردىڭ بىرىندە جۇسىپبەك باۋىرىمنىڭ «كىتاپحانا» اتتى باعدارلاماسى ارنايى حابار جاساپ, سول كەزدە دە مەمۋارعا بايلانىستى وي-پىكىرىمىزدى ايتقان ەدىك. سول سەبەپتى بۇل جانرداعى دۇنيەلەردى ومىرباياندىق جانە مەمۋارلىق دەپ اراجىگىن اجىراتىپ, جەكە قاراستىرعانىمىز ابزال, الايدا ومىرباياندىق شىعارمالاردىڭ ىشىندە دە مەمۋارعا اينالىپ كەتەتىندەرى بار, سونداي-اق جەكە ادامداردى كوبىرەك ايتىپ, ءوزى تۋرالى از ايتاتىن شىعارمالار دا بار. ءسىز اتاعان شىعارمالاردا وسى سيپاتى كوبىرەك كورىنىس تابادى. كىتاپ اۆتورى ءبىرتالاي تۇلعاعا سيپاتتاما بەرەدى, كوپشىلىگىن ماقتايدى, كەيبىرىنىڭ كەمشىلىگىن تىزەدى, بىراق قوعامدىق جاعدايعا كوپ توقتالا قويمايدى. ال جالپى ادەبيەتىمىزدەگى مەمۋارلىق شىعارمالاردىڭ كوشىن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء«ومىر مەكتەبىنەن» باستايمىز. توڭىرەگىندە تالاستى پىكىر ايتىلعانىمەن, ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋىن» دە مەمۋارعا جاتقىزامىز. بۇل شىعارما تۋرالى دا عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى «مەمۋاردان گورى ومىرباياندىق وچەرككە كەلەدى» دەپ جازدى. قابدەش اعامىزدىڭ «تاڭعاجايىپ دۇنيەسى» – تازا مەمۋارلىق شىعارما. وندا قىتايداعى ساياسي احۋال ءبىرسىپىرا قامتىلادى.
– ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىز نەگىزىنەن الەۋمەتتىك تاقىرىپتارعا ورىلەدى. شىعارمالارىڭىزدى وقىعان سوڭ ىزگىلىككە ۇندەيتىن, جان دۇنيەسىنىڭ شۋاعى مول, قامقور, مەيىربان كەيىپكەرلەرىڭىز كوپكە دەيىن ەستە جۇرەدى. ال بۇگىنگى قوعامدا كۇن سايىن بولىپ جاتقان قاتىگەزدىك, ادامداردى اشىندىراتىن اگرەسسيا, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ادەبيەتكە دە كەلىپ, كوركەم كۇيىن بۇزىپ, ز ۇلىم كەيىپكەرلەردى تۋدىرىپ جاتىر. ادام جانىنىڭ كولەڭكەلى جاعىن كورسەتۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە قاتىگەزدىكتى قۇرال ەتۋ دۇرىس پا؟
– وقىرمان رەتىندە استارى جوق, يدەياسى جوق, بىراق قاتىگەزدىكتى كورسەتۋ كەرەك دەگەن ويمەن جاسالاتىن شىعارمالاردى مۇلدە قابىلداي المايمىن. شىعارمادا ادامنىڭ قاتىگەزدىگىن ايتا بەرۋ شارت ەمەس. ادەبيەتتە كەرىسىنشە, ادامنىڭ ىزگىلىگىن كورسەتۋ جاعى جەتىڭكىرەمەيدى. دۇنيە قاتىگەزدىكتەن تۇرمايدى. شىعارمانى قىزىقتى جازعىڭ كەلدى مە, ىزگىلىكتى ويدى العا تارتا وتىرىپ-اق شيەلەنىستى شىعارمالار جازۋعا بولادى. وقيعانى دامىتۋعا, قىزىق حاراكتەرلەر جاساۋعا, ءسويتىپ قوعامنىڭ ءبىر قىرىن اشۋعا بولادى. ال جازۋشىلاردىڭ نە ءۇشىن قاتىگەزدىكتى سيپاتتاۋعا قۇمار ەكەنىن بىلمەيمىن. مىسالى, ف.دوستوەۆسكيدىڭ «قىلمىس پەن جازاسىندا» ستۋدەنتتىڭ كەمپىردى ولتىرگەنىن ءحىح عاسىردىڭ سىنشىلارىنىڭ ءوزى سۇمدىق وقيعا كورىپ, ورە تۇرەگەلە قابىلدادى. ورىس ادەبيەتشىلەرى اراسىندا كلاسسيكتىڭ وسى دەتالىن ءالى كۇنگە كەشىرە المايتىندار بار. ال ءبىزدىڭ عاسىرىمىزدا جاسالىپ جاتقان قاتىگەزدىككە «كەمپىر» وقيعاسى استار بولۋعا دا جاراماي قالدى. قالىپتاسقان ادامي شابلوندار دەگەن بولادى. قانشا جەردەن جاڭالىق اشساڭ دا, كۇنىنە ءۇش-ءتورت مەزگىل اس ءىشۋ, ۇيىقتاۋ سياقتى بۇزىلمايتىن تابيعي دۇنيە رۋحاني الەمدە دە قالىپتاسقان. ونى بۇزۋدىڭ كەرەگى جوق. ول بۇزىلسا, وقىرماننىڭ ەستەتيكالىق تانىمى, ەستەتيكالىق تابيعاتى دا كۇل تالقان بولادى.
– ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزعا ءبىرىنشى بولىپ بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ءوزى باعا بەرگەن ەكەن. «ن.اقىشەۆتىڭ «قوڭىر وگىز» دەپ اتالاتىن اڭگىمەسى كولەمى جاعىنان شاعىن. اڭگىمەدە كۇنى كەشە عانا قادىرى ارتقانداردىڭ كەيدە تەز ۇمىت بولاتىنى, ەڭبەگىنىڭ ەلەنبەي ەسكەرۋسىز قالاتىنى ايتىلادى. نۇرداۋلەتتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەگە ەركىن بارۋى سۇيسىندىرەدى», دەگەن ەكەن بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى. جاقىندا «بالالار ادەبيەتىنىڭ تاريحى» اتتى ىرگەلى 2 تومدىق ەڭبەگىڭىز جارىق كوردى. ءبىر جىلدا ەكى توم جازۋ – قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. وسى كەرەك ەڭبەكتىڭ دۇنيەگە كەلۋى تۋرالى ءوز اۋزىڭىزدان ەستىگىمىز كەلەدى...
– «قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ تاريحىن» جازۋىما وسى جانر توڭىرەگىندەگى ولقىلىقتار سەبەپ بولدى. ەلىمىزدىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ماگيسترانتتاردان سىناق الامىن, كەزدەسۋ وتكىزەمىن. بەس مينۋتسىز تولىققاندى مامانعا اينالادى دەپ ءۇمىت كۇتىپ وتىرعان ماگيسترانتتان «بالالار ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرىنەن كىمدەردى بىلەسىڭ؟» دەپ سۇراساڭ, بەردىبەك سوقپاقباەۆ پەن ءبىردى-ەكىلى جازۋشىنىڭ ەسىمىن اتاۋعا عانا ساۋاتى جەتەدى. ايتپاعىم, بالالار ادەبيەتىنىڭ وركەندەپ, دامۋىنا ۇلەس قوسقان قالامگەرلەر كوپ جانە كەيبىرىنىڭ اتى تانىلماي, مۇلدە ءوشىپ كەتكەندەرى بار. ول اۆتورلاردىڭ شىعارمالارى كەڭەس داۋىرىندە سىنالعان, سىنالعان سەبەبى بەلگىلى – يدەولوگياعا قايشى. «كەڭەستىك بالانىڭ تۇسىنىگىنە بۋرجۋازيالىق سانانى ەنگىزىپ جىبەرگەن شىعارما». مىنە, باستى كەمشىلىگى. كەيىن «سول سىنالعان شىعارمالاردا نە جازىلىپتى, وقىپ كورەيىنشى» دەپ ارحيۆتەردى اقتارىپ, تاۋىپ الىپ تانىسسام, ءتاپ-ءتاۋىر دۇنيەلەر. بۇل ەڭبەك الدەبىر سەبەپپەن اسىعىس جازىلدى. ءالى تۇبەگەيلى اياقتالعان ەڭبەك ەمەس. الداعى ۋاقىتتا تولىقتىرىلىپ, قايتا باسىلادى. مەنىڭ وسى ەڭبەگىمدى پايدالانا وتىرىپ ءار وڭىردەن «بالالار ادەبيەتىنىڭ كۋرستارى» اشىلىپ جاتقانىن دا ەستىپ وتىرمىن. بۇل – سۇيىنشىلەيتىن جاڭالىق. دەگەنمەن ەڭبەگىمدى ءوز اتىما پاتەنتتەپ العانىمدى دا ايتا كەتكىم كەلەدى.
قازىر جاستار پروزاسىندا رەاليستىك شىعارمالار ازايىپ كەتتى. جاس بۋىن قالامگەرلەرىمىز فەنتەزي, ميستيكا جانرىنا قۇمار بولدى. مودەرنيزم, پوستمودەرنيستىك باعىتتاعى شىعارمالار باسىم بولىپ بارادى. ەرەسەك تارتقان جازۋشىلارىمىزدىڭ ءوزى پوستمودەرنيزمگە ەلىكتەيمىن دەپ شىعارمالارى اسا تارتىمدى بولماي قالدى. مۇنداي ءۇردىس جازۋشىنى وقىرمانىنان ايىرادى. وعان قاتتى ەلىكپەگەن ءجون دەپ ويلايمىن. بۇل شىعارمالاردى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدارىمىزدىڭ ءوزى دە ءدال جانرىن انىقتاي الماي ءجۇر. كەيبىر جازۋشىلار قيال-عاجايىپ, فانتاستيكا دەڭگەيىندە جازادى دا, ونى «ميستيكا» دەپ اتايدى. وسىنىڭ ءبارى بۇرىننان بار, قالىپتاسقان ادەبيەت جانرلارىنىڭ نەگىزىن بىلمەگەندىكتەن تۋادى. قازىر كەيىنگى جىلدارى جازىلعان زاماناۋي شىعارمالار كوبىرەك وقىلىپ, «ادەبيەتتى تانۋ» وسىدان باستالىپ, كلاسسيكا ۇمىت قالىپ بارادى. ەگەر قالامگەر جازعان دۇنيەسىنە كوركەمدىك شارتتارى تۇگەل ورىندالعان كلاسسيكانىڭ ولشەمىمەن قاراسا, كوپ ولقىلىق ءوز ورنىن تاۋىپ, ايقىندالار ەدى. تەك ءبىر دۇنيەنى قاداپ تۇرىپ ايتقىم كەلەدى. ادەبيەت ءۇشىن ەستەتيكالىق تانىم قاشان دا باستى ورىندا تۇرۋى كەرەك.
– قازىرگى ادەبيەتتىڭ كەمشىلىگى نەدە؟
– ادەبيەت الەمى كۇردەلى. بىرىنشىدەن, ادەبيەتتىڭ كوپ زاماننان بەرى قالىپتاسىپ كەتكەن تەورياسىن قابىلداماۋ, اياقاستى ەتۋ بايقالادى. ولاردىڭ پايىمىنشا, ادەبيەت تەورياسى ەستەتيكا دەگەن كەڭەس زامانى ويلاپ تاۋىپ, زورلىقپەن تاڭعان ساياسات جەمىسى. ولاي ەمەس. سوناۋ گومەر زامانىنان بەرى كەلە جاتقان ادەبيەت قاعيدالارى بار ەكەنىن ەسكەرگىسى كەلمەيدى. «جاعىمدى وبراز بەن جاعىمسىز وبرازدىڭ اراجىگىن اشپاي-اق قويايىق, وقىرمان ءوزى تاڭداپ الار», دەيدى. بۇل ويمەن كەلىسۋگە بولادى. سويتەدى دە كەيىپكەردى بىلاپىت دۇنيەمەن ارالاستىرىپ قويادى. ونى جانە گەروي دەپ ەسەپتەيدى. وسىنى تالدايتىن سىنشىنىڭ وزىندە وبەكتيۆتى, تەوريالىق دايىندىق بولۋى كەرەك. ءتىپتى وقىرمان ەسەبىندە بولسا دا. ادەبيەتتەگى جاستار اراسىندا تالانتتىلارى بار, بىراق سولارعا دۇرىس باعىت-باعدار سىلتەپ, كەمشىلىگىن ايتىپ وتىراتىن ساۋاتتى سىن كەرەك. باسقا ۇلت ادەبيەتىندەگى ءۇردىستى باقىلاپ قاراپ وتىرامىز, ءدال بىزدەگىدەي ءبارىن مانسۇقتاعىسى كەلەتىن پيعىل اسا بايقالمايدى. ورىستاردىڭ وزىندە توقسانىنشى جىلدارى تۋعانداردىڭ اراسىنان بۇرىنعى گوگولدىڭ ۇستانىمدارىن ۇستانعان رەاليستىك جازۋشىلار كەزدەسەدى. بىزدە ولاي ەمەس, بىزدە ءبارىن سىزىپ تاستاۋ كەرەك. ارا-تۇرا ابايدىڭ وزىنە اۋىز سالادى, م.اۋەزوۆتى مۇيىزدەپ جاتادى, س.مۇقانوۆتى تۇبىرىنەن جوققا شىعارعىسى كەلەدى, ع.مۇستافين «كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ رۋپورى», دەيدى. بۇل – قاۋىپتى باعىت.
– ۇكىمەت تاراپىنان ادەبيەتكە ءتاپ-ءتاۋىر قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. كەيىنگى جىلداردىڭ شەڭبەرىندە عانا توپ-توبىمەن تالاي قازاق قالامگەرىنىڭ شىعارماسى شەت تىلىنە اۋدارىلدى. ءسىزدىڭ دە اڭگىمەڭىز تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان بولۋى كەرەك. ساتىلىمى قالاي, اۋدارىلعان شىعارمالاردىڭ يدەياسى, تولعاعان تاقىرىبى, كوركەمدىك ساپاسى ول جاقتاعى وقىرماندى قىزىقتىرا الدى ما ەكەن؟
–مەن ءوز باسىم شەتەل تىلىنە اۋدارىلىپ, سول جاقتاعى وقىرمانداردىڭ قولدارىنا تيگەن شىعارمالاردىڭ تاعدىرىن قاداعالاپ جۇرگەنىم جوق. ەگەر ماقتالىپ, بەلگىلى بولىپ جاتسا نەمەسە بەلگىلى ءبىر ادەبي سىيلىققا يە بولسا, ءوزىمىزدىڭ اقپارات قۇرالدارى ارقىلى عانا حاباردار بولا الامىن. ازىرشە ءتول باسىلىمدارىمىز الاقايلاپ, توبەگە كوتەرىپ جاتقان قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى جونىندە وقىماپپىن.
انا جىلى قازىرگى بەلدى اۋدارماشىمىز مالىك وتارباەۆتىڭ تارجىمەسىمەن 25 قازاق جازۋشىسىنىڭ اڭگىمەلەرى تۇرىك تىلىندە جارىق كوردى. سوندا وسى جيناققا رەداكتور بولعان بىلىكتى ماماندار «وسى شىعارمالاردىڭ ىشىندە دۇنيە ءجۇزىنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارىمەن يىق تەڭەستىرە الاتىن اڭگىمەلەر بار ەكەن», دەگەن پىكىر ايتىپتى. بۇل – قازاق ادەبيەتى ءۇشىن جوعارى باعا.
– جازۋشىنىڭ تاعدىرىن تۋعان ەلىنىڭ كۇشى, بەدەلى شەشەدى دەيدى. ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە دە مىقتى قالامگەرلەر كوپ بولا تۇرا, داڭق-داقپىرتى الەمدى دۇركىرەتە المادى. الەمدىك دەڭگەيدەگى تانىمالدىلىققا, تابىسقا جەتە الماۋىنىڭ ءبىر سىرىن كەيىنگىلەر وسى تاراپتان ىزدەيدى. قىسقاسى, «كىشكەنتاي ەلدىڭ ادەبيەتى دە كىشكەنتاي». كەلىسەسىز بە؟
– كەلىسۋگە تۇراتىن پىكىر. ءىرى دەرجاۆالاردىڭ قالامگەرلەرى جازعان كەيبىر شىعارمالارى اياق استىنان اتاقتى بولىپ, كەيدە ءتىپتى وسال بولسا دا, اسا بەدەلدى ادەبي سىيلىقتارعا يە بولىپ جاتاتىنى راس. سونىڭ ءبىر مىسالى – امەريكالىق جازۋشى فرەنسيس سكوتت فيتسدجەرالدتىڭ « ۇلى گەتسبي» رومانىنىڭ تاعدىرى. ول – ءوز زامانىندا, جيىرماسىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە ۇلكەن داڭققا يە بولعان تۋىندى. ال ەندى وسى روماننىڭ كوركەمدىك-ەستەتيكالىق بولمىسىنا كوز جۇگىرتىپ كورەيىكشى.
باس كەيىپكەردىڭ اتىنان باياندالاتىن شىعارما مازمۇنىندا الىپ بارا جاتقان قىزىقتى سيۋجەت نە بولماسا كەيىپكەرلەر اراسىنداعى تارتىس جوق دەۋگە بولادى. ەڭ باستىسى, وقيعاسىز ءومىردى شۇبالتىپ بايانداي بەرۋدەگى اۆتوردىڭ ماقساتى قانداي, سونىمەن نە ايتقىسى كەلدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. يدەياسىزدىق دەگەن ۇستانىمىن باسشىلىققا العان دەسەك تە ارتىق ەمەس.
روماننىڭ پرولوگىنىڭ ءوزى قۇرعاق بايانداۋلار. سيۋجەتتى ءبىرىنشى جاقتان باياندايتىن جاس جىگىت كەزدەسكەن كىسىلەردەن ول تۇراتىن ايماقتا گەتسبي ەسىمدى ءبىر ادامنىڭ بار ەكەندىگىن ەستيدى. بىراق ونىڭ وزگەلەردەن قانداي ەرەكشەلىگى بار ەكەندىگى تىلگە تيەك بولمايدى. بىراق باس كەيىپكەر سول ادامدى كورۋگە ىقىلاسى اۋادى. اقىرى وقىرمان روماننىڭ تورتتەن بىرىنە كەلگەندە بارىپ وسى گەتسبيمەن ءبىر-اق جۇزدەسەدى. كەزدەسكەننەن كەيىن دە اتىشۋلى گەتسبيدىڭ وزگە جۇرتتان نەسىمەن ەرەكشەلەنەتىنى جونىندە ماردىمدى دايەكتەر جوق. اڭگىمەنى بايانداپ وتىرعان باس كەيىپكەردىڭ ءوزى دە گەتسبيمەن سويلەسەتىن ورتاق ەشتەڭەنىڭ جوق ەكەندىگىن مويىندايدى. «ەندەشە ونداي كىسىنى اۆتور نەگە كەيىپكەر ەتىپ الدى ەكەن؟» دەگەن سۇراق وزىنەن ءوزى تۋىنداماي ما.
روماننىڭ سوڭىنا قاراي ۇلى گەتسبيدىڭ قازا بولعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. رومان بارىسىندا ۇساق-تۇيەكتى تىزبەلەپ, قاجەتتى-قاجەتسىز ەپيزودتارعا تاپتىشتەي توقتالا بەرەدى. سونداعى كولدەنەڭ تارتىلاتىنى – اركىمنىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنە ءتان وتكىنشى ۇسىنىستار مەن كۇندەلىكتى جاي ارەكەتتەر. ادەبيەت تەورياسىندا تالاپ ەتىلەتىن كوركەمدىك ەكشەۋ, ىرىكتەۋ دەگەن تىپتەن از. اۆتور وقيعاعا قاتىسى بار, قاتىسى جوق نارسەلەردى تىزبەلەپ جازا بەرەدى. وقىرمان ايتەۋىر ءبىر وقيعا ەندى باستالار دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرادى. بىراق امال نە, ول كۇتكەن ءۇمىت اقتالمايدى. بار وقيعا – شىعارمانىڭ سوڭىنداعى ۋيلسون دەگەن ايەلدى ماشينانىڭ قاعىپ كەتۋى جانە اڭگىمەنىڭ تىلىنە تيەك بولىپ وتىرعان گەتسبيدىڭ ءولىمى.
اڭگىمەشى وسىناۋ ءولىم جايىندا دۇرىس مالىمەت بەرمەيدى. گەتسبيدىڭ ولىمىنە نە سەبەپ بولعان, قالاي ولگەن, ول ءولىمىنىڭ ءمان-جايى قالاي دەگەن سۇراقتارعا ەشقانداي جاۋاپ جوق. «اتىشۋلى ادام ەدى» دەپ الدىن الا دابىرايتقانىمەن, ول كەيىپكەردىڭ نە ىستەپ-قويىپ جۇرگەنى, نەسىمەن اتى شىققانى بۇلدىر. شەتەلدىڭ كەيبىر سىنشىلارى بۇل روماندا يرونيا باسىم, سوندىقتان « ۇلى گەتسبي» دەگەن تىركەستىڭ وزىندە كەكەتۋ بار دەگەن پىكىر ايتادى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتاردىڭ بارىنە جاۋاپ بەرە المايتىن مۇنداي تۋىندىلار شەتەلدە از ەمەس. ولاردىڭ بارلىعىنا باس يزەپ, قابىلداي بەرۋگە, داقپىرتىنا سەنە بەرۋگە بولمايدى.
– بۇگىنگى جاڭا زامان ادەبيەتى وكىلدەرىنە ورتاق ۇستانىم, ورتاق كەمشىلىك – كەشەگى ادەبيەت قاعيدالارىن مويىنداماۋ, سانالى تۇردە بويىن اۋلاق سالۋ. ال بۇگىنگى ۇلتتىق ادەبيەت ۇلگىسى قازاق قالامگەرىن الەمدىك دەڭگەيگە الىپ شىعا الا ما؟
– ءبىز ايتىپ وتىرعان امەريكالىق جازۋشىنىڭ جوعارىداعى شىعارماسى ناق وسى سيپاتتا. وندا كوركەم ادەبيەتتىڭ باستى قاعيدالارى اياققا باسىلعانداي بولىپ كورىنەدى وزىمە. بۇگىنگى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ اراسىندا دا وسىلاي جازعىسى كەلەتىندەر جوق ەمەس. بۇنىڭ ءوزى – دەرجاۆالىق جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنا جالاڭ ەلىكتەۋ. بۇنداي ءۇردىس قازاق ادەبيەتىن الەمدىك دەڭگەيگە الىپ شىعادى دەپ ايتا المايمىن. ءارى كەتكەندە اتى ءماشھۇر ادەبيەتتتانۋشىلار بۇنداي شىعارمالاردى قۇرعاق ەلىكتەۋدىڭ كولەڭكەسى دەپ قابىلداۋى عاجاپ ەمەس.
– ادەبيەتتانۋشى-سىنشى رەتىندە ادەبي باعىت-باعداردىڭ ءبارىن باقىلاپ وتىرسىز عوي, ءتورت اياعىن تەڭ باسقان ءمىنسىز كوركەم شىعارما دەگەن قانداي بولادى؟
– بۇل تۋرالى ادەبيەتتانۋشى عالىمدار ءار كەزدە ايتىپ كەلە جاتىر. تەك قازاق عالىمدارى عانا ەمەس, باسقا جۇرتتاردان شىققان ارىپتەستەرىمىز دە وسى پىكىردە. كوركەمدىك-ەستەتيكالىق فاكتورلارعا قويىلاتىن ەجەلگى كلاسسيكالىق تالاپتار كوپ وزگەرىسكە تۇسە قويعان جوق. الدىمەن ادەبي ءتىل نورماسىن اۆتوردىڭ جەتىك يگەرە ءبىلۋى, وبرازداردىڭ ايقىندىعى, سيۋجەتتەردىڭ قىزىقتىلىعى, كومپوزيتسيالىق تالاپتاردىڭ دۇرىس ورىندالۋى, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تىڭ يدەيالاردىڭ توبە كورسەتۋى.
مەنىڭ مانادان بەرى ايتىپ جاتقان سوزدەرىمدى تۇبەگەيلى شىندىق دەپ قابىلداۋعا بولماس. ءىشىنارا سۋبەكتيۆتى ويدىڭ كەزدەسۋى ابدەن ىقتيمال.
– ءسىزدىڭ ءوز شىعارماشىلىعىڭىز تۋرالى باعاڭىز قوراشتاۋ. مىسالى, «ورتاڭقول شىعارما بولۋى مۇمكىن», «الاسا تاۋلار اياسىندا» بالكىم, باسقا شىعارمالارىمنىڭ دەڭگەيىندە ەمەس شىعار», «مەملەكەتتىك سىيلىققا لايىقتى ەمەسپىن», دەپ سويلەگەنىڭىزدى كەيدە ءار جەردەن وقىپ نەمەسە ەستىپ قالامىز. نەگە ولاي دەپ ايتاسىز؟
– مەن دە ءبازبىر ارىپتەستەرىم ءتارىزدى ءوز شىعارمالارىمدى جوعارى باعالاسام, ادەبيەتكە قويىلار ورتاق تالاپتاردىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ الۋىم عاجاپ ەمەس. الدىمەن كەرەگى – ادەبيەتكە دەگەن ادالدىق. قازىر حالتۋرا ازايماي تۇرعان زامان. مەنىڭ قاعيدام – شىعارمالارىن اۆتوردىڭ ءوزى ەمەس, ادەبيەتتى جاقسى تۇسىنەتىن كوزى قاراقتى وقىرمان باعالاسىن.
– اسەرلى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى