گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ارمانى قازاق عىلىمىن دامىتىپ, وركەندەتۋ بولدى. عىلىمعا كەڭ ءورىس اشا وتىرىپ, وزىق ەلگە اينالۋدىڭ باعدارىن بولجايدى. جەراستى قازبا بايلىقتارىنىڭ مول قورىن اشۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىن جاساپ, كارتاسىن ءتۇزدى.
جەزقازعاننىڭ مىس كەنى, قارساقبايدىڭ تەمىر رۋداسى, بايقوڭىر-قياقتى كومىر كەندەرىندەگى العاشقى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى ۇلىتاۋ, جەزقازعان ايماعىندا عانا ەمەس, ەلىمىزدەگى قازبا بايلىقتاردىڭ وندىرىستىك قورىن جوسپارلى زەرتتەۋدىڭ باستاماسى بولدى. سونىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكانىڭ مينەرالدى شيكىزات بازاسى قۇرىلدى. حح جۇزجىلدىقتا بار كۇش-جىگەرىن ونەركاسىپتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا, عىلىم مەن مادەنيەت سالاسىن وركەندەتۋگە ارناعان عالىم مەتاللوگەنيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالادى.
عالىم 1926 جىلى توم تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىن ءتامامداپ, تاۋ-كەن ينجەنەر-گەولوگى ديپلومىن يەلەنىپ كەلگەننەن كەيىن ەڭبەك جولىن ۇلىتاۋداعى قارساقباي كەن ورنىندا باستاعانى بەلگىلى. ق.ساتباەۆتىڭ تاباندىلىعى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق تالانتىنىڭ ارقاسىندا جەزقازعان مىس بالقىتۋ زاۋىتى سالىندى. 1927 جىلى جاس مامان, ينجەنەر-كەنشى قانىش ساتباەۆ كاسىبي كادرلاردىڭ, قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە قاراماستان, قارساقبايدا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. 1930 جىلدىڭ باسىندا عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن اشىلعان جەزقازعان الەمدەگى ەڭ ءىرى كەن ورنى ەكەندىگى عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەندى.
«1935 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا جەزقازعاننىڭ كەن قورلارى بارلىق كاتەگوريالار بويىنشا 3 220 مىڭ توننا مىستى قۇرادى. بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزى سونداعى زەرتتەلگەن قورلاردىڭ سانى بويىنشا جەزقازعاندى وداق كولەمىندە ءبىرىنشى ورىنعا شىعاردى. الايدا جەزقازعان مۇمكىنشىلىگى بۇل كورسەتكىشتەرمەن شەكتەلگەن جوق. جەزقازعاننىڭ الەۋەتى وتە زور. ورتالىق افريكانىڭ مىس كەن ورىندارىنا, الەمدەگى مىس ورىندارىنىڭ ەڭ ءىرىسى بولىپ تابىلاتىن سولتۇستىك رودەزياعا پارا-پار ەدى. جەزقازعان اۋدانىنىڭ اۋماعىندا جەتكىلىكتى ءىرى تەمىر, تەمىر-مارگانەتس كەندەرى بار, ولار ۇلكەن كولەمدە كەن وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال مەتاللوگەنيالىق بولجام كارتالارى ورتالىق قازاقستان ايماعىندا گەولوگيالىق زەرتتەۋ نەنى جانە قايدان ىزدەۋ كەرەك دەگەن سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرە الادى», دەپ جازدى ءوز ەڭبەگىندە اكادەميك.
عالىم مينەرالدىق شيكىزاتقا باي سارىارقا, كەندى التاي, قاراعاندى, قاراتاۋ سەكىلدى ايماقتاردى زەرتتەپ, كەن ورىندارىنىڭ ستراتيگرافياسى, تەكتونيكاسى, قۇرلىسى, مەتاللوگەنياسى, نەوحيمياسى جانە شىعۋ تەگى تۋرالى ماڭىزدى عىلىمي قورىتىندىلار جاساپ, عىلىمعا فورماتسيالىق مەتاللوگەندىك ءاناليزدىڭ كەشەندىك ءادىس ەنگىزدى. كوپتەگەن تاجىريبەلى ماماندار قانىش ساتباەۆتىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە سارىارقانىڭ مەتاللوگەندىك جانە بولجام قارتالارىن جاسادى. ونى وندىرىسكە ەندىرۋ ارقىلى سارىارقا ايماعىندا قارا, ءتۇستى جانە سيرەك مەتالدار كەنى اشىلىپ, عىلىمي باعاسىن الدى.
وسى ورايدا ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, اكادەميك نەگىزىن قالاعان, 80 جىلدىق تاريحى بار گەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى اقىلبەك ءجۇنىسوۆ اكادەميكتىڭ گەولوگيا سالاسىن وركەندەتۋدەگى ەڭبەگى حاقىندا وي تولعاي وتىرىپ, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ كارتاسىن تۇزۋدەگى كەشەندى عىلىمي-زەرتتەۋلەرىنە توقتالدى.
–اكادەميكتىڭ ەلىمىزدەگى كەن ورىندارىن اشۋداعى كەشەندى ەڭبەگى حاقىندا ءسوز قوزعاعاندا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا ۋكرايناداعى – نيكوپول, گرۋزياداعى – چياتۋري كەن ورنى جاۋدىڭ شابۋىلىنان قولجەتىمسىز بولىپ قالعان تۇستا قىسقا مەرزىم ىشىندە قازاقستاندا مارگانەتستىڭ كوزىن اشىپ, مايدانعا قاجەتتى ماڭىزدى شيكىزات كەنىن اشقاندىعىن ءبىرىنشى كەزەكتە اتاپ وتۋگە ءتيىستىمىز. ول جەزدى مارگانەتس كەن ورنىن بارلاۋ ءىسىن ۇيىمداستىرىپ, وق-دارىگە قاجەتتى قورعاسىن, مىس, باسقا شيكىزاتتاردى وندىرەتىن زاۋىتتى قىسقا مەرزىمدە ىسكە قوستى. عالىمنىڭ اشقان جاڭالىعى وداقتىڭ قۇرىش قۇيۋ ءوندىرىسىن دامىتۋعا ىقپال ەتتى. ونىڭ عىلىمي تۇيسىگى, جەكەلەگەن عىلىمي فاكتىلەردەن اناليتيكالىق قورىتىندى جاساۋعا ىقپال ەتتى. عىلىمي بىلىمپازدىعىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنەن بوساعان تۇستا گەولوگيالىق توپ قۇرىپ, ورتالىق قازاقستاننىڭ كەشەندى بولجامدىق مەتاللوگەنيالىق كارتاسىن, ءىرى ماسشتابتاعى جاڭا عىلىمي نەگىزدەمەسىن جاسادى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن 1958 جىلى لەنيندىك سىيلىققا يە بولدى. وسىلايشا, ورتالىق قازاقستاندا ونداعان كەن ورىندارى اشىلىپ, ەل يگىلىگىنە پايدالانىلا باستادى. بۇگىندە اكادەميك جاساعان مەتاللوگەنيالىق كارتانىڭ قۇنى ارتا تۇسپەسە, ومىرشەڭدىگىن جويعان جوق. وسى كارتانىڭ عىلىمي ءادىسناماسى نەگىزىندە عالىمدار شاحماردان ەسەنوۆ, گريگوري ششەربا, ارقاتاي قايىپوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ورتالىق قازاقستاننىڭ تەكتونيكالىق ايماعى زەرتتەلىپ, مۇعالجار, كەندى التايدا عىلىمي جۇمىس جالعاسىن تاپتى. عالىمدار وسى ەڭبەكتەرى ءۇشىن وداق كولەمىندەگى بەدەلدى سىيلىقتارعا يە بولدى, – دەيدى پروفەسسور.
پروفەسسور اقىلبەك ءجۇنىسوۆ اكادەميك قانىش ساتباەۆ جاساعان عىلىمي نەگىزدەرگە سۇيەنە وتىرىپ, گەولوگيانى قازبا بايلىقتار نەگىزىندە قاراستىرۋدىڭ مۇلدە جاڭساق پىكىر ەكەنىن نازارعا الدى.
– گەولوگيا عىلىمى جەردىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋىن, سول ايماقتىڭ ورگانيكالىق الەمىن, رەلەفتىڭ پايدا بولۋىن, ستراتيگرافياسىن, تەكتونيكاسىن زەرتتەيدى. مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا ق.ساتباەۆ جاساعان كارتانىڭ ءالى كۇنگە كادەگە اسىپ وتىرعانىن جاسىرۋ ەش قيسىنسىز. بۇگىندە عالىمداردىڭ الدىندا وسى كارتا نەگىزىندە جاڭا ادىستەردى پايدالانىپ, تەرەڭ قاباتتاردى زەرتتەۋ ءىسى تۇر. اكادەميك ق.ساتباەۆ ەلىمىزدىڭ تاريحى قانشالىقتى تەرەڭدە جاتسا, ونىڭ قازبا بايلىقتارىن اقىلمەن يگەرۋ ارقىلى ەكونوميكانى, الەۋمەتتىك جاعدايدى جوعارى ساتىعا كوتەرۋگە بولاتىندىعىن ايتقان بولاتىن. اكادەميكتىڭ پايىمىنا سۇيەنسەك, ءاربىر بۇرعىلاۋدىڭ ەكولوگياعا كەرى اسەرى بولماي قويمايدى. دەسەك تە, وسى سالانى باقىلاۋعا الىپ, جاعدايىن قاراستىراتىن جەكە مينيسترلىكتىڭ جوقتىعى كوپتەگەن ىسكە قولبايلاۋ بولىپ وتىر. بۇعان ءبىر عانا كوميتەتتىڭ مۇمكىنشىلىگى جەتە بەرمەيدى. عالىمدار ەل باسشىلىعى الدىنا ۇنەمى ماسەلە قويعانىمەن, ەلىمىزدىڭ قازبا بايلىقتارى قوماعايلىق ادىسپەن ءوندىرىلىپ جاتىر. ويتكەنى كەزىندە ق.ساتباەۆ بارلاپ, اشىپ كەتكەن كەن ورىندارىندا ەڭ باي دەگەن رۋدالار عانا يگەرىلىپ, تومەن مولشەردەگى كەندەر جەر قاباتىندا قالىپ قويىپ جاتىر. ال ونى قايتا بارلاۋ قوماقتى قارجىنى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان بىرنەشە پايدالى قازبانى ءبىر كەن ورنىنان جاڭا تەحنولوگيالار ارقىلى ءوندىرىپ الۋدىڭ زاماناۋي مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋعا ءتيىسپىز. سوندا عانا ءبىز جەر-انانى نەگىزسىز بۇرعىلاپ, زيان كەلتىرۋدەن اۋلاق بولار ەدىك, – دەيدى پروفەسسور.
ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ قاراستى گەولوگيا عىلىمدارى ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ەلىمىزدەگى پايدالى قازبالار نەگىزىندە 11 تومدىق مونوگرافيا جازىپ, كەن ورىندارىنىڭ تارالۋ زاڭدىلىعىن سيپاتتايتىن اتلاس جاساپ شىقتى. وسى ەڭبەكتەردە سيپاتتالعانىنداي, ەلىمىزدەگى گەولوگيا سالاسىنىڭ جاڭا بيىككە كوتەرىلگەنىن بايقايمىز. پروفەسسور اقىلبەك ءجۇنىسوۆ اتاپ وتكەندەي, نانوتەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا قازبا بايلىقتاردى زەرتحانالىق دەڭگەيدە زەرتتەۋ مۇمكىنشىلىكتەرى ارتىپ كەلەدى.
بۇگىندە سالاعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان جاستاردىڭ قاتارى كوبەيدى. كەزىندە جىلىنا 7-8 ستۋدەنتكە ءدارىس وقىلعان بولسا, قازىر دەنى 70-كە جۋىقتادى. ال ولاردىڭ كەمىندە 80 پايىزعا جۋىعى جۇمىسقا ورنالاسا الادى. الايدا عالىمدار ءۇشىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنىڭ كەشەۋىلدەۋى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا دا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر. تاعى ەسكەرە كەتەتىن جايت, كوپتەگەن كومپانيالار جاس مامانداردى تاجىريبەسى جوق دەپ جۇمىسقا الماي جاتادى. ويتكەنى ولار بار-جوعى ءبىر اي كولەمىندە عانا وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتەدى. اكادەميك ق.ساتباەۆ ەلىمىزدىڭ ايماقتارىن زەرتتەگەندە دالا جۇمىستارى ەرتە كوكتەمنەن باستالىپ, العاشقى قار تۇسكەندە اياقتالىپ جاتاتىن. قوماقتى قارجى بولىنەتىن. سوندىقتان كوپتەگەن باسشىلار گەولوگيانى تەك قازبا بايلىق كوزى رەتىندە قاراستىرىپ قويماي, گەولوگياداعى ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋعا كوڭىل بولەتىن كەز كەلدى. مۇنىمەن قوسا كورشى رەسەيدەگىدەي باكالاۆرياتپەن قاتار ينجەنەرلىك ماماندىقتى وقىتۋ ءىسىن جولعا قويۋ كەرەك. تۇلەكتەر سونداي-اق ماگيستراتۋرادا گرانتتىق ورىندار شەكتەۋلى بولعاندىقتان, تەگىن بىلىمگە ۇنەمى قول جەتكىزە بەرمەيدى.
مۇنىمەن قوسا ەلىمىزدەگى بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ دەنى مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىندا جۇزەگە اسىپ كەلەتىنىن ەسكەرسەك, وعان قاتىساتىن كومپانيالاردىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر. اقىلبەك ءجۇنىسوۆ اتاپ وتكەندەي, ەلىمىزدە ءوندىرىسى وتە وزەكتى بولىپ تۇرعان ءليتيدىڭ مول قورى بار. مىنە, وسى وندىرىسكە كەز كەلگەن كومپانيالار ارالاسۋدا. سوندىقتان بۇل ءىستى مەملەكەت ءوز قامقورىنا الىپ, كاسىبي ماماندارعا ساپالى زەرتتەۋلەرگە مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. رەسپۋبليكا ايماقتارىندا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسىن قوسىپ, جۇمىسىن جۇيەلەپ, ق.ساتباەۆ نەگىزىن قالاعان گەولوگيا ينستيتۋتىن جەتەكشى وقۋ ورنى ەتە وتىرىپ, جۇمىلدىراتىن ۋاقىت كەلدى. قازاقستاننىڭ گەولوگ عالىمدارى كەزىندە 9 – لەنيندىك, 10 – كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ, 14 رەت قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. كوپتەگەن حالىقارالىق گەولوگيالىق عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ باستاماشىسى ءارى ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ كەلەدى. كەزىندە گەولوگيالىق ۇدەرىس ناتيجەسىندە تۇزىلگەن تاۋ جىنىستارىمەن, قازبا بايلىقتارىمەن ەرەكشەلەنگەن قازاق جەرى الەم عالىمدارى ءۇشىن گەولوگيالىق پوليگون ورتالىعى سانالعانى بەلگىلى. بۇگىنگى كۇنى دە ەلىمىزدىڭ قازبا بايلىقتارىنا كوز تىگىپ وتىرعان ەلدەر جەتەرلىك. سوندىقتان بايلىعىمىزدى ءوز عالىمدارىمىز زەرتتەپ, ءوزىمىز يگەرەتىن مۇمكىنشىلىكتى ارتتىرعان ۇتىمدى بولار ەدى. وسىنداي پىكىرىن العا تارتا وتىرىپ, پروفەسسور ا.ءجۇنىسوۆ اكادەميك ق.ساتباەۆ نەگىزىن قالاعان گەولوگيا عىلىمىن ءارى قاراي دامىتۋ ىرگەلى عىلىمدى وركەندەتۋمەن ساباقتاساتىنى بەلگىلى. ال كەن ورىندارىن ەل يگىلىگىنە ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ نەگىزدەرى اكادەميك سىزىپ قالدىرعان گەولوگيالىق كارتادا سايراپ جاتىر.
الماتى