توتەنشە تىيىمنىڭ توركىنى نەدە؟

«بىرجاقتى قابىلدانعان شەشىم سالا قاتىسۋشىلارى ارا­سىندا تالقىعا سالىنبادى. ەندى نەگىزسىز كۇمانمەن ليتسەنزيا­لاردى جاپپاي الىپ تاستاۋ مەن قىزمەتتىڭ ەكى ءتۇرىن بىرىك­تىرۋ ارقىلى ەنەرگيا­مەن جاب­دىقتاۋشى ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ كوزدەلىپ وتىر», دەيدى.

ايتۋىنشا, ەشقانداي ەسكەر­تۋسىز قابىلدانعان شەشىم ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى 140-تان استام شاعىن جانە ورتا بيزنەس (شوب) سۋبەكتىسىنە ورنى تولماس زيان كەلتىرمەكشى.

«ول مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەي­تىندەردىڭ جان سانى 200 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. جۇمىسسىز قا­لا­تىن مۇنشا ادامنىڭ وتبا­سى جاع­دايى مەن تاعدىر تالايى قالاي بولماق؟ ءبىرىنشى كەزەك­تە بۇل شەشىم – مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ «ەكونوميكانى دەمونوپوليالاندىرۋ – ءبىزدىڭ ۇلت­­تىق باسىمدىعىمىز» دەگەن ۇستانى­مىنا قايشى كەلەدى», دەدى توراعا.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنىڭ تابيعي مونوپوليالار­دى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ ءار وڭىر­دەگى بولىمدەرى پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ شەڭبە­رىندە, سونداي-اق ەنەر­گەتيكا مي­نيس­ترلىگىنىڭ جانە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ تا­بيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ حاتتارىن قاراۋ نەگى­زىندە رەتتەلمەيتىن ەنەرگيامەن جاب­دىقتاۋشى ۇيىمدارعا ءتيىستى ليتسەنزيالاردىڭ قولدانىلۋىن توقتاتقان. قاۋىمداستىق بۇل ارەكەتتى زاڭسىز شەشىم دەپ وتىر. وسىنىڭ نەگىزىندە ارنايى حات ازىرلەپ, جاۋاپتى ورگانداردىڭ بارىنە جولداعان. ويتكەنى تابي­عي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كو­ميتەتىنىڭ ليتسەنزيادان ايىرۋ­عا قاتىستى حاتى جوعارىدا كورسە­تىلگەن 140-تان استام سۋبەكتىنىڭ بارىنە كەلىپ تۇسكەن.

بۇدان كورىنىپ تۇرعانى, سالاعا رەفورما جاساۋدى سىلتاۋراتىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇتاس سەكتو­رىن, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالا­سىن مونوپوليالاۋعا ارەكەت جا­سا­لىپ جاتىر, دەگەندى ايتتى قاۋىم­­داستىق جەتەكشىسى. سالانىڭ جىلدىق اينالىمى ورتا ەسەپپەن 1,5 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. ال تۇتىنۋشىلار گەوگرافياسى – ەلوردادان اۋىلعا دەيىنگى بارلىق ەلدى مەكەن. سوندىقتان قاۋىمداستىق مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ۇلت­تىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇر­لان بايبازاروۆتىڭ جانە ەنەر­گەتيكا ءمينيسترى الماسادام سات­قاليەۆتىڭ اتىنا جەكە-جەكە ارنايى حات جازعان. وندا توتەننەن قابىلدانعان شەشىمنىڭ اسىعىس ءارى زاڭسىز ەكەنى كورسەتىلگەن.

قاۋىمداستىق توراعاسى بۇل جەردە ەنەرگيانى ءوندىرۋشى وليگوپوليالار عانا ۇتاتىنىن ايتادى.

«ادەيى نەمەسە ەرىكسىز بولىپ جاتقان پروتسەدۋرانىڭ بارى­نەن جالعىز پايدا تابۋشى سالا­لىق وليگوپوليالار عانا. ماسە­لەن, وڭىرلىك ەلەكتر جەلىلەرى كومپا­نيالارىنىڭ (وەك) كىرىسى 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءۇش ەسە ۇلعايۋعا ءتيىس. ەگەر اتال­عان وەك 100% مەملەكەتتىك بولسا ءبىر ءسارى. الايدا ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىمداردىڭ 90%-ى جەكەمەنشىك نىسانى بار جانە گەنەراتسيا سەكتورىمەن تىكەلەي ينتەگراتسيالان­عان سۋبەكتىلەر بولىپ سانالادى. مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق, پاۆلودار, پەتروپاۆل, قاراعاندى, اتىراۋ قالالارىن الۋعا بولادى. قازاقستاندىق ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمداردىڭ قاۋىمداستىعى» ەكى قىزمەت ءتۇرىن ياعني, ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋ جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ قىز­مەتتەرىن بىرىكتىرۋ يدەياسىن تەرىستەپ كەلگەن. «قاۋىمداستىق ۋاكىلەتتى ورگاندارعا بۇل پروبلە­مانى ايتتى. الايدا ولاردىڭ تاراپىنان كوڭىلگە قونىمدى شەشىم عانا ەمەس, لايىقتى نازار دا اۋدارىلمادى. بيزنەستى تىنىشتاندىرۋعا ارنالعان دالەل­دەردىڭ ءبىرى – زاڭدا كوزدەلگەن نەگىزدەر بويىنشا مەنشىك يەسىنىڭ قۇقىقتارى توقتاتىلعان كەزدە ونىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدى كوزدەيتىن ازاماتتىق كودەكستىڭ 266-بابىنا سىلتەمە جاسايدى. بىراق مۇندا كۇمان تۋىندايدى: مۇنىڭ ءبارى بيۋدجەت قاراجاتىن «يگەرۋدىڭ» قاراپايىم جوسپارى ەمەس پە؟», دەيدى س. اگافونوۆ.

ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا باسەكەلەستىكتىڭ قارقىندى دامۋىنا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن «اتا­مەكەن» ۇكپ بەلسەندى تۇردە كو­مەك­تەسىپ كەلەدى. سوندىقتان كاسىپ­كەرلەر پالاتاسىنا حابارلاسىپ, اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى مامان پىكىرىن سۇرادىق. 

«اتامەكەن» ۇكپ شاعىن, ورتا جانە ءىرى بيزنەستىڭ, ونىڭ ىشىندە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالا­سىنداعى كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىلەردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن ۇيىم رەتىندە, سالاداعى بۇگىنگى جاعداي ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. سوڭ­عى بىرنەشە كۇندە «اتامەكەن» مەن وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا ەلەكترمەن جابدىقتاۋشى ۇيىمداردىڭ وزدەرىنەن, سونداي-اق زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىكتەرىنەن رەتتەلمەيتىن ەلەكترمەن جابدىق­تاۋ­شى ۇيىمداردىڭ ەنەرگيا­مەن جابدىقتاۋ ماقساتىندا ەلەكتر ەنەر­گياسىن ساتىپ الۋ جونىن­دەگى قىزمەتكە ليتسەنزيانىڭ قول­دانىلۋىن توقتاتا تۇرۋ تۋرالى ماسەلە بويىنشا كوپتەگەن ارىز-شاعىم ءتۇسىپ جاتىر», دەدى «اتامەكەن» ۇكپ باسقارۋشى ديرەكتورى جاقىپ حايرۋشەۆ.

ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەلەكترمەن جابدىقتاۋشى ۇيىم­دار قىزمەتىن الىپ تاستاۋ جانە فۋنكتسيانى ەنەرگيا بەرۋشى ۇيىمدارعا بەرۋ جونىندەگى نورما بۇگىنگى كۇنى ءماجىلىستىڭ جۇمىس توبىندا «جىلۋ ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتىر.

«ازىرگە وسى ماسەلە بويىنشا جۇمىس توبى ناقتى شەشىم قا­بىلداماعان. ويتكەنى بۇل شالاعاي ءىس بىرىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياساتىنا قارسى. ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ بۇل «رەفورماسى» نارىق زاڭىنا قايشى جانە «اتامەكەنمەن» قانداي دا ءبىر تالقىلاۋسىز شەشىم قابىلداۋى دۇرىس ەمەس. توتەننەن ورىن العان جاعدايعا بايىپپەن قاراساق, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇ­تاس سەكتورىن مونوپوليالان­دىرۋ ءجۇرىپ جاتقانىنا كوز جەت­كى­زەمىز. ەكىنشىدەن, ولار ليتسەنزيالاۋ سالاسىنداعى ۇلتتىق زاڭ­نامانى انىق بۇزىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. سەبەبى باس ليتسەنزيالاردىڭ زاڭسىز الىنىپ تاستالۋى – ەلدەگى ىسكەرلىك احۋالعا تەرىس اسەر ەتەتىن وتە قاۋىپتى پرەتسەندەنت. ۇشىنشىدەن, ۋاكىلەتتى ورگاندار ماسەلەنىڭ ءمانىسىن «اتامەكەنمەن» تالقىلاۋدان جالتارىپ, بيزنەسپەن ماعىنالى ديالوگ جۇرگىزۋدەن باس تارتىپ وتىر.  ماسەلەن, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى 28.03.2024 ج. №049/19 حاتپەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, «اتامەكەن» ءتيىستى ۇسىنىستاردىڭ كوپشىلىگى بويىنشا ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ۇستانىمىمەن كەلىسكە­نىنە قاراماستان, اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزدى قابىلداۋدان باس تارتتى», دەيدى باسقارۋشى ديرەكتور.

قازىرگى كۇندە ۇلتتىق كاسىپ­كەرلەر پا­لا­تاسى ءوز الاڭىندا ءما­جىلىس, ۇكىمەت پەن بيزنەس ارا­سىن­داعى ءوزارا كەلىسىمگە ساي­­كەس, اتالعان پروبلەمانى قۇ­قىق­تىق ورىستە قالاي رەتتەۋگە بو­لاتىندىعى تۋرالى ناقتى ۇسى­نىستارى بار نارىقپەن ديالوگ باستاۋدى ۇسىنىپ وتىر.

«اتامەكەن بارلىق بيزنەس­تىڭ قۇقىعى مەن مۇددەسىن قور­عاۋ­­شى ەكەنىن, سونداي-اق ۋاكى­لەتتى ور­گانداردىڭ مۇنداي ارەكەت­تەرى­نىڭ زاڭدىلىعى جونىندە شارالار قا­بىلدايتىنىن جانە ءتيىستى مەم­لەكەتتىك ورگاندارعا حات دايىن­داي­­تىنىن حابارلايدى», دەدى ج.حاي­رۋشەۆ.

وسى جانە باسقا دا فاكتورلاردى ەسكەرە كەلىپ, ورىن العان جاع­دايعا تۇسىنىك بەرۋىن سۇراپ, سونداي-اق سالانىڭ مونوپوليالانىپ كەتۋ ىقتيمالدىعىنا بايلانىستى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە دە ساۋال تاستاعانبىز. وكىنىشكە قاراي, جا­ۋاپ بولمادى.

«قازاقستان ەنەرگيامەن جاب­دىق­تاۋشى ۇيىمدار قاۋىم­داس­تىعى» ەل پرەزيدەنتىنىڭ اتى­نا ارنايى حات جولداپ, وسى ماسە­لەنى شەشۋگە جانە بيزنەستى بانكروت­تىقتان, سالانى مونوپوليا­لاۋ­دان, ال ەلەكتر ەنەرگيا تۇتىنۋ­شىلارىنىڭ ەلەكتر ەنەرگيا­سىن جەتكىزۋشىنى تاڭداۋ جونىن­دەگى قۇقىقتارىن شەكتەۋدەن ساق­تاۋعا كومەك سۇراپ وتىر. ولار­دىڭ تۇسىندىرۋىندە بۇل شە­شىم ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالاسىن­داعى 140-تان استام شوب سۋبەكتى­لەرىنە ورنى تولماس زيان كەلتىرە­دى. سالاداعى اشىقتىق پەن باسەكە­لەستىكتى جويىپ, تاريفتەردىڭ جوسىقسىز وسۋىنە اكەلەدى.