*بيىلعى بەدەرلى بەلەستەر
تاريح قويناۋىنا قاتتالعان وتكەن جىلدان باستاپ ەلىمىز قولعا العان ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى – جەكەشەلەندىرۋ. 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسى بۇگىندە العاشقى كەزەڭىنەن ءوتىپ, الداعى جىلدا ناعىز قىزۋ شيرەگىنە جەتكەلى تۇر. ەندەشە, 2015 جىلدىڭ ەنشىسىندەگى ەلىمىز ەڭسەرەر ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى وسى باعدارلاما بولماق.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە كاسىپكەرلىككە بارىنشا جاعداي جاسالىپ, جەكە كاسىپورىندار جۇمىسىن جاقسارتۋعا جول اشىلىپ جاتقانى راس. بۇرىنعىداي مەملەكەتتىڭ عانا اۋزىنا قاراپ وتىرماي, زامان تالابىنا ساي اركىم ءوز بەتىنشە ءىس اشىپ, جەكە شارۋاسىن دامىتىپ اكەتسە دەگەن ماقسات بۇل.
قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە باستالىپ كەتكەن جەكەشەلەندىرۋ ماقساتى – مەملەكەتتىڭ «يىعىنا ءمىنىپ» وتىرعان كوپ كاسىپورىندى جەكەنىڭ جەتەگىنە بەرىپ, جۇمىسىن جانداندىرۋعا ىقپال ەتۋ. سەبەبى, قازىر باسەكەلەستىك زامانى. مەملەكەت بيۋدجەتىن بۇيىردەن كەمىرىپ, مامىراجاي وتىرا بەرۋگە بولمايدى. مۇمكىندىگىنشە مەملەكەتتىك كاسىپورىندار سانىن ازايتىپ, ولاردىڭ كوپشىلىگىن جەكەنىڭ قولىنا وتكىزۋ كەرەك. سوندا ولار ءوزى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ, باسەكەگە قابىلەتتى بولماق. ال جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى ناتيجەسىندە حالىققا ۇسىنىلاتىن قىزمەت ساپاسى دا جاقسارا تۇسپەك. ويتكەنى, جەكە سەكتوردا ۇلكەن نىساندار پايدا بولىپ, بيزنەس تە وسى باعىتقا جۇمىلادى دەپ كۇتىلۋدە. سايىپ كەلگەندە, وسى ناۋقان ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋى ءتيىس. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا جولداۋىندا ايرىقشا اتاپ ءوتتى. «بۇل وتاندىق كاسىپكەرلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن جاسالاتىن پرينتسيپتى ماڭىزدى قادام», «بۇل ۇلتتىق بايلىعىمىزدى حالىقتىڭ قولىنا تاراتىپ بەرۋ», دەپ ءتۇسىندىردى ەلباسى.
جەكەشەلەندىرۋ – مەنشىكتى مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ باعىتتارىنىڭ ءبىرى, ال ونىڭ ءمانى – مەنشىكتى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ جەكەمەنشىگىنە بەرۋدە. مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى جەكەشەلەندىرۋ – ازاماتتار مەن اكتسيونەرلىك قوعامداردىڭ مەملەكەتتەن جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنان, كاسىپورىنداردى جانە ولاردىڭ كاسىپورىندار رەتىندە ءبولىپ شىعاراتىن ءبولىمشەلەرىن, كاسىپورىنداردىڭ ماتەريالدىق جانە ماتەريالدىق ەمەس اكتيۆتەرىن, اكتسيونەرلىك قوعامدارىنىڭ كاپيتالىنداعى مەملەكەت پەن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ ۇلەستەرىن, جەكەشەلەنەتىن كاسىپورىنداردىڭ باسقا كاسىپورىندار كاپيتالىنداعى ۇلەستەرىن مەنشىككە الۋىن بىلدىرەدى.
مۇندا باستىسى ەلىمىزدە قوماقتى بوس جاتقان قارجىسى بار ادامدارعا مەملەكەت مەنشىگىن الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل جەردە وتاندىق كاسىپكەر بولسىن, قاراپايىم ادام بولسىن, ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالۋى ءتيىس. ءسويتىپ, جاڭا بيزنەس-ساياساتتىڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتەرىن ءمۇلت جىبەرمەي پايدالانۋى كەرەك. سەبەبى, اتالعان باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءوزى – قاراپايىم ازاماتتاردى قور نارىعىنا تارتىپ, باعالى قاعازدارعا ينۆەستيتسيا سالۋدى جانداندىرۋ. سونىمەن قاتار, بۇل جەكەشەلەندىرۋدىڭ ارقاسىندا قازىردە مەملەكەتتىڭ قالتاسىنا قاراپ وتىرعان, وسىلايشا مەملەكەتتىڭ قانشاما قارجىسىن يەمدەنىپ, ونى نە يگەرە الماي, نە ۇقساتا الماي وتىرعان كومپانيالاردىڭ سانى ازايادى. ماسەلەن, رەسپۋبليكا بويىنشا بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن, بىراق مەملەكەتتىك كاسىپورىن سانالمايتىن ۇيىمداردىڭ بىردەن 782-ءسىن باسەكەلەستىك ورتاعا تاپسىرۋ, تاعى 380 ۇيىمىن قايتا قۇرۋ نەمەسە جويۋ كوزدەلۋدە ەكەن. شامامەن 850 نىسان جەكە سەكتورعا وتپەك. مۇنىڭ ءوزى مەملەكەت قارجىسىنا قانشاما ۇنەم بولارى انىق.
جەكەشەلەندىرۋ دەگەندە, بۇل – جەردە مەملەكەت بارلىعىن تۇتاستاي جەكەنىڭ قولىنا ۇستاتا سالادى دەگەن ءسوز ەمەس. تەك ەكشەلەپ, زەرتتەپ, تارازىلاپ بارىپ, باقىلاۋ پاكەتىنىڭ قانداي دا ءبىر بولىگىن مەملەكەت قاراماعىندا قالدىرىپ وسىنداي قادامعا بارادى. جەكەشەلەندىرۋ اياسىندا جەكە تۇلعانىڭ قولىنا وتكەن نىساندار 5 جىل مەملەكەت باقىلاۋىندا بولادى. قازىر ەلىمىز ساۋدا-ساتتىقتىڭ جاڭا نىسانىنا كوشتى, بۇل نىسانداردىڭ ودان ءارى پايدالانىلۋىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. ياعني, ساتۋ-ساتىپ الۋ كەلىسىمشارتىنا قول قويىلعاننان كەيىن, ولار ساتۋشى ورگان تارابىنان باقىلاناتىن بولادى. دەمەك, رەسپۋبليكالىق مەنشىكتىڭ, اكىمدىكتەردىڭ نەمەسە ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ نىساندارىنا قاتىستى كەلىسىمشارتتاعى مىندەتتەمەلەرى ورىندالمايتىن بولسا, وندا شارت جويىلىپ, م ۇلىك قايتارىلادى.
وتپەلى ەكونوميكا جاعدايىندا مەنشىك قاتىناستارى ءتۇرلى وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى. بۇل وزگەرىستەر مەملەكەت قاراماعىنان الۋ جانە جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىستەرىمەن بايلانىستى. ايتالىق, الەمدىك ەكونوميكادا مەملەكەتتىك مەنشىك پەن ونىڭ قىزمەتتەرىن جەكە سەكتورعا تولىق جانە جارىم-جارتىلاي وتكىزىپ بەرۋدىڭ 22 ءتۇرلى ءتاسىلى بار ەكەن. ول ءارتۇرلى ۇزاقتىقتا بولادى. ماسەلەن, جاپونيادا ول – 10 جىل, باتىس ەۋروپادا 10-15 جىل بويى جۇرگىزىلىپتى. ال قازاقستانداعى 10 جىلداعى مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ جانە جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىن ءتورت كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى, دەيدى ماماندار. مۇنىڭ باسى 1991-1992 جىلدار ارالىعى, ياعني قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋ كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلەدى. بۇل كەزەڭدەگى جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ نەگىزگى باعىتى مەملەكەتتىك ورتالىقتانعان – جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ ماقساتىندا كەڭ اۋقىمدا رەفورمالاۋ بولعان. ول كاسىپورىنداردى ولاردىڭ ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ ۇجىمدىق نەمەسە اكتسيونەرلىك مەنشىگىنە جەڭىلدەتىلگەن تالاپتارمەن بەرۋ جانە ساۋدا مەن قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىن ساتۋ, سونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي كۋپوندارىن ساتۋ جولىمەن جۇرگىزىلگەن بولاتىن.
2-كەزەڭ 1993-1995 جىلداردى قامتيدى. بۇل كەزەڭ پرەزيدەنتتىڭ 1993 جىلعى 5 ناۋرىزداعى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى 1993-1995 جىلدارداعى مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ جانە جەكەشەلەندىرۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلاماسىنا» سايكەس جۇزەگە اسىرىلدى.
3-كەزەڭ 1996-1998 جىلدار ارالىعىن قامتىعان. بۇل كەزەڭ باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىن اياقتاۋ جولىمەن ەل ەكونوميكاسىندا جەكەمەنشىك سەكتورلاردىڭ باسىمدىلىعىنا قول جەتكىزۋ جانە ونى بەكىتۋ بولعان.
4-كەزەڭ 1999 جىلعى 1 ماۋسىمداعى قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «1999-2000 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەندىرۋ جانە مەملەكەتتىك م ۇلىكتى باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىنا» سايكەس جۇزەگە اسىرىلدى.
4-كەزەڭ باعدارلاماسىنىڭ باستى ماقساتى – جەكەشەلەندىرۋ مەن مەملەكەتتىك م ۇلىكتى باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ, ەسەپكە الۋدى جاقسارتۋ, باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن جوعارلاتۋ جانە مەملەكەتتىك م ۇلىكتى كونكۋرستىق جانە ترانسفەرتتىك نەگىزىندە قامتاماسىز ەتۋ بولدى. ەندى, ماماندار تىزبەكتەگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇل جىلدارى مەملەكەتتىك م ۇلىك كوميتەتى مەن ونىڭ وبلىستىق بولىمشەلەرى 34,5 مىڭنان استام مەملەكەتتىك مەنشىك نىساندارىن, سونىڭ ىشىندە 1991-1992 جىلدارى 6,2 مىڭ نىساندى كۋپوندارعا جانە رەسەي رۋبلدەرىنە جەكەشەلەندىرگەن, 28 مىڭداي نىسان 1993-2000 جىلدارى ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگىزىلگەننەن كەيىن جەكەشەلەندىرىلگەن.
بيىلعى جەكەشەلەندىرۋدى ەلىمىزدە جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى دەپ اتاپ ءجۇرمىز. شىنى كەرەك, ءبىرىنشى تولقىندا ەندى عانا قۇرىلىپ جاتقان قازاقستاندىق بيزنەس ورتا جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارىن تولىقتاي يگەرە الماعان ەكەن. وسىنى ەسكەرگەن ەلباسى وتكەندە ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا ۇكىمەتكە جەكەشەلەندىرۋ ۇردىستەرىنىڭ بارىنشا دۇرىس ءارى ەلگە ءتيىمدى ەتىپ ۇيىمداستىرىلۋىن قاتاڭ تاپسىردى. «قاتەلىكتەرگە بوي الدىرماڭدار. جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى قالاي وتكەنى بەلگىلى, كىمدە بيلىك بولسا, سول ءوزى تاراتىپ, ءوزى يەلەنىپ كەتە بەرگەن. قازىر سونىڭ سالدارىنان زاڭسىز بەرىلگەن جەردى دە, م ۇلىكتى دە قايتارىپ الۋعا دەيىن بارىپ جاتىرمىز. بۇل جاعداي ەندى قايتالانباۋى كەرەك. بۇل رەتتە, بىرىنشىدەن, مەملەكەت بيزنەستەن كەتەدى, ەكىنشىدەن, بۇل نىسانداردىڭ بارلىعى نارىقتىق ورتاعا ءوتىپ, ىسكەرلىك ورتانىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى. جەكەشەلەندىرۋ ءتيىمدى جۇرگىزىلىپ, نىساندار جاقسى قولعا وتسە, ەكونوميكا دا جەڭىلدەپ, بيۋدجەتكە دە قاراجات قۇيىلادى. بۇل – اسا ماڭىزدى شارا», دەدى ن.نازارباەۆ.
قازىرگى كۇنى ماڭىزدى شارانىڭ العاشقى قادامدارى جاسالدى. ياعني, جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى باستالىپ تا كەتتى. ال ءتيىستى ناتيجەسىن ۋاقىت كورسەتەدى.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».